2l.pl Lektury Motywy literackie
Jesteś w: 2l.pl -> Dżuma

2l.pl / Motyw Boga i religii w „Dżumie”

Autor: Jakub Ciczkowski     Data publikacji: 20.01.2006     Serwis chroniony prawem autorskim

Znając ateistyczne poglądy Alberta Camusa należałoby przypuszczać, że w jego najsłynniejszej powieści nie znajdziemy wiele na temat Boga, a przynajmniej nic pozytywnego. Jednak wielkość Francuskiego pisarza polegała między innymi na tym, że miał otwarty i tolerancyjny umysł. Zamiast potępiać myśl chrześcijańską Camus postanowił wdać się z nią w merytoryczną polemikę, nie unikając pokazywania jej również pozytywnych cech. Jak możemy przeczytać w pracy „Siedem esejów o Albercie Camusie” autorstwa Thomasa Mertona: „Ta książka to protest przeciwko wszystkim formom biernego podda¬nia się nieszczęściu i brakowi znaczenia. To sprzeciw wobec biernej akceptacji wyobcowania. Jest on jawnie niereligijny. Camus nazwał nawet Dżumę «najbardziej anty chrześcijańską» spośród swoich książek. Jednakże pisarz był zarazem zbyt uczciwy i zbyt skromny, by być w swym stosunku do religii skostniałym doktrynerem”.


Z pewnością autor zaatakował dogmatyczne podejście do religii. Taką właśnie postawę reprezentuje na początku ojciec Paneloux. Polegała ona na biernym, wręcz ślepym, przyjmowaniu wszystkiego, co zsyła nam Bóg bez jakiekolwiek sprzeciwu. Jezuita przyjął dość proste założenie, że dżuma jest karą za zesłaną przez Stwórcę na swój niewierny lud. Zakonnik grzmiał wówczas na zgromadzonych wiernych: „Sądziliście, że wystarczy wam odwiedzać Boga w niedzielę, abyście byli panami waszych dni. Myśleliście, że kilka razy klęknąwszy, zapłacicie mu dość za waszą zbrodniczą beztroskę. Ale Bóg nie jest letni. (…) Bóg, który tak długo pochylał nad ludźmi tego miasta twarz pełną litości, zmęczony czekaniem, zawiedziony w swej wiekuistej nadziei, odwrócił oczy. Pozbawieni światła bożego, na długo znaleźliśmy się w ciemnościach dżumy!”. Widzimy więc, że Paneloux przedstawiał Stwórcę jako kogoś surowego i mściwego, z którego decyzjami musimy się pogodzić. Przekonywał, że jeżeli Bóg uważał, iż mieszkańcy miasta zasłużyli na karę, to tak musi być.

Podejście ojca Paneloux do tego zagadnienia ulega zmianie po straszliwej śmierci młodego Filipa, syna sędziego Othona. Wówczas jezuita zrozumiał, że nie ma prawa głosić, iż Bóg zesłał zarazę jako karę, ponieważ młody chłopiec nie był niczemu winien, a jednak zmarł. Zakonnik przyjął wówczas postawę bardziej solidarną z mieszkańcami miasta. Podczas swojego drugiego kazania więcej miejsca poświęcił wierze w Stwórcę. Mówił wówczas: „miłość do Boga jest trudną miłością. Zakłada całkowite wyrzeczenie się samego siebie i pogardę dla własnej osoby. Ale tylko ta miłość może zmazać cierpienie i śmierć dzieci, tylko ona czyni ich śmierć konieczną, nie można jej bowiem rozumieć, można jej tylko chcieć. Oto trudna nauka, którą chciałem podzielić się z wami. Oto wiara, okrutna w oczach ludzi, rozstrzygająca w oczach Boga, do którego trzeba się zbliżyć. Temu straszliwemu wizerunkowi musimy dorównać”. Jezuita wyraźnie dał słuchaczom do zrozumienia, że wyroki boskie, choć wydają się nam okrutne i niesprawiedliwe, tak naprawdę nie są skierowane przeciwko nam.

Stanowisko ateistyczne, czyli kwestionujące istnienie Boga, w powieści reprezentują przede wszystkim Rieux i Tarrou. Ich postawę można przyrównać do tej, którą przyjmował na co dzień sam Camus, a którą Thomas Merton opisał następująco: „Traktuje chrześcijaństwo ironicznie i surowo, lecz nie całkowicie bez zrozumienia. Taka postawa jest typowa dla «postchrześcijańskiej» umysłowości, która opiera swoją krytykę chrześcijaństwa na historycznym rozdźwięku między wspaniałym chrześcijańskim ideałem, a cokolwiek mniej budującą rzeczywistością”. Rieux wytykał więc Paneloux przede wszystkim to, że za jego słowami nie idą czyny. Był przekonany, iż dogmatyczny ton wypowiedzi zakonnika byłby zupełnie inny, gdyby duchowny częściej obcował z chorymi i umierającymi. Jak mówił w rozmowie z Tarrou: „najskromniejszy ksiądz wiejski, który zajmuje się swoimi parafianami i słyszał oddech umierającego, myśli jak ja. Będzie próbował leczyć z nieszczęścia, zanim zechce wykazać jego doskonałość”. Jego słowa okazały się być proroczę, ponieważ Paneloux faktycznie zmienił się po tym, jak czuwał przy konającym w męczarniach Filipie.




Rieux jasno odcinał się od Boga, który pozwalał na śmierć niewinnych dzieci. Ponadto irytowała go chrześcijańska postawa całkowitego zawierzania się woli Pana. Doktor mówił, że „gdyby wierzył we wszechmogącego Boga, przestałby leczyć ludzi, zostawiając Bogu tę troskę. Ale ponieważ nikt na świecie, nawet Paneloux, choć sądzi, że w Boga wierzy, nie wierzy w niego w taki sposób, ponieważ nikt nie poddaje się całkowicie, on, Rieux, myśli, że tu przynajmniej jest na drodze prawdy, skoro walczy przeciw światu takiemu, jaki jest”. Rieux uważał także, że światem nie rządzi Bóg, ale śmierć, przeciwko której się buntował. Fakt, że nie wierzył w Pana ułatwiał mu tylko to zadanie, ponieważ nie musiał myśleć o tym, że ktoś przygląda się jego walce z góry i zamiast mu pomóc, wymownie milczy.




Tarrou z kolei zastanawiał się czy aby zostać świętym, trzeba być wierzącym. Można powiedzieć, że stanął w ten sposób w obronie wszystkich ateistów, którzy starają się czynić dobro, ale potępia się ich tylko za to, że otwarcie mówią o swojej laickości. Dla Tarrou słowo „święty” nie oznaczało „sługa boży”, ale „uczciwy człowiek”.

Jedną z głównych zasad filozofii egzystencjalnych jest wolność wyboru. Właśnie z tym spotykamy się w „Dżumie”. Camus przedstawił czytelnikowi dwie postawy wobec Boga i religii. Co prawda sam opowiadał się za ateizmem, ale nikogo nie zmuszał do podzielania jego poglądów, o czym świadczy fakt, iż ojciec Paneloux został przedstawiony jako pozytywny bohater. Wbrew pozorom z książki ateisty można nauczyć się wiele o Bogu, a zwłaszcza do trudnej i wymagającej miłości, jakiej On od nas wymaga.



  Dowiedz się więcej
Dżuma - streszczenie
Dżuma jako powieść parabola
Albert Camus - notka biograficzna
Dżuma a Dziennik roku zarazy
Dżuma - opracowanie
Dżuma Alberta Camus - bohaterowie, wiadomości wstępne
Józef Grand - charakterystyka
Rambert - charakterystyka
Doktor Rieux - charakterystyka
Tarrou - charakterystyka
Cottard, Ojciec Paneloux - opis postaci
Albert Camus - Dżuma - problematyka
Dżuma Alberta Camus - cytaty
Bibliografia do „Dżumy”
Dżuma - najważniejsze cytaty
Opis rozwoju epidemii w Dżumie
Czy człowiek może być mocniejszy od dżumy?
„Trzeba tylko iść naprzód w ciemnościach, trochę na oślep, i próbować czynić dobrze” - rozprawka
„(…) bakcyl dżumy nigdy nie umiera i nie znika” - rozprawka
Interpretacja kazań ojca Paneloux
Postawy ludzkie w „Dżumie”
„Dżuma” jako nakaz etyki heroicznej
Problem ludzkiej odpowiedzialności w „Dżumie”
Problem ludzkiej wolności w „Dżumie”
„Ludzie są raczej dobrzy niż źli” - rozprawka
Motyw Boga i religii w „Dżumie”
Motyw choroby w „Dżumie”
Motyw przemiany wewnętrznej w „Dżumie”
Motyw cierpienia w „Dżumie”
Motyw śmierci w „Dżumie”
Motyw lekarza w „Dżumie”
Motyw zła w „Dżumie”
„Dżuma” jako traktat o człowieku
„Dżuma” jako powieść o buncie
„Dżuma” jako powieść o wojnie
„Dżuma” jako powieść egzystencjalna
„Dżuma” jako traktat moralny
„Dżuma” jako powieść o ludzkiej moralności i solidarności
Heroiczne tworzenie siebie w świecie grozy i absurdu na przykładzie „Dżumy”
„Dżuma” jako powieść-parabola
Pozostali bohaterowie powieści Dżuma
Cottard – charakterystyka postaci
Joseph Grand – charakterystyka postaci
Ojciec Paneloux – charakterystyka postaci
Raymond Rambert – charakterystyka postaci
Jean Tarrou – charakterystyka postaci
Doktor Bernard Rieux – charakterystyka postaci
Moralność w „Dżumie”
Filozofia w „Dżumie”
Narracja w „Dżumie”
Kompozycja „Dżumy”
Czas i miejsce akcji „Dżumy”
Plan wydarzeń Dżumy
Interpretacja motta Dżumy
Interpretacja tytułu Dżuma
Albert Camus – życiorys pisarza
„Dżuma” - streszczenie