2l.pl Lektury Motywy literackie
Jesteś w: 2l.pl -> Lalka

2l.pl / Motywy literackie w Lalce

Autor: Jakub Ciczkowski     Data publikacji: 20.01.2006     Serwis chroniony prawem autorskim

Motyw kobiet


Motyw kobiet w Lalce jest bardzo rozbudowany. Prócz głównej bohaterki – pięknej, lecz egoistycznej i powierzchownej Izabeli Łęckiej, mamy kilkanaście postaci kobiecych, które także skupiają na sobie uwagę czytelnika. Jest pracowita i samowystarczalna Helena Stawska, ironiczna i kpiąca wdowa Wąsowska, próbująca się podnieść po traumie z młodości pani Zasławska czy opłakująca śmierć dziecka baronowa Krzeszowska.

Cały ten przegląd po kobiecych charakterach (wybuchowa Krzeszowska, pokorna Stawska), typach urody (blondynka Łęcka, szatynka Stawska), zainteresowaniach (teatr, wyścigi konne, jazda konna, bale, wyszywanie, lektura) czy skłonnościach przyczynia się do nazwania Lalki dziełem wybitnym, ponadczasowym i uniwersalnym.



Motyw przyjaźni


Motyw przyjaźni w Lalce dotyczy zwłaszcza dwóch postaci – Stanisława Wokulskiego oraz Ignacego Rzeckiego.

O długoletniej więzi, łączącej bohaterów, świadczy wiele powieściowych scen. Na przywołanie zasługują dwie – dokładne skopiowanie przez Wokulskiego wyglądu pokoju Rzeckiego tylko dlatego, by przeprowadzka do nowego sklepu nie okazała się dla starszego przyjaciela bolesnym przeżyciem (Wchodzę... słowo honoru - salon!... Meble kryte utrechtem, na stołach albumy, w oknie majoliki... Pod ścianą biblioteka...- Masz tu - mówi Staś pokazując bogato oprawne książki - trzy historie Napoleona I, życie Garibaldiego i Kossutha, historię Węgier...Z książek byłem bardzo kontent, ale ten salon, muszę wyznać, zrobił na mnie przykre wrażenie. Staś spostrzegł to i uśmiechnąwszy się, nagle otworzył drugie drzwi.





Boże miłosierny!... ależ ten drugi pokój to mój pokój, w którym mieszkałem od lat dwudziestu pięciu. Okna zakratowane, zielona firanka, mój czarny stół... A pod ścianą naprzeciw moje żelazne łóżko, dubeltówka i pudło z gitarą...- Jak to - pytam - więc mnie już przenieśli?...

- Tak - odpowiada Staś - przenieśli ci każdy ćwieczek, nawet płachtę dla Ira.
Może to się wyda komu śmiesznym, ale ja miałem łzy w oczach...) oraz fakt, iż wiodący samotniczy, schematyczny tryb życia, stary kawaler Rzecki stara się zeswatać Stacha z Heleną Stawską, mimo iż sam coś czuje do tej skromnej kobiety.


Motyw awansu społecznego


Motyw awansu społecznego jest jednym z motywów organizujących fabułę powieści Bolesława Prusa, zatytułowanej Lalka.




Dotyczy losów głównego bohatera i przejawia się w jego symbolicznym wyjściu z piwnicy, w której został zamknięty przez współpracowników, zazdroszczących mu inteligencji i planów na przyszłość:

Naraz (otwór prowadzący do lochu był w tej samej izbie) widzę, że z piwnicy wydobywa się para czerwonych rąk. Ręce te opierają się o podłogę i tuż za nimi ukazuje się głowa Stacha raz i drugi. Goście i chłopcy w śmiech.
- Aha! - zawołał jeden stołownik - widzisz, jak trudno bez schodów wyjść z piwnicy? A tobie zachciewa się od razu skoczyć ze sklepu do uniwersytetu!... Wyjdźże, kiedyś taki mądry... Stach z głębi znowu wysunął ręce, znowu chwycił się za krawędź otworu i wydźwignął się do połowy ciała. Myślałem, że mu krew tryśnie z policzków.
- Jak on się wydobywa... Pysznie się wydobywa!... - zawołał drugi stołownik.
Stach zaczepił nogą o podłogę i po chwili był już w pokoju. Nie rozgniewał się, ale też nie podał ręki żadnemu koledze, tylko zabrał swój tłomoczek i szedł ku drzwiom.
- Cóż to, nie żegnasz się z gośćmi, panie doktór!... - wołali zanim stołownicy Hopfera.
Szliśmy przez ulicę nie mówiąc do siebie. Stach przygryzał wargi, a mnie już wówczas przyszło na myśl, że to wydobywanie się z piwnicy jest symbolem jego życia, które upłynęło na wydzieraniu się ze sklepu Hopfera w szerszy świat.
Proroczy wypadek!... bo i do dziś dnia Stach ciągle tylko wydobywa się na wierzch. I Bóg wie, co by dla kraju mógł zrobić taki jak on człowiek, gdyby na każdym kroku nie usuwano mu schodów, a on nie musiał tracić czasu i sił na samo wydzieranie się do nowych stanowisk. Przeniósłszy się do mnie pracował po całych dniach i nocach, aż mnie nieraz złość brała. Wstawał przed szóstą i czytał. Około dziesiątej biegł na kursa, potem znowu czytał. Po czwartej szedł na korepetycję do kilku domów (głównie żydowskich, gdzie mu Szuman wyrobił stosunki) i wróciwszy do domu znowu czytał i czytał, dopóki zmorzony snem nie położył się już dobrze po północy.


Jak widać z powyższego cytatu, Wokulski dzięki wytrwałej pracy, zdolnościom do nauki, żyłce przedsiębiorcy oraz – nie oszukujmy się – szczęściu i kilku mało chlubnych decyzji, z biednego, wykorzystywanego przez ojca chłopca zmienił się na kartach kilkusetstronicowego utworu w bogatego pana, zapraszanego na salony arystokracji, szanowanego w stolicy kraju oraz poza nim, szczycącego się pomnożeniem spadku po żonie dziesięciokrotnie.




Warto jednak zauważyć, że awans w społecznej hierarchii nie dał Wokulskiego tego, o czym marzył – szacunku i miłości arystokratki Łęckiej.

Motyw snu


Motyw snu jest bardzo znaczącym, choć nie tak oczywistym jak miłości czy pracy, motywem realistycznej powieści Lalka.

Pełni w utworze kilka ról. Po pierwsze jest ratunkiem przed rzeczywistością, z którą bohaterowie nie mogą sobie poradzić na jawie, jak to dzieje się w przypadku walczącego w powstaniu na Węgrzech Ignacego Rzeckiego:




Ogień na kominie wygasał. Dopiliśmy wódkę i położyliśmy się rzędem z pistoletami w garści. W szczelinach chaty wiatr jęczał, jakby całe Węgry płakały, a nas zmorzył sen. Śniło mi się, że jestem małym chłopcem i że jest Boże Narodzenie. Na stole płonie choinka, przybrana tak ubogo, jak my byliśmy ubodzy, a dokoła mój ojciec, ciotka, pan Raczek i pan Domański śpiewają fałszywymi głosami kolędę:
Bóg się rodzi - moc truchleje.
Obudziłem się, łkając z żalu za moim dzieciństwem.


(…)

W parę dni po śmierci Katza weszliśmy do Turcji, a przez dwa lata następne ja, już sam, tułałem się po całej Europie. Byłem we Włoszech, Francji, Niemczech, nawet w Anglii, a wszędzie nękała mnie bieda i żarła tęsknota za krajem. Nieraz zdawało mi się, że stracę rozum słuchając potoków obcej mowy i widząc nie nasze twarze, nie nasze ubiory, nie naszą ziemię. Nieraz oddałbym życie, ażeby choć spojrzeć na las sosnowy i chałupy poszyte słomą. Nieraz jak dziecko wołałem przez sen: " ja chcę do kraju!..." A gdym się obudził zalany łzami, ubierałem się i pędem biegłem na ulicę, bo mi się przywidziało, że ta ulica koniecznie musi być Starym Miastem albo Podwalem.

Motyw snu może pełnić także rolę opisującą stan wewnętrzny bohatera, co z kolei widać na przykładzie Stanisława Wokulskiego. Przypominająca zapadanie i budzenie się ze snu podróż pociągiem oddaje apatię, w jaką popadał zakochany bez wzajemności bohater:

Około północy napadło na niego coś jakby sen, a może tylko jeszcze większa obojętność. Zasłonił firanką latarnię wagonu, przymknął oczy i myślał, że ta osobliwa apatia skończy się ze wschodem słońca. Ale nie skończyła się; owszem, do rana wzrosła i rosła coraz bardziej. Nie było mu z nią dobrze ani źle; tak sobie.
Potem wzięto od niego paszport, potem zjadł śniadanie, kupił nowy bilet, kazał przenieść rzeczy do innego pociągu i ruszyli dalej. Nowa stacja, nowa zmiana pociągów, nowa jazda... Wagon drżał i turkotał, lokomotywa co pewien czas świstała, zatrzymywała się... Do przedziału zaczęli siadać ludzie mówiący po niemiecku, dwoje, troje... Potem całkiem zniknęli ludzie mówiący po polsku i wagon napełnił się samymi Niemcami.
Zmieniał się też krajobraz. Ukazały się lasy otoczone wałami i złożone z drzew stojących w tak równej odległości jak żołnierze. Znikły drewniane chaty kryte słomą i coraz częściej zaczęły się pojawiać piętrowe domki kryte dachówką, otoczone ogródkami. Znowu postój, znowu jedzenie. Jakieś ogromne miasto... Ach! to chyba Berlin... Znowu jazda...Do wagonu siadają ludzie wciąż mówiący po niemiecku, ale jakby innym akcentem. Potem noc i sen... Nie, to nie sen, to tylko apatia.

Po trzecie, motyw snu odpowiada także za ukazanie marzeń i pragnień, co widać na przykładzie Izabeli Łęckiej. Kupiwszy posąg pięknego Apollina, zaczęła mieć regularne sny o tym bogu piękna, światła, życia i śmierci, muzyki, wróżb. Patron sztuki i poezji oraz przewodnik muz zaczął ją nawiedzać po różnymi postaciami - generała, tenora, księcia, strażaka, co dowodzi, iż piękna arystokratka w głębi duszy marzyła o mężczyźnie „z krwi i kości”.

Sny w Lalce pełnią zatem bardzo ważną rolę i dowodzą, że nawet w epoce propagującej pracę, naukę, technikę i postęp jest miejsce dla oniryzmu.

Motyw pracy


Motyw pracy jest jednym z motywów Lalki. Bolesław Prus, na przykładzie losów głównego bohatera Stanisława Wokulskiego dowodzi, że praca nie musi być koniecznością w życiu, lecz – w zależności od naszego nastawienia – może pomóc nam uciec od problemów (odrzucenie przez Izabelę przyczyną podjęcia decyzji o poświęceniu życia nauce), umożliwić realizację marzeń (praca warunkiem dalszej nauki, szansą na zaskarbienie sobie miłości ukochanej) czy po prostu wyrwać się z biedy i zmienić całe życie (praca jako szansa na awans w drabinie społecznej na przykładzie prostytutki Marianny czy kamieniarza Węgiełka).Realizując ten motyw, Prus rozpropagował głoszone w pozytywizmie hasła – pracy organicznej oraz pracy u podstaw, dzięki czemu wielbiciele jego twórczości zaczęli inaczej patrzeć na swoje obowiązki względem społeczeństwa.

Motyw idealizmu


W Lalce występuje kilku idealistów.

Najbardziej oczywistym jest główny bohater powieści – Stanisław Wokulski, który prawie przez cały czas trwania akcji właściwej idealizuje swoją ukochaną, stara się nie dostrzegać jej wad i patrzy na nią przez różowe okulary.

Prócz niego Prus stworzył jeszcze idealistę naukowego - Juliana Ochockiego, którego narrator określił jakże sugestywnymi słowami:

Zdawało się, że ma rysy Napoleona Pierwszego, przysłonięte jakimś obłokiem marzycielstwa.Ten miłośnik nauki i postępu, mimo iż pochodzi z arystokratycznego rodu, nie wiedzie próżniaczego, egoistycznego życia, lecz stara się coś dać od siebie ludzkości.

Motyw samotności


Motyw samotności w Lalce dotyczy jej głównego bohatera. Stanisław Wokulski, mimo iż w czasie akcjo właściwej powieści jest otoczony ludźmi – prowadzi międzynarodowe interesy, zarządza sklepem, bierze udział w balach, chodzi do teatru, na wyścigi konne – cierpi z powodu samotności i niezrozumienia przez otoczenie.

Poczucie wyobcowania zaczęło narastać w bohaterze, gdy wrócił z syberyjskiego zesłania. Mając na koncie wiele cenionych publikacji naukowych, miał nadzieję na rozpoczęcie kariery w kraju. Niestety – środowisko naukowe nie mogło zapomnieć mu kupieckiej przeszłości, a kupcy z kolei – wyrzucali mu „romans” z nauką. O samotności, jaka była jego milczącą, nieustanną towarzyszką od tego momentu świadczy wewnętrzny monolog:


Potem w wielkich konturach przyszła mu na myśl jego własna historia. Kiedy dzieckiem będąc łaknął wiedzy - oddano go do sklepu z restauracją. Kiedy zabijał się nocną pracą, będąc subiektem - wszyscy szydzili z niego, zacząwszy od kuchcików, skończywszy na upijającej się w sklepie inteligencji. Kiedy nareszcie dostał się do uniwersytetu - prześladowano go porcjami, które niedawno podawał gościom. Odetchnął dopiero na Syberii. Tam mógł pracować, tam zdobył uznanie i przyjaźń Czerskich, Czekanowskich, Dybowskich. Wrócił do kraju prawie uczonym, lecz gdy w tym kierunku szukał zajęcia, zakrzyczano go i odesłano do handlu... " To taki piękny kawałek chleba w tak ciężkich czasach..

Wokulski jest zatem postacią tragiczną - odrzucony przez ukochaną, zepchnięty na bok przez naukowców, wyśmiewany przez kupców.

Motyw miłości


No i rozdzielono nas... (…) Bywają wielkie zbrodnie na świecie, ale chyba największą jest zabić miłość. Tyle lat upłynęło, prawie pół wieku; wszystko przeszło: majątek, tytuły, młodość, szczęście... Sam tylko żal nie przeszedł i pozostał, mówię ci, taki świeży, jakby to było wczoraj. Ach, gdyby nie wiara, że jest inny świat, w którym podobno wynagrodzą tutejsze krzywdy, kto wie, czy nie przeklęłoby się i życia, i jego konwenansów... – te słowa, wypowiedzianą przez panią Zasławską, przeszły do historii polskiej literatury jako jedne z najbardziej wzruszających i najpiękniejszych, jakie kiedykolwiek napisano o miłości. Przeczy to ogólnemu przekonaniu, iż w Lalce motyw tego największego z ludzkich uczuć realizują tylko Stanisław Wokulski oraz Izabela Łęcka. Jest wręcz odwrotnie – w pozytywistycznym dziele Bolesława Prusa wnikliwy czytelnik dostrzeże co najmniej 5 uczuciowych związków, łączących bohaterów.


Najbardziej rozpowszechnionym jest ten pomiędzy galanteryjnym kupcem Wokulskim a piękną arystokratką Izabelą Łęcką. Po licznych próbach i staraniach, chwilowych wzlotach i częstszych upadkach, głównemu bohaterowi nie udaje się rozkochać w sobie kobiety, na nic zdają się finansowe fortele i szczegółowo zaplanowane strategie. Mimo iż pannie Izabeli czasami zdawało się, że mogłaby się związać z bogatym, wpatrzonym w nią jak w obrazek Wokulskim (Patrząc na grę jej fizjognomii Wokulskiemu przypomniały się cudowne falowania zorzy północnej i owe dziwne melodie, bez tonów i bez słów, które niekiedy odzywają się w ludzkiej duszy niby echa lepszego świata. Rozmarzony, przysłuchiwał się gorączkowemu tykotaniu stołowego zegara i biciu własnych pulsów i dziwił się, że te dwa tak szybkie zjawiska prawie wloką się w porównaniu z biegiem jego myśli), zaraz ogarniał ją wstyd na samą myśl o reakcji społeczeństwa na ten mezalians:

„Tak, on może być... on będzie moim powiernikiem!..." - myślała panna Izabela topiąc słodkie spojrzenie w zdumionych oczach Wokulskiego i lekko pochylając się naprzód, jakby chciała go pocałować w czoło. Potem ogarniał ją bezprzyczynowy wstyd : cofała się na poręcz fotelu, rumieniła się i z wolna opuszczała długie rzęsy, jakby ją sen morzył.

Pozostając przy różnicy urodzenia, podobne doświadczenia co główny bohater powieści miał jego stryj – także Stanisław, z tą różnicą, że uczucie żołnierza powstania listopadowego zostało odwzajemnione. Gdyby nie rodzina pani Zasławskiej, poślubiłaby przystojnego i dobrego młodzieńca i żyliby długo i szczęśliwie.

Kolejnymi uczuciami opisanymi w powieści są między innymi skryta miłość Heleny Stawskiej do Stanisława Wokulskiego oraz – także pozbawiona szans na wzajemność – Ignacego Rzeckiego do pięknej mieszkanki kamienicy Łęckich.

Prócz motywu uczucia jednostronnego mamy także miłość w odmianie rodzicielskiej (pani Misiewiczowa do Heleny Stawskiej, ona do swojej córki Helenki), jej realizację w ramach przyjaźni męsko-męskiej (Ignacy Rzecki i August Katz, Ignacy Rzecki i Stanisław Wokulski) czy męsko-damskiej (Wokulski i wdowa Wąsowska oraz pani Zasławska).

Jak widać, Prus wyeksploatował motyw miłości w swojej realistycznej, pozytywistycznej powieści maksymalnie. Na szczęście nie oddał czytelnikom romansidła w stylu Harlequina, lecz wybitne dzieło psychologiczno-obyczajowe, w którym każdy odnajdzie coś dla siebie.

Motyw nauki


Motyw nauki jest jednym z tematów wielowarstwowej powieści Lalka Bolesława Prusa. Pisarz wprowadził go do utworu poprzez postaci oraz określone wydarzenia.

Reprezentantami entuzjastów nauki w dziele są między innymi Julian Ochocki – młody miłośnik techniki i postępu marzący o skonstruowaniu latającej maszyny, która zmieniłaby bieg ludzkości, poznany przez Stanisława Wokulskiego w Paryżu wynalazca Geist, pragnący odkryć metal lżejszy od powietrza oraz sam Wokulski, który za swoje pracy napisane w czasie pobytu na Syberii zyskał uznanie międzynarodowego środowiska naukowego. Z kolei wydarzeniami, dzięki którym czytelnik przyswaja sobie pozytywistyczny szacunek do nauki, są spotkania tychże bohaterów, długie tygodnie spędzane w pracowniach oraz wielogodzinne rozmowy, przyczyniające się do rozwoju światopoglądu zarówno książkowych postaci, jak i odbiorów Lalki.



  Dowiedz się więcej
Lalka - streszczenie
Trzy pokolenia idealistów w „Lalce” Bolesława Prusa, czyli powieść o „straconych złudzeniach”
Znaczenie tytułu
Izabela Łęcka – charakterystyka
Charakterystyka Polaków w Lalce
Charakterystyka Tomasza Łęckiego
Miłość Stanisława Wokulskiego i Izabeli Łęckiej
Pojmowanie miłości przez Izabelę Łęcką
Echa powstań w Lalce
Historia w Lalce
Charakterystyka Żydów w Lalce
Charakterystyka Niemców w Lalce
Lalka jako powieść realistyczna
Lalka jako powieść pozytywistyczna
Wartości artystyczne Lalki Prusa
Interpretacja zakończenia Lalki
Stanisław Wokulski
Lalka jako powieść o rodzącym się kapitalizmie
Czy praca jest wyłącznie koniecznością w życiu? – rozprawka na podstawie Lalki Prusa
Lalka jako powieść o straconych złudzeniach
Mieć czy być? – rozważ zagadnienie w oparciu o Lalkę Bolesława Prusa
Czy Lalka to powieść pesymistyczna, czy optymistyczna?
Aspekt psychologiczny Lalki
Aspekt patriotyczny Lalki
Aspekt społeczno-obyczajowy Lalki
Aspekt filozoficzny Lalki
Wokulski – romantyk czy pozytywista? – rozprawka
Obraz społeczeństwa w Lalce
Charakterystyka arystokracji w Lalce
Obraz biedoty w Lalce
Obraz mieszczaństwa w Lalce
Dzieje Ignacego Rzeckiego
Charakterystyka Rzeckiego
Pamiętnik Rzeckiego i jego rola w utworze
Język w powieści Lalka Prusa
Narracja Lalki
Gatunki literackie występujące w Lalce
Kompozycja Lalki Prusa
Historia rodziny Krzeszowskich
Historia rodziny Łęckich
Historia Minclów
Losy prezesowej Zasławskiej
Losy Heleny Stawskiej
Opis rozprawy sądowej w Lalce
Opis sklepu Wokulskiego
Obraz Powiśla w Lalce
Obraz Paryża w Lalce
Obraz Warszawy w Lalce
Najważniejsze cytaty Lalki
Miejsce akcji Lalki
Plan wydarzeń Lalki
Bolesław Prus – notatka szkolna
Lalka - Bolesław Prus
Motywy literackie w Lalce