Jesteś w: Pan Tadeusz

Charakterystyka szlachty w „Panu Tadeuszu”

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


„Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza jest zbiorowym portretem polskiej szlachty początku XIX wieku, mimo iż noszącej podobne grupy cech, to jednak wielowarstwowej i zróżnicowanej pod względem zamożności, wykształcenia oraz poglądów.

Na dole drabiny znajdowała się zubożała, zaściankowa szlachta, w utworze reprezentują ją między innymi Maciej Dobrzyński, Bartek Prusak i Maciej Chrzciciel. Ponad nimi umieszczeni zostali bogatsi szlachcice, czyli na przykład rodzina Sopliców. Wewnątrz tej grupy można dokonać podziału na posiadaczy ziemskich i wysokich urzędników (Sędzia, Podkomorzy) oraz tych nieco uboższych (Gerwazy, Protazy, Rejent, Asesor). Jeszcze wyżej usytuowani byli magnaci, tacy jak Stolnik Horeszko czy jego daleki krewny Hrabia.


Magnateria


Charakteryzując tą ostatnią, najbogatszą grupę, Urszula Lementowicz zauważa: „Stolnik Horeszko i Hrabia reprezentują zarówno wady, jak i zalety magnaterii. Dumę i pychę ojca Ewy równoważy jednak stosunek do spraw wagi państwowej (popieranie reform). Hrabia jest humorystycznie przedstawionym romantykiem, marzycielem, stylizującym się na światowca chwalcą obcych strojów, tradycji, sztuki i natury, łatwo ulega wpływom (zmiana postanowienia w sprawie procesu, realizacja pomysłów Gerwazego dotyczących zajazdu). Kiedy jednak trzeba wykazać się odwagą i hojnie wyposażyć oddział wojska, nie waha się służyć ojczyźnie swoim życiem i majątkiem”.

Ziemianie


Zupełnie inny tryb życia prowadzili szlachcie nieco ubożsi, aczkolwiek posiadający własną ziemię, tacy jak Sędzia i Podkomorzy. Hołdowali oni spokojowi i porządkowi. Większość z podejmowanych przez nich działań wynikała z tradycji, obyczajów i z góry ustalonego rytuału. Ich społeczność była ściśle zhierarchizowana, a kluczowym kryterium były piastowany urząd i płeć.



Reprezentacji tej grupy spędzali większość czasu na dyskusjach salonowych, spacerach, polowaniach i innych podobnych spotkaniach, które oparte były przede wszystkim na rytuale oraz tradycji. Ponadto przedstawiciele bogatszej szlachty charakteryzowali się zamiłowaniem do czynności czysto gospodarskich, czego najlepszym przykładem był Sędzia, który doglądał swojego dobytku i inwentarza. Bardzo dużą uwagę przywiązywali także do etykiety i właściwego wychowania, wzbudzając dzięki temu szacunek i podziw, które jednak czasami był nieco przesadzony (przykładem niedouczenia Sędziego są jego słowa w czasie rozmowy z Hrabią o stylu zamku Horeszków).

Kolejną istotną cechą szlachciców była zdolność do największych poświęceń w walce o ukochaną ojczyznę oraz patriotyzm, który podkreślali na każdym korku. Było to widoczne nawet w wystroju dworku, którego ściany przyozdobione były obrazami przedstawiającymi najważniejsze wydarzenia z historii Polski czy we wspomnieniach o Stolniku - zagorzałym patriocie, zwolenniku Sejmu Czteroletniego i Konstytucji, biorącym udział w przygotowaniach powstania na Litwie (za co jego rodzinę pozbawiono majątku i represjonowano).

Jeśli chodzi o negatywne cechy tej grupy to należy przede wszystkim podkreślić zamiłowanie do awanturnictwa, indywidualizm i popędliwy charakter. Toczenie sporów, procesowanie się, wyzywanie na pojedynki to chyba ulubione „atrakcje” bogatszej szlachty.



Zubożała szlachta dobrzyńska


Jeśli chodzi o zubożałych szlachciców mieszkających w Dobrzynie , to są oni w niewielkim tylko stopniu podobni do swoich zamożniejszych pobratymców. Różnią się głównie tym, że nie przykładają aż tak wielkiej uwagi do tradycji, rytuałów czy etykiety. Łatwo zauważyć, że poza rodowym nazwiskiem, niewielu z nich różni się od zwykłych chłopów.

Praktycznie jedyną cechą, jaka wyróżnią ją z prostego ludu jest posiadanie herbu oraz rodowego nazwiska – jedynego śladu po utraconym majątku . Tym, co ich łączy ze szlachtą bogatszą jest to, że są przywiązani do swojej polskości, faktycznie kochają ojczyznę i zależy im na jej losie. W każdej chwili są gotowi do walki, można powiedzieć, że są wręcz zbyt waleczni. Tę cechę wykorzystał Gerwazy namawiając szlachtę dobrzyńską do ataku na Soplicowo. „Pan Tadeusz” jest dowodem na to, że w tej warstwie drzemie olbrzymi potencjał, który należy odpowiedzialnie i mądrze spożytkować.



Co prawda Mickiewicz wyposażył ich we wszystkie nieomalże wady stanu szlacheckiego: brakuje im dobrych manier, poszanowania dobrego obyczaju, a na dodatek są skłonni do pijaństwa, warcholstwa i awanturnictwa, ale dobrze poprowadzeni mogą stanowić wielką siłę.

Jak pisze Lementowicz: „Mickiewicz wiernie oddał styl życia poszczególnych grup, które odróżnia stan posiadania i styl życia. Ujawnił wady i negatywne skłonności, ale przedstawił je z dobrotliwym humorem. Cechy i postawy pozytywne przeważają jednak nad przywarami, zaś wśród nich na czoło wysuwa się wielka miłość ojczyzny i gotowość do walki o jej wolność”. Bez wątpienia stworzony przez poetę obraz był wyidealizowany, co najlepiej widać we fragmentach mówiących o traktowaniu przez szlachciców parobków i podwładnych. Każdy z przedstawionych przez Mickiewicza posiadaczy ziemskich był dla swoich pracowników sprawiedliwy, wyrozumiały, a w ręcz kochający. Dowiadujemy się nawet, że Tadeusz nosił się z zamiarem uwłaszczenia włościan.

Mickiewicz stworzył swoistą panoramę społeczno – historyczną. Ukazał polską szlachtę jako społeczność zróżnicowaną, podzieloną, różną. Stworzywszy świat spokoju, ładu i harmonii, wieszcz wyposażył swoich bohaterów w zalety i wady. Idealizując te pierwsze, drugie potraktował z humorem i dystansem. Nikogo nie potępiał, wręcz przeciwnie celebrował tę wewnętrzną odmienność, zachwycał się nią, podtrzymując w sobie i czytelniku wiarę w mądrość i dobroć szlachty oraz patrząc na tą warstwę z przymrużeniem oka i poddając ją niejako idealizacji, ponieważ była świadectwem potęgi dawnych czasów.

Najważniejszym przesłaniem utworu wydaje się być to, iż mimo wszelkich różnic, barier, kłótni i zwad, sporów dzielących Polaków, w obliczu sprawy naprawdę ważnej są oni w stanie zjednoczyć siły i razem stawić czoła problemowi, pokazując dobrotliwą duszę i ognisty temperament. Przykładem tego jest wspólna walka szlachciców w Moskalami, pomimo tego, że dopiero co skakali sobie nawzajem do oczu.

Pisząc „Pana Tadeusza” Mickiewicz miał nadzieję, że przekaże czytelnikom swoją wiarę w szlachtę. To ona według niego - poprzez wspólną i wytrwałą pracę - miała odegrać najważniejszą rolę w odzyskaniu niepodległości.

Szlacheckie obyczaje w Panu Tadeuszu


Akcja w utworze opiera się o dawne szlacheckie obyczaje, z których Mickiewicz stworzył oprawę dla kolejnych wydarzeń. Ponadto autor – jak twierdzą literaturoznawcy – chciał utrwalić to, co – jak przypuszczał – wkrótce bezpowrotnie przeminie. Chciał tę obyczajowość ocalić od zapomnienia, stąd starał się opisywać dokładnie nie tylko na przykład wesele Tadeusza, ale również sprawy bardziej prozaiczne i przyziemne, takie jak prace w polu, zajazdy, uczty, polowanie, procesy sądowe.

Wśród tych obyczajów, które dzięki Panu Tadeuszowi stały się najbardziej znane, są: kolejność ustawiania gości na spacerze i usadzania ich przy stole, polowanie i grzybobranie, nauka o grzeczności, przydomki i imioniska, zwyczaj zajazdu, słynna „czarna polewka” odmawiająca ręki panny, porządek przy polonezie.



  Dowiedz się więcej