2l.pl Lektury Motywy literackie
Jesteś w: 2l.pl -> Dżuma

2l.pl / „Dżuma” jako traktat moralny

Autor: Jakub Ciczkowski     Data publikacji: 20.01.2006     Serwis chroniony prawem autorskim

Pamiętając, że egzystencjalizm realizował się głównie na płaszczyźnie literatury, możemy uznać „Dżumę” za jeden z najważniejszych traktatów filozoficzno-moralnych tego nurtu myślowego. Na kartach powieści Camus zarysował podstawowe założenia etyczne i światopoglądowe charakterystyczne dla egzystencjalizmu ateistycznego.

Nazywanie „Dżumy” traktatem kłóci się nieco z klasycznym pojmowaniem tego pojęcia. Faktycznie porusza ona tematykę społeczną, filozoficzną, moralną, lecz nie czyni tego w naukowy sposób. Ponadto traktaty zwykle imponowały swoją objętością, podczas gdy „Dżuma” jest stosunkowo krótka, nawet jak na powieść. Możliwe jest jednak wyodrębnienie z fabuły wielu charakterystycznych dla traktatu elementów, takich jak zarys myśli filozoficznej, naczelne zasady etyki czy wskazanie przykładów zachowań pożądanych i niepożądanych. Przede wszystkim spełnia rolę dydaktyczną, ponieważ nakreśla w jaki sposób powinniśmy żyć i reagować na zagrożenia.


Możemy zatem określić „Dżumę” jako filozoficzno-moralny traktat o człowieku w obliczu absurdalności świata i zła. Celem Camusa było wskazanie nienaruszalnych zasad moralnych, w myśl których powinno się postępować w sytuacji podobnej do tej, w jakiej znaleźli się bohaterowie powieści. Czytelnik, który dokładnie zaznajomił się z „Dżumą”, na jej podstawie może sformułować swoisty dekalog, dziesięć wskazówek odnośnie tego jak żyć, by pozostać człowiekiem w każdej sytuacji. Spróbujmy wymienić i omówić te „przykazania”.

1. Nieustający bunt – tylko taką postawę wobec życia i wszechobecnego w nim absurdu pozwoli człowiekowi na godną egzystencję. Jedyną słuszną reakcją na otaczające ludzi zło jest przeciwstawienie się mu. Nawet jeśli niesprzyjające siły wyraźnie przewyższają możliwości człowieka, jemu nie wolno się poddawać i musi walczyć, nawet na oślep. Bunt wobec zła stanowi sens ludzkiego istnienia. Widzimy to na przykładzie niemal wszystkich bohaterów „Dżumy”, którzy podjęli walkę ze śmiertelną zarazą, chociaż nie mieli pojęcia jak ją pokonać, co więcej zdawali sobie sprawę z tego, iż najprawdopodobniej poniosą porażkę. Nie przeszkodziło to jednak Rieux w tym, żeby każdego dnia na nowo stawiać czoła epidemii. Jego syzyfowy wysiłek został jednak wynagrodzony.




2. Niesienie pomocy innym – miłość do bliźniego i całego świata jest jedną z naczelnych zasad egzystencjalizmu, który powszechnie uważa się za dość pesymistyczny nurt filozoficzny. Dla Rieux, Tarrou i innych życie ludzkie jest najwyższą wartością, dlatego robili wszystko by ocalić jak najwięcej istnień. Każdy z nich narażał swoje zdrowie, by uratować chociaż kilku bliźnich. W zamian nie oczekiwali pieniędzy, ani nawet wdzięczności, wystarczyła im świadomość, że postępują słusznie i zgodnie z własnym sumieniem.

3. Całkowite poświęcenie – bohaterowie powieści wspaniale pokazali, że angażując się w niesienie pomocy nie można robić tego byle jak. Każdy z nich oddał się bez reszty ochotniczym formacjom sanitarnym, zaniedbując własne życie prywatne. Tylko całkowite poświęcenie się sprawie nadawało jej sens. Bohaterem, który na czas trwania epidemii zupełnie zapomniał o własnych sprawach i oddał się pracy na rzecz innych był Grand, o którym Rieux powiedział: „jeśli trzeba koniecznie, by jakiś bohater znalazł się w tym opowiadaniu, narrator proponuje właśnie tego nieefektownego i skromnego bohatera, który miał tylko dobre serce i pozornie śmieszny ideał”.

4. Solidarność społeczna – Camus ukazał sytuację, w której pokonanie zagrożenia stało się możliwe dopiero wtedy, gdy ludność zjednoczyła się w walce z nim. Przejawem solidarności społecznej w powieści są formacje sanitarne Rieux i Tarrou, które powstały spontanicznie, z inicjatywy samych obywateli, a nie zarządców miasta. Co więcej Jean wyraźnie zaznaczył, że w takiej sytuacji nie ma co liczyć na władzę: „Tym ludziom brak wyobraźni. Nigdy nie są za wysokości zarazy, zaś środki jakie wymyślają, są zaledwie na miarę kataru. Jeśli pozwolimy im działać, zginą, a my wraz z nimi”.




5. Możliwość przejścia przemiany – nikt z nas nie jest nieomylny i może błądzić, dlatego też każdy ma szansę ja zmianę. W „Dżumie” często spotykamy się z wewnętrzną metamorfozą bohaterów. Rambert, Paneloux czy Othon otrzymali możliwość ponownego wyboru i skorzystali z niej. Z powieści wynika przesłanie, że najważniejsze jest to, aby stanąć po dobrej stronie, tak jak nakazuje nam sumienie, nie ważne czy uczyni się to od razu czy po dłuższej chwili niepewności.

6. Wyższość praktyki nad teorią – w powieści spotykamy postać ojca Paneloux, który z ambony pouczał mieszkańców Oranu jak mają postępować w walce z dżumą. Jezuita był przekonany, że zaraza była boską karą za grzechy popełnione przez mieszkańców miasta, dlatego zalecał, by przyjąć ją z pokorą i wdzięcznością. Wyraźnie odciął się od współobywateli, uważając się za lepszego, mądrzejszego i bardziej cnotliwego od nich. Jednak zakonnik w końcu zrozumiał, że jego wiedza i przekonania były czysto teoretyczne i nie sprawdzały się w zetknięciu z brutalną rzeczywistością, w której giną w okrutnych cierpieniach niewinne dzieci. Sytuacja zmusiła go do weryfikacji swoich poglądów. Efektem tego było drugie kazanie, w którym jezuita wyraźnie zmienił swoje nastawienie wobec epidemii, a co ważniejsze, wobec mieszkańców miasta. Uważając się za jednego z nich przyznał, że człowiek nie jest w stanie odgadnąć boskich zamiarów, a miłość do Niego jest trudna i wymagająca. Paneloux gorąco zachęcał też dętego, by pomagać sobie nawzajem. Z historii jezuity wynika, że czyny są ważniejsze niż słowa i to one weryfikują prawdziwe człowieczeństwo.




7. Sumienne wykonywanie swojej pracy – najlepszym przykładem sumiennego podejścia do wykonywanego zawodu jest doktor Rieux. Główny bohater koncentruje się na tym, by nieść pomoc jak największej liczbie chorych. Jego celem jest ratowanie i maksymalne przedłużanie życia i mocno się go trzyma. W swoim działaniu charakteryzował się precyzją i profesjonalizmem. Można powiedzieć, że kiedy pracował był pozbawiony emocji. Taka postawa umożliwiała mu jednakowe traktowanie wszystkich pacjentów, z których każdy był tak samo ważny. Praca lekarza była sensem życia Rieux.

8. Wytrwałość w działaniu – działalność formacji sanitarnych nie przynosiła oszałamiających wyników. Można powiedzieć, że na początku wcale nie było widać efektów jej pracy. Ważne jest jednak to, by się nie załamywać początkowymi niepowodzeniami. Rieux i jego przyjaciele nie zastanawiali się nad tym, czy ich opór ma w ogóle jakikolwiek sens. Każdego dnia przystępowali do pracy z takim samym zapałem. Ciężko dopatrzyć się momentów załamania i zwątpienia u głównych bohaterów. Ostatecznie ich wytrwałość opłaciła się. Doktor Castel, który opracowywał serum przeciw dżumie również się nie załamał po pierwszych niepowodzeniach. Nawet po tak straszliwej porażce jak śmierć syna sędziego Othona, Castel wrócił do laboratorium. Jego niestrudzona praca została jednak wynagrodzona. Opracowana przez niego szczepionka uratowała życie setkom mieszkańców miasta, w tym Grandowi.

9. Wzięcie na siebie odpowiedzialność za innych – prym w tej dziedzinie wiódł Jean Tarrou – człowiek, który przybył do Oranu zaledwie kilka tygodni przed wybuchem wielkiej epidemii. Bohater był zauroczony samym miastem i jego mieszkańcami i szybko nawiązał z nimi osobistą więź. To on wyszedł z inicjatywą stworzenia ochotniczych formacji sanitarnych. Nie zawahał się ani przez moment, kiedy trzeba było przejąć inicjatywę. Bez zastanowienia wziął na siebie odpowiedzialność za życia tysięcy mieszkańców miasta, z którym praktycznie nic go nie łączyło.

10. Uczciwość zamiast bohaterstwa – w „Dżumie” nie znajdziemy wspaniałych herosów, którzy w pojedynkę rozprawią się z każdym problemem świata. Bohaterowie powieści stronili od heroizmu. Nie uważali się za zbawicieli miasta, ale za normalnych, uczciwych ludzi, którzy postępują zgodnie ze swoim sumieniem. Najlepszym tego przykładem jest doktor Rieux, który w rozmowie z Rambertem powiedział: „(…) w tym wszystkim nie chodzi o bohaterstwo. Chodzi o uczciwość. Ta myśl może się wydać śmieszna, ale jedyny sposób walki z dżumą to uczciwość. (…) Nie wiem, czym uczciwość jest w ogóle. Ale w moim przypadku polega na wykonywaniu zawodu”. To jest chyba najważniejsze przesłanie moralne „Dżumy”.



  Dowiedz się więcej
Dżuma - streszczenie
Dżuma jako powieść parabola
Albert Camus - notka biograficzna
Dżuma a Dziennik roku zarazy
Dżuma - opracowanie
Dżuma Alberta Camus - bohaterowie, wiadomości wstępne
Józef Grand - charakterystyka
Rambert - charakterystyka
Doktor Rieux - charakterystyka
Tarrou - charakterystyka
Cottard, Ojciec Paneloux - opis postaci
Albert Camus - Dżuma - problematyka
Dżuma Alberta Camus - cytaty
Bibliografia do „Dżumy”
Dżuma - najważniejsze cytaty
Opis rozwoju epidemii w Dżumie
Czy człowiek może być mocniejszy od dżumy?
„Trzeba tylko iść naprzód w ciemnościach, trochę na oślep, i próbować czynić dobrze” - rozprawka
„(…) bakcyl dżumy nigdy nie umiera i nie znika” - rozprawka
Interpretacja kazań ojca Paneloux
Postawy ludzkie w „Dżumie”
„Dżuma” jako nakaz etyki heroicznej
Problem ludzkiej odpowiedzialności w „Dżumie”
Problem ludzkiej wolności w „Dżumie”
„Ludzie są raczej dobrzy niż źli” - rozprawka
Motyw Boga i religii w „Dżumie”
Motyw choroby w „Dżumie”
Motyw przemiany wewnętrznej w „Dżumie”
Motyw cierpienia w „Dżumie”
Motyw śmierci w „Dżumie”
Motyw lekarza w „Dżumie”
Motyw zła w „Dżumie”
„Dżuma” jako traktat o człowieku
„Dżuma” jako powieść o buncie
„Dżuma” jako powieść o wojnie
„Dżuma” jako powieść egzystencjalna
„Dżuma” jako traktat moralny
„Dżuma” jako powieść o ludzkiej moralności i solidarności
Heroiczne tworzenie siebie w świecie grozy i absurdu na przykładzie „Dżumy”
„Dżuma” jako powieść-parabola
Pozostali bohaterowie powieści Dżuma
Cottard – charakterystyka postaci
Joseph Grand – charakterystyka postaci
Ojciec Paneloux – charakterystyka postaci
Raymond Rambert – charakterystyka postaci
Jean Tarrou – charakterystyka postaci
Doktor Bernard Rieux – charakterystyka postaci
Moralność w „Dżumie”
Filozofia w „Dżumie”
Narracja w „Dżumie”
Kompozycja „Dżumy”
Czas i miejsce akcji „Dżumy”
Plan wydarzeń Dżumy
Interpretacja motta Dżumy
Interpretacja tytułu Dżuma
Albert Camus – życiorys pisarza
„Dżuma” - streszczenie