2l.pl Lektury Motywy literackie
Jesteś w: 2l.pl -> Lalka

2l.pl / Wartości artystyczne Lalki Prusa

Autor: Jakub Ciczkowski     Data publikacji: 20.01.2006     Serwis chroniony prawem autorskim

Powieść Lalka Bolesława Prusa w momencie opublikowania doczekała się tylu samo negatywnych, co pozytywnych opinii. Nieprzychylni jej recenzenci zarzucali autorowi zbytnie skomplikowanie fabuły poprzez wprowadzenie do rozdziałów opowiadających o akcji właściwej 9 rozdziałów retrospektywnych wspomnień Ignacego Rzeckiego. Ten sam zabieg zafascynowani twórczością Prusa krytycy nazwali innowacyjnym. Byli pełni uznania skonstruowania Pamiętnika starego subiekta, rozszerzającego czas akcji o kilkadziesiąt lat. Na szczęście głosów podzielających ten jest o wiele więcej, niż negujących wartość tego dzieła i warto przyjrzeć się im bliżej.

Prócz powyższego, do wartości artystycznych powieści zalicza się także fakt, iż każdy jej rozdział stanowi spójną, zwartą, zamkniętą całość fabularną.


Recenzenci dostrzegli ponadto kunsztowną kompozycję Lalki, odznaczającą się funkcjonowaniem wielu wątków jednocześnie. Jak można zauważyć, obok tego głównego, czyli nieodwzajemnionej miłości kupca galanteryjnego Stanisława Wokulskiego do arystokratycznej damy Izabeli Łęckiej, funkcjonują wątki podoczne (na przykład: dzieje subiekta Ignacego Rzeckiego, burzliwe losy pięknej i uczciwej Heleny Stawskiej, dzieje dobrej prezesowej Zasławskiej, historia niemieckiej rodziny Minclów czy baronostwa Krzeszowskich) oraz epizodyczne (można wymienić tu historię studentów czy proces o lalkę).

Kolejne zalety powieści dotyczą wykorzystanej przy konstrukcji świata przedstawionego techniki „nawarstwiania motywów”, czyli zbudowania akcji wokół najważniejszego tematu. Zabieg ten umożliwił Prusowi pokazanie pełnej panoramy XIX-wiecznych warszawskich środowisk, począwszy od arystokracji, poprzez mieszczaństwo, a skończywszy na biedocie mieszkającej w dzielnicy Powiśle.




Z powyższą techniką koresponduje sięgnięcie przez Prusa do różnych gatunków literackich. Prus wypełnił swoją powieść elementami prozy społecznej (przegląd przez wszystkie środowiska zamieszkujące XIX-wieczną Warszawę) czy psychologicznej (dbałość o ukazanie wielowymiarowości postaci Wokulskiego, którym targały rozmaite pragnienia i który cierpiał z powodu odrzucenia zarówno przez środowisko kupieckie, jak i przez arystokrację). Widać w niej także ślady humoreski (historia zatargu studentów i baronowej Krzeszowskiej), satyry (opinie narratora – zarówno trzecio, jak i pierwszoosobowego – o zakłamanej, zepsutej i egoistycznej arystokracji). Nie znaczy to, że Lalka jest powieścią społeczno-psychologiczną o ironicznym zabarwieniu. Wnikliwe oko dostrzeże w niej cechy powieści historycznej (wspomnienia Ignacego Rzeckiego – wielbiciela Napoleona Bonaparte, żołnierza Wiosny Ludów, zawarte w 9 rozdziałach Pamiętników starego subiekta) czy polskiej prozy fantastyczno–naukowej, którą wielu krytyków nazywa „dzieckiem” Prusa (szczegółowe opisy wynalazków utalentowanego Juliana Ochockiego, paryskie spotkanie Wokulskiego z niezwykłym geniuszem nauki - profesorem Geistem, pracującym nad wynalezieniem metalu lżejszego od powietrza).

Przy analizie wartości artystycznych powieści nie można zapomnieć o skomplikowanej konstrukcji płaszczyzny narracyjnej, w której autor zastosował „dwugłos narracyjny”, widoczny poprzez wprowadzenie do trzecioosobowego, obiektywnego i wszechwiedzącego toku narracji pierwszoosobowej (Pamiętniki starego subiekta) – subiektywnej, emocjonalnej, „żywej”. Zabieg ten pod koniec XIX wieku był odważny i innowacyjny w tak obszernej formie gatunkowej, jaką jest powieść realistyczna. Prusowi udało się na szczęście zachować prawdopodobieństwo opisywanych sytuacji, dochować wierności szczegółom w obu warstwach opisowych.

Warto sięgnąć po Lalkę także z uwagi na jej warstwę leksykalną. Choć Prus ograniczył zabiegi językowe do minimum, dbając, by warstwa leksykalna nie odciągała uwagi od warstwy semantycznej tekstu, to jednak nie oznacza, że język tego dzieła jest szablonowy i nudny. Widać w nim talent autora do ekonomiczności pisania. Nie musiał rozpisywać się na temat osobowości Wokulskiego, by czytelnik domyślił się, że Stanisław cierpiał z powodu wyobcowania i niezdecydowania czy tworzyć nudnych opisów przyrody, bo oddać piękno Łazienek czy nędze Powiśla.




Pozbawiony nadmiernej ornamentyki stylistycznej styl pisarza pełen jest prostego, nawet potocznego, przejrzystego języka, a mimo to wszystkie postaci „mówią” językiem właściwym swojemu środowisku, pochodzeniu, wykształceniu i grupie społecznej, co widać na przykładzie trochę archaicznej mowy dojrzałego już Rzeckiego (Za co ginęli moi kamraci?... Facecje! przywidzenia!(…) - Napluj mi acan w balię, to ci dam!... - wołała ciotka (…) czy pełnego zapożyczeń z francuskiego i włoskiego języka arystokracji (dżentelmen, maniery).

Warto pamiętać, że Prus, aby umożliwić wydanie swojego dzieła w leżącej pod zaborami ojczyźnie, sięgnął po kategorię języka ezopowego, czyli przemilczenia realiów Polski pozostającej pod zaborami (choć udało mu się wpleść trochę „wskazówek”, jakie wyrobiony czytelnik odczyta bez problemu - rosyjskie nominały srebrne ruble czy jednostki miar i wag).




Ostatnią kwestią, na którą należy zwrócić uwagę przy analizie artystycznej Lalki, jest jej otwarte zakończenie, dające możliwość samodzielnego dopowiedzenia losów Stanisława Wokulskiego oraz Izabeli Łęckiej. Czytelnik dzięki temu może samodzielnie dopowiedzieć sobie dalsze losy Wokulskiego, który, w zależności od jego nastroju, może próbować jeszcze raz zawalczyć o Izabelę i tym razem odnieść sukces, może związać się z Heleną Stawską lub wraz z Geistem odkryć metal lżejszy od powietrza i zmienić bieg nauki.

Konstatując, Lalka jest dziełem ponadczasowym, wzorem dla początkujących pisarzy i źródłem inspiracji twórczej dla tych z bagażem doświadczeń.



  Dowiedz się więcej
Lalka - streszczenie
Trzy pokolenia idealistów w „Lalce” Bolesława Prusa, czyli powieść o „straconych złudzeniach”
Znaczenie tytułu
Izabela Łęcka – charakterystyka
Charakterystyka Polaków w Lalce
Charakterystyka Tomasza Łęckiego
Miłość Stanisława Wokulskiego i Izabeli Łęckiej
Pojmowanie miłości przez Izabelę Łęcką
Echa powstań w Lalce
Historia w Lalce
Charakterystyka Żydów w Lalce
Charakterystyka Niemców w Lalce
Lalka jako powieść realistyczna
Lalka jako powieść pozytywistyczna
Wartości artystyczne Lalki Prusa
Interpretacja zakończenia Lalki
Stanisław Wokulski
Lalka jako powieść o rodzącym się kapitalizmie
Czy praca jest wyłącznie koniecznością w życiu? – rozprawka na podstawie Lalki Prusa
Lalka jako powieść o straconych złudzeniach
Mieć czy być? – rozważ zagadnienie w oparciu o Lalkę Bolesława Prusa
Czy Lalka to powieść pesymistyczna, czy optymistyczna?
Aspekt psychologiczny Lalki
Aspekt patriotyczny Lalki
Aspekt społeczno-obyczajowy Lalki
Aspekt filozoficzny Lalki
Wokulski – romantyk czy pozytywista? – rozprawka
Obraz społeczeństwa w Lalce
Charakterystyka arystokracji w Lalce
Obraz biedoty w Lalce
Obraz mieszczaństwa w Lalce
Dzieje Ignacego Rzeckiego
Charakterystyka Rzeckiego
Pamiętnik Rzeckiego i jego rola w utworze
Język w powieści Lalka Prusa
Narracja Lalki
Gatunki literackie występujące w Lalce
Kompozycja Lalki Prusa
Historia rodziny Krzeszowskich
Historia rodziny Łęckich
Historia Minclów
Losy prezesowej Zasławskiej
Losy Heleny Stawskiej
Opis rozprawy sądowej w Lalce
Opis sklepu Wokulskiego
Obraz Powiśla w Lalce
Obraz Paryża w Lalce
Obraz Warszawy w Lalce
Najważniejsze cytaty Lalki
Miejsce akcji Lalki
Plan wydarzeń Lalki
Bolesław Prus – notatka szkolna
Lalka - Bolesław Prus
Motywy literackie w Lalce