Jesteś w: Mistrz i Małgorzata

Mistrz i Małgorzata

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Geneza „Mistrza i Małgorzaty”



Praca nad „Mistrzem i Małgorzatą” trwała przez wiele lat. Pisarz zaczął ją tworzyć pod koniec 1928 roku i przez kolejne lata dodawał, zmieniał, poprawiał treść utworu. Ostateczna wersja powstawała na łożu śmierci, gdy schorowany pisarz dyktował fragmenty swej żonie. Szczególnej modyfikacji ulegał obraz moskiewskiego społeczeństwa i życia w mieście, a także kreacje świata diabelskiego, którego obecność uwypuklała panujące w Rosji wynaturzenia.



Pisarz pragnął w swym dziele skonfrontować nowe zasady, jakie panowały w ZSRR z jednoznacznością takich wartości jak dobro, zło, prawda. Dlatego między innymi odwołał się do uniwersalnej biblijnej historii o Poncjuszu Piłacie i Jezusie. Za materiał do ukazania absurdów rzeczywistości totalitarnej posłużyła przede wszystkim sytuacja literatów, znana autorowi z autopsji. Autor ukazuje zgubny mecenat państwa, zamawiającego u artystów dzieła o ściśle określonej tematyce. Pokazuje wyobcowanie i marginalizowanie nieprzeciętnych umysłów twórczych, skazanie ich na niebyt, a niejednokrotnie na nędzę. Jest to synteza tego co Bułhakow doznał w życiu, jak i tego co było mu bliskie, ale się nie spełniło. Wątku autobiograficznego można się także dopatrzyć we fragmentach dotyczących związku mistrza i Małgorzaty (związek pisarza z ostatnią żoną, Heleną Siergiejewną).



Widoczne w „Mistrzu i Małgorzacie” jest także szerokie zaplecze kulturowe, pisarz odwołuje się do uniwersalnych mitów i tradycji. Na plan pierwszy wysuwa się związek dzieła z „Faustem” Goethego. Świadczy o tym motto, imię głównej bohaterki, ale i układ fabularny, nazewnictwo czy krypto cytaty. Pisarz nawiązywał do wielu utworów poruszających „diabelską” tematykę (Milton, Byron, Dostojewski) oraz muzycznych opracowań faustowskiej legendy. űródła stanowiły także literackie i naukowe interpretacje biblijnej historii o Poncjuszu Piłacie i Jezusie. „Powieść jest efektem syntezującej pracy duchowej człowieka o szerokich intelektualnych horyzontach, zadomowionego w kulturze, świadomego łączności z tradycją, znającego dzieje idei, mającego poczucie współmieszkańca świata cywilizacji chrześcijańskiej.” (A. Drawicz, „Wstęp”, w: M. Bułhakow, „Mistrz i Małgorzata”, Wrocław-Warszawa-Kraków 1990, s. XXXVIII).



Wielokrotna modyfikacja dzieła była spowodowana także tym, że autor miał zakaz publikowania swych dzieł. Skupił się więc na pracy nad powieścią swego życia. Na łożu śmierci pragnął jednego – wydania „Mistrza i Małgorzaty”. W sumie powstało ponad siedem wersji tekstu, a ostatnia, znana czytelnikowi nie jest wersją ostateczną, co świadczy o „powadze, rozległości i głębi zamysłu, a także o długotrwałej jego krystalizacji” (A. Drawicz, „Wstęp”, s. XXXIV). Pisarz nie zdążył wprowadzić wszelkich planowanych poprawek. Po jego śmierci specjalna komisja zajęła się jego dorobkiem, jednak wybuch wojny przerwał wydawnicze plany. Żona artysty wielokrotnie przez kolejne lata podejmowała próby wydania „Mistrza i Małgorzaty”. Dopiero po śmierci Stalina i pozytywnej opinii krytyka Wieniamina Kawierina na zjeździe pisarzy w 1954 roku utwory Bułhakowa zaczęły ukazywać się w druku, powróciły także na scenę. „Mistrza i Małgorzatę” opublikowano jednak dopiero w czasopiśmie „Moskwa” w numerze 11 z 1966 i numerze 1 z 1967 roku. Publikacja została jednak na potrzeby magazynu okrojona. Pełny tekst ukazał się w Rosji dopiero w 1973 roku i na jego podstawie powstało egzystujące wśród czytelników polskie tłumaczenie.



Czas i miejsce akcji w „Mistrzu i Małgorzacie”



Akcja utworu, mimo rozległości epickiej, trwa zaledwie cztery dni – od środy do soboty. Możemy przypuszczać, że rozgrywa się w latach trzydziestych dwudziestego wieku, o czym świadczy obraz ówczesnej Moskwy. Narrator wybiega jednak w przeszłość opowiadając o historii Mistrza i Małgorzaty. W zupełnie odmienny czas przenoszą nas rozdziały opowiadające o rozterkach Poncjusza Piłata i śmierci Jeszui Ha – Nocri. Historycznie jest pierwszy wiek naszej ery.




Głównym miejscem wydarzeń jest Moskwa. Autor umiejscawia poszczególne wydarzenia na Placu Kremlowskim, w okolicach Arbatu (mieszkanie mistrza w zaułku tej arterii), opisuje takie miejsca, jak: szpital psychiatryczny, Teatr Verietes, mieszkanie przy Sadowej, urząd Komisji Kontroli Widowisk. Wspomniana zostaje także Jałta, gdzie za sprawą sił nieczystych zostaje przeniesiony dyrektor teatru Lichodiejew.



Poszerzenie przestrzeni następuje w partiach dotyczących śmierci Jeszui. Oglądamy zarówno w opowieści Wolanda, jak i fragmentach powieści mistrza starożytne Jeruszalaim, czyli Jerozolimę. Przypatrujemy się miejscu sądzenia, torturowania i ukrzyżowania (Naga Góra) galilejskiego filozofa. Ponadto podczas podniebnych lotów bohaterów akcja wykracza poza granice Moskwy, przenosząc się w miejsca magiczne i strefy pozaziemskie. Mamy także do czynienia z „piątym wymiarem”, który pozwala niewielkie mieszkanie przy Sadowej zmienić na wiele balowych sal.



Poszczególne czasy i przestrzenie nakładają się na siebie i przechodzą jedne w drugie. W ponadrealnym czasie przebywa skazany na nieśmiertelność i samotność Piłat, z której uwalnia go dopiero mistrz. Także główny bohater i Małgorzata przenoszą się do domu, gdzie panuje wieczny spokój. Te elementy poszerzają sferę fabularną o obszary związane z religią – wieczność, świat po śmierci. Ponadczasowość powoduje, że utwór staje się uniwersalny.



Problematyka „Mistrza i Małgorzaty”



Nie bez powodu powieść „Mistrz i Małgorzata” nazywa się arcydziełem światowej literatury. Porusza ona wiele zagadnień, rozgrywa się na kilku płaszczyznach, łączy w sobie wątki realistyczne i fantastyczne.




Jednym z ukazanych w utworze problemów jest zagadnienie totalitaryzmu. Bułhakow jako tło opowieści ukazał Moskwę z lat trzydziestych dwudziestego wieku. W jego świecie włądza jest skorumpowana, a obywatele zastraszeni. Panuje chaos, ludzie pozbawieni są zasad moralnych – donoszą na innych wręczają i przyjmują łapówki. W trudnej sytuacji są także artyści – muszą pisać to, na co zapotrzebowanie składa władza, inaczej zostają wyrzuceni poza margines lub giną w niewyjaśnionych okolicznościach. Władza kontroluje wszystko, wydaje się, że nawet umysły swych obywateli. Moskwa to miasto bezprawia i obłudy, w którym nie ma miejsca dla uczciwych i samodzielnie myślących ludzi, takich jak mistrz. Panujące stosunki demaskuje Woland i jego świta.



Najważniejszym moralnym problemem jest współistnienie dobra i zła. Na wszystkich przedstawionych płaszczyznach – czy to historycznej, czy fantastycznej, czy realistycznej zło i dobro toczą z sobą odwieczną walkę. Bułhakow udowadnia, że Dobro i Prawda to wartości najwyższe, a zło można pokonać dzięki odkupieniu i miłosierdziu. Istotną kwestią jest także wolność jednostki w zniewolonym społeczeństwie. Autor zwraca też uwagę na wolność twórczą i swobodę myślenia artystów, przede wszystkim literatów, a także na rolę literatury w społeczeństwie.



Ważną kwestią jest miłość i poświęcenie dla miłości. Problem ten został poruszony przy opisie związku mistrza i Małgorzaty. Bułhakow udowadnia, że istnieje prawdziwa miłość, która nie zna granic, dla której można nawet związać się z mocami szatańskimi, jak to uczyniła Małgorzata.




Autor gra także z literackimi konwencjami i archetypami. Polemizuje z obrazem szatana, odnosząc się jednocześnie do wcześniejszych dzieł poświęconych diabłu, między innymi „Fausta” Goethego. Rozważa nad skomplikowaną naturą złych mocy, przyznając im jednocześnie zdolność tworzenia dobra. Przywołując problematykę religijną i bezpośrednio odwołując się do Biblii pisarz zabiera głos w teologicznej dyskusji o tym, co człowieka spotyka po śmierci i o jego przeznaczeniu.



Krótkie streszczenie „Mistrza i Małgorzaty” - główne wątki



„Mistrz i Małgorzata” jest powieścią wielowątkową. Całość akcji, na którą składają się wydarzenia rozgrywające się w Moskwie w czasach totalitaryzmu oraz w I wieku naszej ery w Jeruszalaim spaja postać dwójki głównych bohaterów – mistrza i Małgorzaty.



Jednym z głównych wątków jest przybycie i działalność Wolanda-szatana i jego świty do Moskwy. To dzięki ich zabiegom demaskowane są kolejne absurdy życia w rosyjskim mieście. Dzięki wykorzystaniu sił nieczystych na jaw wychodzą kolejne wady moskiewskiego społeczeństwa, jakie jak obłuda, zakłamanie, łapówkarstwo, chciwość, bierność. Szatan przybywa, by urządzić doroczny wiosenny bal pełni księżyca. Przy okazji daje popis czarnej magii w teatrze Varietes, podczas którego demaskuje cechy obywateli Moskwy. Po zakończonej uczcie świta Wolanda opuszcza miasto.



Innym ważnym wątkiem jest historia miłości dwojga tytułowych postaci. Przed spotkaniem oboje są nieszczęśliwi. Małgorzata egzystuje w nieudanym małżeństwie, zaś mistrz wygrawszy pewną sumę na loterii zaszywa się by pisać powieść o Piłacie. Ich związek zaczyna się od pierwszego wejrzenia – mistrz zauważa kobietę z bukietem żółtych mimoz. Kochankowie zaczynają spędzać ze sobą coraz więcej czasu. Małgorzata wspiera mistrza, docenia jego talent. Po jego zaginięciu tęskni. Nie waha się by służyć szatanowi w zamian za odzyskanie ukochanego. Ostatecznie zamieszkują oni w przestworzach w domku, gdzie cieszyć się mają wiecznym spokojem.




Ważnym wątkiem jest także zmodyfikowana literacko historia Poncjusza Piłata i Jeszui Ha – Nocri. Oglądamy ostatnie dni z życia filozofa miłosierdzia, sąd nad nim, wyrok, a następnie wykonanie egzekucji. Ważna jest postać Piłata, który mimo rozterek pozostaje bierny, nie broni niewinnego człowieka i tchórzy. Za karę zostaje skazany na wieczną samotność, jednak mistrz uwalnia go od tego brzemienia.



Jednym z wątków, który obserwujemy przez cały tok akcji jest obnażenie funkcjonowania totalitarnego systemu. Autor ze szczegółami opisuje moskiewskie realia w latach trzydziestych dwudziestego wieku. Pokazuje jak władza depcze ludzką godność i wolność, co sprawia, że podstawowe wartości takie jak prawda i dobro przestają egzystować. Szerzy się łapówkarstwo, oszustwa, nierówności społeczne. Czasem sytuacje zakrawają na absurd. Innym wątkiem jest motyw mistrza i ucznia, który wyraźnie widać w relacjach tytułowego bohatera i Iwana Bezdomnego. Wiąże się on z wątkiem autora i jego oddziaływania i roli jaką ma do spełnienia w społeczeństwie.



Nadrzędnym wątkiem spajającym wszystkie historie jest problem istnienia na świecie dobra i zła. Wartości te współistnieją. Autor udowadnia, że dobro może zwyciężyć nawet za sprawą złego szatana. Nad chaosem i niegodziwością wyższa jest prawda, odkupienie i miłosierdzie, dzięki którym na świecie może zapanować porządek.



„Mistrz i Małgorzata” – interpretacja tytułu



W tytule powieści Bułhakowa występuje dwoje głównych bohaterów. Autor, pisząc swój utwór przez wiele lat, wielokrotnie zmieniał jego tytuł, jednak ostatecznie zdecydował się na znany obecnie każdemu miłośnikowi klasyki literatury.



Mistrz to niespełniony pisarz, historyk, który postanowił spisać opowieść o Poncjuszu Piłacie. Sam siebie nazywa mistrzem w rozmowie z Iwanem Bezdomnym w szpitalu psychiatrycznym. Jako jeden z nielicznych potrafi przeciwstawić się nakazowi pisania na zamówienie władzy. Wykazuje samodzielne myślenie i porusza niewygodne w ateistycznym świecie biblijne tematy. Ponosi klęskę – krytyka miażdży jego dzieło, a on załamuje się i trafia do szpitala. Jak pisze Andrzej Drawicz: „szczególny blask otacza w powieści tytułowe określenie „mastier” – mistrz. Oznacza ono wtajemniczenie w istotę istnienia, świadomość sensu zdarzeń” (Drawicz A., Wstęp, w: M. Bułhakow, Mistrz i Małgorzata, Wrocław-Warszawa-Kraków 1990, s. LIV). Rzeczywiście wśród tłumu biernych i zniewolonych literatów mistrz wydaje się wyjątkiem. On także ma swojego ucznia – Iwana Bezdomnego. To mu opowiada swą historię i czyni niejako swym następcą.



Małgorzata jest z kolei ukochaną mistrza. poznali się przypadkiem i zakochali od pierwszego wejrzenia. Po zniknięciu głównego bohatera Małgorzata gotowa jest oddać swe usługi szatanowi, by odzyskać miłość swego życia. Ostatecznie kochankowie znów są razem, a dzięki wstawiennictwu Jeszui przenoszą się zaświaty, do domku, w którym panować będzie wieczny spokój.



Postaci mistrza i Małgorzaty splatają wokół siebie główne wątki powieści – realistyczny, fantastyczny oraz historyczny. Oboje żyją w totalitarnie rządzonym państwie, doświadczają absurdów zniewolonego świata. Przyjazd Wolanda i wybór Małgorzaty na królową balu umożliwiają jej odzyskanie mistrza. Mistrz to z kolei autor historii o Poncjuszu Piłacie, o której prawdziwości świadczy sam szatan. Pod koniec powieści mistrz i Małgorzata opuszczają przeklętą Moskwę i wraz z przedstawicielami zła udają się w zaświaty. Tam spotykają Poncjusza, którego mistrz, prawem autora powieści, uwalnia. Dwoje tytułowych bohaterów wiedzie od tej pory spokojne i ciche życie w małym domku w przestworzach.



Interpretacja motta „Mistrza i Małgorzaty”



Utwór „Mistrz i Małgorzata” rozpoczyna motto zaczerpnięte z dzieła Johanna Wolfganga Goethego pt. „Faust”:

„... Więc kimże w końcu jesteś?

- Jam częścią tej siły,

Która wiecznie zła pragnąc,

wiecznie czyni dobro.”




Słowa motta wypowiada diabeł - Mefistofeles - w obecności Fausta, któremu w ten sposób przedstawia się, obnażając jednocześnie swoją naturę oraz naturę zła, którego istnienie nie miałoby sensu, gdyby nie istniało dobro. Istnienie zła potwierdza istnienie dobra, obydwa te pojęcia są ze sobą skorelowane, potwierdzają niejako istnienie równowagi w świecie wartości.



W „Mistrzu i Małgorzacie” także pojawia się szatan, przybywa do ateistycznej Moskwy, by napawać się złem, które panoszy się wszędzie, przybiera różne maski i kusi na różne sposoby. Zgodnie z tradycyjnym pojmowaniem sztuk diabelskich szatan zawsze namawia do zła, szczególnie zależy mu na sprowadzeniu człowieka dobrego na złą drogę. U Bułhakowa jest inaczej, nikt z zespołu Wolanda nie kusi do zła ludzi niewinnych, a jedynie niedobrych i nieprawych. Diabły powołano tutaj nawet nie do czynienia zła, ale do zachwiania nim – starają się zepsuć do końca to, co nadpsute, dokonują naprawy przez zniszczenie zła. A zatem: zło nie jest celem, ale środkiem walki z ludzkimi ułomnościami i niesprawiedliwością.



W tym rozumieniu zło traci swój sens, staje się odmianą dobra. W ten sposób diabeł „zła pragnąc”, „czyni dobro”, pokazując zależność tych wartości. Przybyły do Moskwy Woland i jego świta zastają pełną absurdów rzeczywistość komunistyczną - pozbawioną wyższych wartości, zakłamaną, w której królują pozory, kłamstwo i oszustwa. Diabeł wprowadza porządek, demaskuje oszustów i kłamców, karze winnych. Następuje odwrócenie ról. Diabeł, w myśl motta powieści, ratuje Mistrza, twórcę powieści o Jeszui Ha-Nocri, Małgorzacie przywraca miłość, oddaje jej Mistrza. Okazuje się więc, że zło jest narzędziem dobra i sprawiedliwości. Mając na uwadze losy Fausta i jego dialog z diabłem, lepiej wnikniemy w problematykę „Mistrza i Małgorzaty”.



„Mistrz i Małgorzata” – narracja



Narracja „Mistrza i Małgorzaty” prowadzona jest z pozycji świadka obserwującego zdarzenia rozgrywające się w Moskwie w ciągu kilku dni, innym razem nadawcą jest ktoś wtajemniczony w szczegóły procesu Jeszui, a także osoba, której dane było uczestniczyć w diabelskich spotkaniach budujących wątek fantastyczny” (D. Polańczyk, „Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa, Lublin 2006, s. 20).



Narrator dysponuje szeroką wiedzą o przeszłości, przemyśleniach, a nawet snach poszczególnych bohaterów. Operuje na trzech planach – realistycznym, związanym z życiem w Moskwie lat trzydziestych, fantastycznym – poświęconym działalności Wolanda i jego świty, a także historycznym przywołującym czasy życia Chrystusa i jego męczeńskiej śmierci. Taki układ fabuły powoduje, że czytelnik może mieć wrażenie, iż ma do czynienia z trzema narratorami. Wszyscy swe opowieści snują wokół nadrzędnego problemu zmagania się dobra i zła.



Narrator wypowiada się w trzeciej lub w pierwszej osobie. Zwraca się nieraz bezpośrednio do czytelnika, zachęca go nawet do podążania za opowiadaną przez niego historią, czego najlepszym przykładem jest początek drugiej części utworu:

„Za mną czytelniku! Któż to ci powiedział, że nie ma już na świecie prawdziwej, wiernej, wiecznej miłości? A niechże wyrwą temu kłamcy plugawy język!

Za mną, czytelniku mój, podążaj za mną, a ja ci ukaże taką miłość!”.



Narrator „wyciska piętno swej osobowości na scenach moskiewskich, dba o dozowanie efektów, z wyczuwalną przyjemnością tworzy tła kolejnych epizodów. Czasem poprzestaje na dyskretnym zaznaczeniu swej obecności […]; czasem nadaje tokowi opowieści cechy gawędy o niespiesznym rytmie, zwróconej do czytelnika jak do odczuwanego słuchacza. Najczęściej jednak daje wyraz smutkowi, rozterce, znużeniu […].” (Drawicz A., Wstęp, w: M. Bułhakow, Mistrz i Małgorzata, Wrocław-Warszawa-Kraków 1990, s. LVIII).

Kompetencję narratora przyjmują także nieraz poszczególne postaci, np.. Woland opowiadający o procesie Jeszui Ha – Nocri.



„Mistrz i Małgorzata” – kompozycja



Utwór „Mistrz i Małgorzata” składa się z trzydziestu dwóch rozdziałów i epilogu, które zostały podzielone na dwie części. Powieść jest klarowna, a wątek biblijny w opowieści o Poncjuszu Piłacie wplata się w narrację fantastyczno-realistyczną.



Rozdziały drugi – „Poncjusz Piłat”, szesnasty - „Kaźń”, a także dwudziesty piąty – „Jak procurator usiłował ocalić Judę z Kiriatu” oraz następny – „Złożenie do grobu” poświęcone zostały przytoczeniu biblijnej historii o skazaniu i ukrzyżowaniu Jeszui Ha – Nocri. Przenoszą one czytelnika do I wieku naszej ery, do Jeruszalaim. Postać prokuratora Judei powraca także w ostatnim rozdziale „Przebaczenie i wiekuista przystań”, w którym mistrz uwalnia swego bohatera po dwóch tysiącach lat samotności.



Pozostałe rozdziały opisują przybycie do Moskwy Wolanda i jego świty, demaskowanie zła, które opanowało Moskwę i jej mieszkańców. Postać mistrza pojawia się dopiero w trzynastym rozdziale – „Pojawia się bohater”, zaś Małgorzata w dziewiętnastym („Małgorzata”). Poznajemy wówczas historię ich życia i wielkiej miłości. „Epilog” opisuje Moskwę po opuszczeniu jej przez Wolanda, wspominając o losach poszczególnych bohaterów, którzy mieli styczność z czarną magią.



Język „Mistrza i Małgorzaty”



Na artyzm „Mistrza i Małgorzaty” składa się między innymi język, jaki zastosował w powieści autor. Jest on przede wszystkim przejrzysty i bez trudu pozwala na śledzenie losów tytułowych bohaterów, a także szatańskiej świty. Autor zastosował różnorodną stylistykę, która waha się od liryzmu we fragmentach opisujących związek Mistrza i Małgorzaty, po styl oficjalny towarzyszący wypowiedziom publicznym Piłata.



W relacjonowaniu wydarzeń moskiewskich dominuje „płynna elokwencja fraz o bezbłędnie wyważonym, zmiennym rytmie, poddana układowi swobodnej gawędy” (Drawicz A, Wstęp, w: M. Bułhakow, Mistrz i Małgorzata, Wrocław-Warszawa-Kraków 1990, s. LX). O tym, że Bułhakow był świadomym stylistą świadczą liczne inwersje składniowe czy spiętrzenia epitetów. Nieraz czytelnika przytłaczać może nadmiar opisowości. Przypisuje się to dziennikarskiej przeszłości pisarza, któremu nie był obcy język felietonistyki.



Zupełnie inaczej napisane są sceny mityczne. Cechuje je lakoniczność i klasyczna prostota opisu. Styl pisarza staje się przezroczysty względem opisywanych wydarzeń. Jego wizje są plastyczne i pełne. Czytelnik może się wraz z lekturą przenieść w starożytne czasy odtworzone ze znawstwem i wiernością faktom historycznym.



Wielogatunkowość „Mistrza i Małgorzaty”



W powieści „Mistrz i Małgorzata” dopatrzyć możemy się wielu gatunków, z których dorobku czerpał autor. Przede wszystkim to powieść realistyczno-fantastyczna dotykająca ważnych spraw społecznych, moralnych, religijnych i filozoficznych.



Autor odwołuje się i czerpie z mitów – to głównie postać i cechy diabła. jego przedstawienie poprzedzone zostało wieloletnimi studiami. Ważny w powieści jest wątek biblijny – trawestacja historii Poncjusza Piłata zaczerpnięta z „Pisma Świętego” stanowi współczesną przypowieść, która nie straciła na znaczeniu także i dziś. Bułhakow wprowadza do utworu elementy baśniowe, magiczne przedmioty. Diabelscy bohaterowie posługują się czarną magią niczym bajkowi czarnoksiężnicy. Także dom, w którym na wieczność zamieszkać mają mistrz i Małgorzata przypomina obrazek zaczerpnięty z baśni.



„Mistrz i Małgorzata” nosi w sobie elementy gawędy. Bułhakow, szczególnie w partiach poświęconych życiu w Moskwie, zmienia się w rasowego opowiadacza i ze szczegółami kreśli swą opowieść na tle rosyjskiej topografii. Jego relacja ma w sobie nieraz coś dziennikarskiego – pisarz przez pewien czas uprawiał ten zawód. Odnajdziemy więc zarówno styl felietonowy, jak i partie dokumentalne, precyzyjnie odzwierciedlające moskiewską rzeczywistość.



Ponadto o rozdziałach poświęconych historii Poncjusza i ukrzyżowania Jeszui Ha – Nocri możemy mówić jako o „powieści w powieści”. W utworze pojawia się fikcyjny bohater – mistrz, który jest autorem utworu o Poncjuszu Piłacie. Jego fragmenty zostają przytoczone, wplecione w główną fabułę. Przytoczenie wątku biblijnego poszerza możliwości interpretacyjne powieści i przyczynia się do uniwersalizacji poruszanej tematyki.



Michaił Bułhakow – notatka szkolna



Michaił Afanasjewicz Bułhakow przyszedł na świat 3 maja 1891 roku w Kijowie. Jego ojciec był uczonym teologiem prawosławnym, profesorem Kijowskiej Akademii Duchownej. Jako najstarszy z siedmiorga rodzeństwa pomagał matce po śmierci ojca w 1907 roku. Po ukończeniu gimnazjum Bułhakow studiował medycynę, którą ukończył w 1916 roku z wyróżnieniem. W 1913 zawarł związek małżeński z Tatianą Łappa.



Lata wojny i rewolucji październikowej to dla przyszłego pisarza lata tułaczki. Zostaje kilkakrotnie zmobilizowany, pracuje jako lekarz na wsi, otwiera prywatną praktykę jako wenerolog, walczy z białą armią na Kaukazie, w końcu jesienią 1921 roku wraca przez Kijów do Moskwy. W trudnych latach dwudziestych chwyta się wielu zajęć – pracuje jako urzędnik w oświacie, konferansjer, kronikarz, dziennikarz. Nocami pracuje nad projektami literackimi – opowiadaniami, satyrami i powieścią „Biała gwardia”. Na podstawie tego utworu na zamówienie Moskiewskiego Teatru Artystycznego powstaje dramat „Dni Turbinów”, który był z powodzeniem wystawiany w latach 1926-1929. Sytuacja polityczna sprawiła, że inne utwory sceniczne miały krótki żywot, bądź w ogóle nie ujrzały światła dziennego.



Dzięki interwencji Stalina (po telefonicznej rozmowie z pisarzem) Bułhakow w latach 1930-1936 pracuje jako asystent reżysera. Po zdjęciu jego sztuki – „Zmowa świętoszków” pracuje jako konsultant literacki w Teatrze Wielkim. Nie dostaje zgody na wystawianie swych sztuk, ani druk jakichkolwiek utworów. Nie ma pozwolenia na zagraniczne wyjazdy, żyje na marginesie literackiego świata. W 1924 roku rozstaje się z Tatianą, żeni się z Lubow Biełozierską, a po rozwodzie po raz trzeci z Heleną Siergiejewną Szyłowską (żona po śmierci Bułhakowa strzegła jego spuścizny i walczyła o jej publikację).



W latach 1928-1940 Bułhakow z przerwami pracuje nad dziełem swego życia „Mistrzem i Małgorzatą”. Pozwala mu to odnaleźć równowagę w nieprzychylnym świecie. Po odmówieniu wystawienia sztuki „Batum” (o młodym Stalinie) jesienią 1939 roku pisarz podupada na zdrowiu – zapada na nerczycę, nieuleczalną chorobę na którą zmarł jego ojciec. Ostatnie miesiące życia poświęca na dokończenie „Mistrza i Małgorzaty”. Umiera w Moskwie 10 marca 1940 roku i zostaje pochowany na Cmentarzu Nowodziewiczym.



„Mistrz i Małgorzata” – bibliografia



1. Chołojczyk Ewa, Misterium Bułhakowa: „Mistrz i Małgorzata”, w: „Polonistyka” 1996, nr 7, s. 451-456.

2. Drawicz Andrzej, Wstęp, w: M. Bułhakow, Mistrz i Małgorzata, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków 1990, s. V- LXXXVIII, ISBN: 83-04-03112-4.

3. Drawicz Andrzej, Mistrz i Diabeł; rzecz o Bułhakowie, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA, Warszawa 2002, ISBN: 83-7319-101-1.

4. Fast Piotr, „Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa. Pisarz, epoka, powieść, w: „Polonistyka” 1988, nr 7, s. 507-518.

5. Karaś Justyna, Proza Michaiła Bułhakowa, z zagadnień poetyki, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków 1981, ISBN: 83-04-00970-6.

6. Korta Katarzyna, Diabły i wiedźmy w „Mistrzu i Małgorzacie” M. A. Bułhakowa – ich źródła i portrety, w: „Przegląd Humanistyczny” 2001, nr 2, s. 37-52.

7. Polańczyk Danuta, „Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa, Wydawnictwo BILBOS, Lublin 2006, ISBN: 978-8386581-02-3.




„Mistrz i Małgorzata” – streszczenie

Część pierwsza.
1. Nigdy nie rozmawiaj z nieznajomymi

Na Patriarszych Prudach rozmawiają o istnieniu Chrystusa dwaj mężczyźni – przewodniczący stowarzyszenia literackiego Massolit - Michał Aleksandrowicz Berlioz oraz poeta Iwan Bezdomny. Do rozmówców przysiada się dziwny obcokrajowiec – profesor. Uświad... wiecej



„Mistrz i Małgorzata” – plan wydarzeń

1. Rozmowa Berlioza i Iwana Bezdomnego na Patriarszych Prudach.
2. Wtrącenie się do rozmowy nieznanego obcokrajowca.
3. Teza o istnieniu Boga.
4. Zapowiedź śmierci Berlioza.
5. Opowieść o Poncjuszu Piłacie.
• Przesłuchanie Jeszui Ha – Nocri.
• Wyrok śmierci na Jeszui Ha – Nocri.... wiecej



„Mistrz i Małgorzata” jako powieść...

„Mistrz i Małgorzata” jako powieść o moralności
Powieść „Mistrz i Małgorzata” możemy rozpatrywać w aspekcie etycznym. Zawiera ona uniwersalne i ponadczasowe przesłanie moralne. Przede wszystkim zawiera tezę o tym, że walka sił Dobra i Zła jest wieczna.

Mimo iż w swej powieści Bułhakow odnosił się ... wiecej



„Mistrz i Małgorzata” – bohaterowie

Mistrz – charakterystyka
Mistrz jest historykiem władającym biegle kilkoma językami, który niegdyś pracował w muzeum. Gdy wygrał na loterii pokaźną sumę wynajął niewielkie mieszkanie w pobliżu Arbatu. Wtedy zdecydował poświęcić się pisaniu powieści o Poncjuszu Piłacie.

Biblijna historia o męczeństwi... wiecej



Demaskowanie totalitarnej rzeczywistości w „Mistrzu i Małgorzacie” Michaiła Bułhakowa

„Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa przeciwstawia się systemowi totalitarnemu. Akcja utworu skupia się wokół przybycia do Moskwy Szatana Wolanda z całą świtą: Korowiowem, Asasellem, Hellą i kotem Behemotem, w celu urządzenia corocznego balu na cześć diabła. Przy tej okazji przedstawione zostaje życie obywateli Mos... wiecej



Motywy literackie w „Mistrzu i Małgorzacie”

Motyw szatana w „Mistrzu i Małgorzacie”
W „Mistrzu i Małgorzacie” obecność Boga zaznaczona jest wyłącznie przez istnienie szatana - interpretatora i wykonawcę wyroków Pańskich. Szatan utożsamiany powszechnie z niszczycielską siłą i złymi zamiarami, tutaj zdaje się być bardziej ludzki niż sam człowiek.
wiecej



Relacja władza-artysta w „Mistrzu i Małgorzacie”

W „Mistrzu i Małgorzacie” możemy obserwować dwojaki stosunek władzy wobec artystów. Z jednej strony jest to hołubienie twórców, którzy podporządkowali się odgórnym nakazom, z drugiej eliminowanie osób, które stać na niezależność myślenia i tworzenie oryginalnych, niesztampowych dzieł.

Dla artystów, kt... wiecej



Historia Poncjusza Piłata w „Mistrzu i Małgorzacie”

Poncjusz Piłat, piaty procurator Judei, pojawia się w powieści za sprawą opowiadania Wolanda, a następnie o jego losach dowiadujemy się z fragmentów powieści mistrza. Bohater zmuszony jest do wyboru pomiędzy sprawiedliwością, a zachowaniem osobistych przywilejów.

Poncjusza Piłata poznajemy, gdy ma wydać skazujący wyrok ... wiecej



Losy mistrza i Małgorzaty

Mistrz pracował jako historyk w muzeum, aż do pewnego dnia, gdy wygrał większą sumę pieniędzy na loterii. Wynajął wówczas mieszkanie w suterenie, w zaułku Arbatu i poświęcił się pisaniu powieści o Poncjuszu Piłacie. Z kolei Małgorzata w wieku dziewiętnastu lat wyszła za dobrze zarabiającego mężczyznę, jednak go nie kochała... wiecej



Magiczny wymiar miłości Mistrza i Małgorzaty w powieści Michaiła Bułhakowa

W powieści Michaiła Bułhakowa „Mistrz i Małgorzata” spotykamy się z sytuacją, gdy miłość ma wymiar magiczny. Autor uświadamia siłę miłości, rozpoczynając jeden z rozdziałów słowami: „Za mną czytelniku! Któż to powiedział ci, że nie ma już na świecie prawdziwej, wiernej i wiecznej miłości? A niechże wyr... wiecej



„On nie zasługuje na światłość...” – „Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa powieścią o artyście i jego stosunku do własnej twórczości

Powieść Michaiła Bułhakowa obok takich tematów, jak współistnienie dobra i zła, rola prawdy i miłosierdzia, siła miłości porusza problem egzystowania artysty w totalitarnym świecie i jego stosunku do własnej twórczości.

W Moskwie w latach trzydziestych, podczas rozgrywania się akcji utworu, panuje system totalitarny. ... wiecej



„Mistrz i Małgorzata” – najważniejsze cytaty

„Tak, człowiek jest śmiertelny, ale to jeszcze pół biedy. Najgorsze, że to, iż jest śmiertelny, okazuje się niespodziewanie, w tym właśnie sęk!” - Woland w rozmowie z Berliozem i Iwanem

„O ile ten drugi, człowiek najwyraźniej niespełna rozumu, winien jest wygłaszania głupich mów w samym Jeruszalaim ... wiecej