2l.pl Lektury Motywy literackie
Jesteś w: 2l.pl -> Dżuma

2l.pl / „Dżuma” jako powieść-parabola

Autor: Jakub Ciczkowski     Data publikacji: 20.01.2006     Serwis chroniony prawem autorskim

Parabola, zwana także przypowieścią, jest gatunkiem literackim, który niesie ze sobą przesłanie moralne lub dydaktyczne. Do trzech głównych cech formalnych paraboli zalicza się:
- schematyczną fabułę,
- uproszczoną konstrukcję postaci,
- obiektywność narracji.

Wyżej wymienione cechy służą alegorycznemu lub symbolicznemu odczytaniu świata przedstawionego w dziele literackim. W przypowieściach odnajdujemy zawsze dwie płaszczyzny wydarzeń – realną (przedstawioną w dziele) i alegoryczną. Można więc powiedzieć, że cechą paraboli jest przedstawienie głębszych, uniwersalnych przemyśleń pod pretekstem pewnych wydarzeń opisanych w utworze. Trzeba pamiętać, że to płaszczyzna alegoryczna, a nie realna stanowi prawdziwe przesłanie takiego dzieła.


Poza wymienionymi powyżej cechami formalnymi paraboli, które z łatwością możemy odnaleźć w „Dżumie”, gatunek ten posiada inne wytyczne. Skupmy się jednak na trzech już wspomnianych i spróbujmy je skomentować na przykładzie powieści Camusa.

Schematyczna fabuła – w „Dżumie” mamy do czynienia z dość prostą historią opowiedzianą zgodnie z prawidłami chronologicznymi. Powieść zaczyna się od obrazu kilku martwych szczurów, które zwiastuje rychłe przybycie zarazy. Wkrótce pojawiają się pierwsze ludzkie ofiary dżumy. Dalej obserwujemy już tylko stopniowy rozwój epidemii, która wreszcie osiąga punkt szczytowy. Akcja kończy się niemal po dziewięciu miesiącach trwania zarazy, kiedy to bardziej sama się wycofała, niż została zwalczona przez mieszkańców miasta. Za schematyczne możemy więc uznać zakończenie, w którym dobro triumfuje nad złem ucieleśnionym przez dżumę.




Uproszczona konstrukcja postaci – w powieści mamy do czynienia z jasnym podziałem na dobrych i złych bohaterów. Większość z nich stoi po słusznej stronie, możemy do nich zaliczyć Rieux, Tarrou, Ramberta czy Granda. Po drugiej stronie możemy umieścić z pewnością Cottarda. Warto zauważyć jednak, że bohaterowie Dżumy nie są całkowicie jednowymiarowi. Co prawda ciężko dopatrzyć się w pozytywnych postaciach jakiś wielkich skaz, lecz z pewnością nie są idealni. Nawet Rieux, który ucieleśnia wszystkie najlepsze cechy człowieka i lekarza zaniedbuje swoją żonę.

Obiektywność narracji – Camusowi udało się w bardzo oryginalny sposób spełnić ten wymóg formalny paraboli. Zamiast wprowadzić obiektywnego i anonimowego narratora, autor posłużył się głównym bohaterem, niemal do końca utrzymując ten fakt w tajemnicy przed czytelnikiem. Wreszcie na ostatnich kartach powieści możemy odnaleźć fragment: „Ta kronika dobiega końca. Czas więc, żeby doktor Bernard Rieux wyznał, że jest jej autorem. Zanim jednak opisze ostatnie wypadki, chciałby przynajmniej usprawiedliwić swoją interwencję i wytłumaczyć, że zależało mu na tonie obiektywnego świadka. Przez cały czas dżumy mógł dzięki swemu zawodowi widywać większość naszych współobywateli i poznać ich uczucia. Miał więc dobry punkt obserwacyjny i dlatego może zdać sprawę z tego, co widział i słyszał. Chciał to jednak uczynić z pożądanym umiarem. Starał się na ogół nie opisywać nic nad to, co widział, nie użyczać swym towarzyszom z dżumy myśli, których nie mieli, i korzystać jedynie z tekstów, jakich dostarczył mu przypadek czy nieszczęście”. W ten sposób narracja w powieści Camusa jest obiektywna, ponieważ po dokładnym zaznajomieniu się z postacią Rieux czytelnik nabrał przekonania, że doktor był uczciwym, rzetelnym i szczerym człowiekiem, który doskonale wywiązał się ze swoich obowiązków kronikarza.

Do pozostałych wyróżników paraboli możemy zaliczyć:
- możliwość przenośnego rozumienia przedstawionych wydarzeń,
- odwołania do filozofii,
- brak konkretyzacji czasowej,
- ograniczenie miejsca akcji,
- niski stopień realizmu,
- obecność motta.




Możliwość przenośnego rozumienia przedstawionych wydarzeń – historię opowiedzianą przez doktora Rieux można odczytywać na wiele sposobów. Kluczowym zagadnieniem w jest tu sposób pojmowania tytułowej dżumy. Można przyjąć zatem, że autor posłużył się zarazem jako metaforą wojny. Wówczas powieść nabierze nowego sensu, dopatrzymy się w niej obrazu oblężonego miasta, w którym giną tysiące ludzi, gdzie funkcjonuje getto, a niektórzy z mieszkańców jednoczą się w walce z najeźdźcą. Znajdziemy tam też kolaborantów, tchórzy i zdrajców. „Dżumę” możemy odczytywać też jako przypowieść o złu, które ucieleśnia choroba. Wówczas na szczególną uwagę będę zasługiwały postawy moralne mieszkańców miasta wobec otaczającej ich z każdej strony epidemii. Inną możliwością jest pojmowanie choroby jako niszczycielskiego kataklizmu, którego nikt się nie spodziewał. W tym wypadku powinniśmy zwrócić uwagę na solidarność społeczną, jaka jest konieczna do poradzenia sobie ze stawieniem czoła stratom, jakie wyrządziła wielka siła.

Odwołania do filozofii – w powieści możemy znaleźć bardzo wiele odniesień do egzystencjalizmu. Należy pamiętać, że ten nurt realizował się właśnie poprzez literaturę, a nie traktaty czy manifesty, a „Dżumę” uważa się za sztandarowe dzieło egzystencjalizmu. Postawę typową dla tej filozofii reprezentowali zwłaszcza Rieux i Tarrou. Podjęli oni beznadziejną walkę z zarazą bez zastanowienia. Najwyższą wartością dla nich było ludzkie życie i dążyli do tego by je ratować lub podtrzymywać tak długo, jak było to możliwe. Obydwaj też deklarowali się jako ateiści. Nie uważali, że to nie Bóg rządzi ludzkim życiem, ale absurd. Za naturalną postawę uważali więc bunt wobec takiej sytuacji.




Brak konkretyzacji czasowej – właściwie nie wiadomo dokładnie kiedy miały miejsce opisane przez Camusa wydarzenia. Powieść rozpoczyna się zdaniem: „Ciekawe wypadki, które są tematem tej kroniki, zaszły w 194. r. w Oranie” – widzimy zatem, że autor celowo nie sprecyzował daty. Dał tylko sygnał, że akcja ma miejsce w latach czterdziestych dwudziestego wieku.

Ograniczenie miejsca akcji – w przypadku powieści Camusa można wręcz mówić o jedności miejsca akcji. Wszystkie wydarzenia, jakie zostały opisane w utworze miały miejsce wewnątrz murów Oranu. Sprzyjał temu fakt, iż miasto było zamknięte na czas trwania epidemii. Zamknięte bramy stanowiły barierę nie do przejścia dla wielu śmiałków, a poza tym stanowiły również barierę dla fabuły powieści, która nie wychodzi poza Oran.

Niski stopień realizmu – opisane przez Camusa wydarzenia były mało prawdopodobne. Trudno sobie bowiem wyobrazić, że w dwudziestym wieku w jakimkolwiek cywilizowanym mieście wybucha epidemia choroby, która siała postrach w średniowieczu. Nawet jeden z urzędników prefektury przekonuje Rieux: „Dżuma zniknęła od lat z krajów o umiarkowanej temperaturze”. Jednak chyba jeszcze trudniej byłoby wyobrazić sobie sytuację, w której mieszkańcy takiego miasta zostali całkowicie odcięci od świata i pozbawienie jakiejkolwiek pomocy humanitarnej z zewnątrz. Widok strażników otwierających ogień w kierunku ludzi, którzy chcą wydostać się za mury Oranu wydaje się być wielce nieprawdopodobny w dzisiejszych realiach. Poza tym sam rozwój epidemii dżumy wydaje się zbyt gwałtowny i nadto przyspieszony przez autora. Powszechnie wiadomo, że niewiele chorób zakaźnych rozprzestrzenia się w tak zawrotnym tempie, jak dżuma u Camusa.

Obecność motta – „Dżuma” rozpoczyna się cytatem zaczerpniętym z „Dziennika roku zarazy opartego na obserwacjach zapiskach najważniejszych wydarzeń zarówno publicznych jak i prywatnych, które zaszły w Londynie podczas wielkiego nawiedzenia 1665 roku” autorstwa Daniela Defoe. Zdanie: „Jest rzeczą równie rozsądną ukazać jakiś rodzaj uwięzienia przez inny, jak ukazać coś, co istnieje rzeczywiście, przez coś innego, co nie istnieje” – umieszczone na samym początku powieści daje jasno do zrozumienia, że jej treść należy traktować metaforycznie. Inaczej mówiąc, już po przeczytaniu motta czytelnik mógł się domyślić, że będzie miał do czynienia z powieścią-parabolą.



  Dowiedz się więcej
Dżuma - streszczenie
Dżuma jako powieść parabola
Albert Camus - notka biograficzna
Dżuma a Dziennik roku zarazy
Dżuma - opracowanie
Dżuma Alberta Camus - bohaterowie, wiadomości wstępne
Józef Grand - charakterystyka
Rambert - charakterystyka
Doktor Rieux - charakterystyka
Tarrou - charakterystyka
Cottard, Ojciec Paneloux - opis postaci
Albert Camus - Dżuma - problematyka
Dżuma Alberta Camus - cytaty
Bibliografia do „Dżumy”
Dżuma - najważniejsze cytaty
Opis rozwoju epidemii w Dżumie
Czy człowiek może być mocniejszy od dżumy?
„Trzeba tylko iść naprzód w ciemnościach, trochę na oślep, i próbować czynić dobrze” - rozprawka
„(…) bakcyl dżumy nigdy nie umiera i nie znika” - rozprawka
Interpretacja kazań ojca Paneloux
Postawy ludzkie w „Dżumie”
„Dżuma” jako nakaz etyki heroicznej
Problem ludzkiej odpowiedzialności w „Dżumie”
Problem ludzkiej wolności w „Dżumie”
„Ludzie są raczej dobrzy niż źli” - rozprawka
Motyw Boga i religii w „Dżumie”
Motyw choroby w „Dżumie”
Motyw przemiany wewnętrznej w „Dżumie”
Motyw cierpienia w „Dżumie”
Motyw śmierci w „Dżumie”
Motyw lekarza w „Dżumie”
Motyw zła w „Dżumie”
„Dżuma” jako traktat o człowieku
„Dżuma” jako powieść o buncie
„Dżuma” jako powieść o wojnie
„Dżuma” jako powieść egzystencjalna
„Dżuma” jako traktat moralny
„Dżuma” jako powieść o ludzkiej moralności i solidarności
Heroiczne tworzenie siebie w świecie grozy i absurdu na przykładzie „Dżumy”
„Dżuma” jako powieść-parabola
Pozostali bohaterowie powieści Dżuma
Cottard – charakterystyka postaci
Joseph Grand – charakterystyka postaci
Ojciec Paneloux – charakterystyka postaci
Raymond Rambert – charakterystyka postaci
Jean Tarrou – charakterystyka postaci
Doktor Bernard Rieux – charakterystyka postaci
Moralność w „Dżumie”
Filozofia w „Dżumie”
Narracja w „Dżumie”
Kompozycja „Dżumy”
Czas i miejsce akcji „Dżumy”
Plan wydarzeń Dżumy
Interpretacja motta Dżumy
Interpretacja tytułu Dżuma
Albert Camus – życiorys pisarza
„Dżuma” - streszczenie