2l.pl Lektury Motywy literackie
Jesteś w: 2l.pl -> Potop

2l.pl / Motyw sarmaty i sarmatyzmu w „Potopie” Sienkiewicza

Autor: Jakub Ciczkowski     Data publikacji: 20.01.2006     Serwis chroniony prawem autorskim

„Potop” jest środkowym ogniwem Trylogii Henryka Sienkiewicza i najobszerniejszą częścią cyklu. To powieść historyczna przedstawiająca obraz szlachty z jej wszystkimi wadami i zaletami. Warto by tu wspomnieć, że autor przy pisaniu swego monumentalnego dzieła opierał się przede wszystkich, na wspomnianych „Pamiętnikach” Chryzostoma Paska. Pasek był dla Sienkiewicza przede wszystkim źródłem historycznym. Dostarczał mu nazwisk bohaterów, materiału do charakteryzowania postaci oraz wątków powieści. Także od Paska uczył się pisarz języka i stylu XVII wieku. Napisanie powieści wynikało przede wszystkim z tego, że zainteresowanie przeszłością Polski wyniósł Sienkiewicz ze szlacheckiego domu rodzinnego, przepojonego patriotyzmem.


Mówiąc o portrecie sarmaty, niewątpliwie na szczególną uwagę zasługuje postać przewijająca się przez wszystkie części „Trylogii” – Jan Onufry Zagłoba herbu Wczele. Wykreowany został w konwencji humorystycznej jako wzór typowego Sarmaty. W postaci tej skupione bowiem zostały wszystkie cechy, zarówno złe jak i dobre, tak charakterystyczne dla przedstawiciela szlachty polskiej. Zagłoba jest tą postacią w powieści, która niesie ze sobą największy ładunek komizmu. Zabawne są po pierwsze sytuacje, które tworzy szlachcic – jego fortele, sposób odprawienia poselstwa w Zamościu, a po drugie śmieszy Zagłoba jako anegdociarz, samochwał, orator, dyskutant, poseł.

Zagłoba jest powszechnie znany ze swoich skłonności do megalomanii i konfabulowania. Prawda jest dla niego wartością względną. Przedstawia taką wersję zdarzeń, która najlepiej pasuje do obecnej sytuacji, jest najkorzystniejsza lub po prostu podkreśla jego zasługi. Zagłoba częstokroć przypisuje sobie zasługi innych osób, robi to bardzo często w ich obecności bez najmniejszego skrępowania. Przekonał się o tym pan Wołodyjowski, którego sukcesy wielokrotnie przywłaszczał sobie Zagłoba. Nasz bohater jest gadułą uwielbiającym znajdować się w centrum uwagi. Mówi czasem tylko po to: „(…) żeby się para w gębie nie zagrzała i żeby język nie rozmiękł, co się od dłuższego milczenia snadnie przytrafić może”.




Jan Onufry jest żołnierzem ostrożnym, niekiedy nawet tchórzliwym, ale w potrzebie lub w obronie przyjaciół potrafi wykrzesać z siebie odwagę i desperację. Za swoją podstawową broń uważa rozum. I rzeczywiście, w wymyślaniu forteli odnosi znaczące sukcesy. Najważniejszym fortelem Zagłoby w „Potopie” jest przekonanie Rocha Kowalskiego, że jest jego wujem, upicie go i w efekcie uwolnienie uwięzionych pułkowników. Zagłoba jest człowiekiem niebezpiecznym w słownej szermierce. Nie ma takiej kwestii, na którą nie znalazłby godnej i złośliwej repliki. Nie ma tak wysoko postawionej osoby, która uniknęłaby jego złośliwości, a zarazem oparłaby się jego urokowi. Ulega mu Zamoyski, Sapieha, a nawet sam król Jan Kazimierz. Nasz bohater, choć sam nie jest wolny od wielu śmiesznostek, szybko i z łatwością dostrzega je u innych osób. Swoją spostrzegawczość potrafi doskonale wykorzystać. Dzieje się tak wtedy, kiedy ma oddać list marszałkowi Lubomirskiemu, a wie, że jedynym sposobem zjednania sobie go jest schlebianie jego próżności.

Jan Onufry Zagłoba jest przykładem sarmackiego pieniacza. Uwielbia stać w centrum uwagi. Jest krzykaczem, który robi wszystko, żeby przekonać tłum do słusznych – w jego mniemaniu – racji. Czasem może zyskać w ten sposób szacunek, gdy jako pierwszy nazywa Janusza Radziwiłła zdrajcą w czasie uczty kiejdańskiej. Innym razem jego pieniactwo gniewa innych na niego, np. kiedy omal nie doprowadza do samosądu szlachty nad opuszczającymi Warszawę po kapitulacji Szwedami. Zagłoba mimo swojego warcholstwa i pieniactwa nie przekracza nigdy granicy, za którą przestalibyśmy uważać go za bohatera pozytywnego.




Dlatego też dla mnie postać Zagłoby jest tą, która w najwierniejszy sposób prezentuje szlachtę polską. Trzeba również w tym miejscu wspomnieć, że w „Trylogii” przedstawiono także całą obyczajowość polski szlacheckiej, a głównym zamiarem pisarza było ukazanie nie cech negatywnych szlachty, lecz raczej jej wielkości.



  Dowiedz się więcej
Potop – streszczenie
Okoliczności powstania "Potopu"
Potop - bohaterowie
Czas i miejsce akcji
Materiał źródłowy powieści
Typy narracji w Potopie
Idea „Potopu” – powieść pisana „ku pokrzepieniu serc”
Kompozycja Potopu
Postawa Polaków wobec najazdu Szwedów
„Potop” – szczegółowy plan wydarzeń
Skrócony plan wydarzeń „Potopu”
„Potop” – problematyka
„Potop” – wątki główne i poboczne
Obraz Polaków w XVII wieku na podstawie „Potopu”
Obraz społeczeństwa polskiego w „Potopie”
Henryk Sienkiewicz – notatka szkolna
„Potop” jako powieść historyczna (cechy gatunku)
Andrzej Kmicic – charakterystyka
Aleksandra Billewiczówna – charakterystyka
Michał Wołodyjowski – charakterystyka
Zagłoba – charakterystyka
Janusz Radziwiłł – charakterystyka
Bogusław Radziwiłł – charakterystyka
Wydarzenia historyczne w „Potopie”
Bohaterowie historyczni w „Potopie”
Archaizacja w „Potopie”
„Potop” – znaczenie tytułu
Artyzm powieści „Potop”
Style w „Potopie”
Sposób kreowania bohaterów w „Potopie”
Wątek romansowo-przygodowy w „Potopie”
„Potop” a prawda historyczna
Założenia ideowe w „Potopie”
Motyw władcy w „Potopie” (portret Jana Kazimierza)
Motyw zdrady ojczyzny w „Potopie”
Motyw wojny w „Potopie”
Motyw odkupienia winy w „Potopie”
Motyw sarmaty i sarmatyzmu w „Potopie” Sienkiewicza
Wątek rycerza i rycerstwa w „Potopie”
Andrzej Kmicic - rycerz czy warchoł?
Motyw pojedynku w „Potopie”
Tło historyczne w „Potopie”
Przemiana Andrzeja Kmicica i jej motywy
Motyw przyjaźni w „Potopie”
Losy Andrzeja Kmicica
Andrzej Kmicic jako bohater dynamiczny
Adaptacja „Potopu” Hoffmana
Elementy stylu biblijnego w „Potopie” Henryka Sienkiewicza
Literacka wizja rehabilitacji i przebaczenia w „Potopie”
Miłość Aleksandry Billewiczówny i Andrzeja Kmicica w „Potopie”
Obraz Szwedów w „Potopie”
Geneza „Potopu”
Aluzje Sienkiewicza do współczesności w „Potopie”
Wartości wyznawane przez Andrzeja Kmicica
Krótka charakterystyka Kmicica
Aleksandra Billewiczówna jako kobieta idealna
Obraz Matki Boskiej w „Potopie”
Sąd nad Andrzejem Kmicicem
Realizm i fikcja w „Potopie”
Charakterystyka porównawcza Andrzeja Kmicica i Jacka Soplicy
Uczta w Kiejdanach – opis
Czy twoim zdaniem Kmicic jest bohaterem dla współczesnego, młodego człowieka?
„Kmicicowa kompania” Kossaka – portret awanturników
„Potop” – najważniejsze cytaty
„Potop” – bibliografia