Jesteś w: Motyw anioła

Motyw anioła

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw anioła - wprowadzenie



Św. Augustyn powiedział, że tylko dzięki naszej wierze wiemy cokolwiek o istnieniu aniołów. Spotykamy się z nimi we wszystkich religiach świata. Dla większości z nas anioł to postać z białymi skrzydłami, to symbol boskiej siły ingerującej w nasze istnienie na każdym wirażu życia, w momentach, gdy grozi nam niebezpieczeństwo. Takie bowiem wynieśliśmy wyobrażenie z czasów dzieciństwa. Zanim nauczymy się dobrze rozumieć otaczającą rzeczywistość nasi rodzice uczą nas pierwszej, najprostszej, a przecież wyjątkowej modlitwy Aniele Boży. Anioł z wielkimi skrzydłami strzegący dwójkę dzieci przechodzących przez kładkę… każdy z nas na pewno dobrze zna ten obraz. Ale czy oddaje on całą istotę anielskiego bytu?



Greckie „angelos” oznacza wysłańca, posłańca, zwiastuna. Według Biblii anioły są samodzielnymi, wolnymi, czystymi i rozumnymi duchami. Są nieśmiertelnymi przybyszami z wieczności, duchami światłości, obrazem i podobieństwem Boga. Odbija się w nich świętość, miłość, mądrość i piękno Stwórcy. Posiadają emocje, ogromną siłę i moc. Pomimo, iż nie mają ciała, mogą ukazywać się ludziom w snach, wizjach czy na jawie, przybierając wówczas postać młodzieńców przywdzianych w szaty o niezwykłej bieli.

Heraklit z Efezu twierdził, że „wszystko płynie, nic nie trwa”. Nie tyczy się to jednak aniołów, które nie mają dni ani lat, są wiecznie młode. Jako że są sługami bożymi wśród ludzi, mają powierzone pewne zadania: wykonują wolę Boga, napełniają ludzi nadzieją, są zwiastunami, nosicielami dobrych wiadomości. Niosą pomoc, ocalenie, udzielają natchnienia, pouczają oraz wspierają w wykonywaniu zadań. Każdy z nich to „mistrz duchowy człowieka i towarzysz podróży”. Anioł stróż od urodzenia do śmierci otacza człowieka swą opieką i wstawiennictwem. Oprócz tego, że uobecniają Boga, adorują Go, okazując mu wdzięczność, miłość i uwielbienie.

Temat anioła jest ciągle aktualny i żywy – jest doskonałym motywem chętnie podejmowanym przez twórców literatury, filmu i muzyki.




Motyw anioła w literaturze



Biblia - anioły opisywane są jako pomocnicy Boga – towarzyszą Mu lub wykonują Jego polecenia. To pośrednicy między Bogiem a ludźmi. W Starym Testamencie: pilnują wejścia do Edenu, a także strzegą drogi do drzewa życia po wygnaniu ludzi z Raju; są razem z Bogiem podczas wizyty u Abrahama; innym razem istoty te zamieszkują w domu Lota i wyprowadzają go (i jego rodzinę) z Sodomy. W Nowym Testamencie: Gabriel zwiastuje narodziny Jezusa, anioł informuje Józefa o zamiarach Heroda i poleca mu udać się do Egiptu; Anioł Pański odsuwa kamień z grobu Chrystusa, przemawia do trzech Marii. W Apokalipsie św. Jana aniołowie grają kolejno na siedmiu trąbach.

Mitologia - Eros i Tanatos, są podobnie jak w Biblii, silnymi, przystojnymi i dobrze zbudowanymi młodzieńcami. Eros ma również inny wygląd: jest figlarnym chłopczykiem z malutkim łukiem i strzałeczkami. Tanatos zaś „ma skrzydła u ramion i pochodnię w ręce, stoi cichutki i smutny z pochyloną głową, jakby opłakiwał nieboszczyka, nad którym mu czuwać kazano”. Cytat ten dodatkowo pokazuje funkcję, jaką pełni Tanatos – jest aniołem śmierci w służbie u Hadesa. „Poświęca człowieka na ofiarę bóstwom podziemnym i na zawsze odrywa od ziemi”. Możemy go więc po części kojarzyć z szatanami, zabierającymi duszę do piekła. Eros jest opiekunem miłości, bogiem płodności, patronem małżeństw. (Anioły nie pełnią takiej roli, czuwają nad wszystkimi ludźmi.) Rozbudza miłość, która kojarzona jest przez nas z życiem, możemy więc określić go aniołem życia. Jedni mówią o nim, że „życie ludzkie ozdabia kwiatami najpiękniejszych uczuć”. Inni twierdzą, że potrafi także wzbudzić niechęć. Zatem Eros i Tanatos, podobnie jak chrześcijańskie anioły pełnią rolę wysłanników i pośredników pomiędzy ludźmi a bogami (Bogiem).

Pieśń o Rolandzie - utwór opisuje wyprawę króla Franków, Karola Wielkiego do Hiszpanii w 778r. w czasie powrotu na tylną straż Karola Wielkiego napadli górale baskijscy i zabili kwiat frankońskiego rycerstwa. Z tymi faktami zostały powiązane wydarzenia baśniowe, fantastyczne, w której ważną rolę odgrywają aniołowie. Anioł Gabriel opiekuje się z nakazu Boga cesarzem Karolem, dodaje mu odwagi i chęci do działania. Archanioł zsyła cesarzowi we śnie wizję nadchodzącej bitwy. Dzięki temu Karol ma możliwość przewidzenia wielu sytuacji i odnosi zwycięstwo. Niebiańskich opiekunów ma także tytułowy bohater. Trzej aniołowie przybywają na ziemię w chwili śmierci Rolanda, ten zaś poprzez ofiarowanie Bogu prawej rękawicy składa mu hołd i oddaje się w Jego opiekę. Rękawice z dłoni Rolanda odbiera archanioł Gabriel, a po duszę bohatera wysyła cherubina i świętego Michała opiekuna.




Lament świętokrzyski - w utworze Matka Boska jest przedstawiona jako Stabat Mater Dolorosa, która stojąc pod krzyżem czyni zarzuty Archaniołowi Gabrielowi, który w chwili zwiastowania obiecał jej tylko wdzięczną radość: „O, aniele Gabryjele/Gdzie jest ono twe wesele/Cożeś mi go obiecował tako bardzo wiele,/A rzekący: Panno, pełna jeś miłości!/A ja pełna smutku i żałości;/Spróchniało we mnie ciało i moje wszytki kości.” Wypomina mu zatajenie czekającego na nią bólu, niewysłowionego cierpienia, gdyż teraz właśnie patrzy na śmierć swego syna. Anonimowy autor buduje w utworze portret Matki Boskiej cierpiącej i lamentującej. Obraz kobiety, jednej z wielu rodzicielek, nie świętej postaci a ludzkiej, odczuwającej rozpacz, bo nie ma wpływu na los dziecka. Nie może i nie zdoła mu pomóc. Matka Jezusa protestuje przeciwko cierpieniu i niesprawiedliwości. Oskarża anioła o to, co musi teraz sama przeżywać - traci syna i dzieli się swoim żalem ze wszystkimi, którzy ją słuchają. Tradycyjna rola Anioła Gabriela – zwiastującego narodzenie Chrystusa została wzbogacona o dodatkowy kontekst – zaskakujący, pełen goryczy wyrzut wobec archanioła. Gabriel staje się przekazicielem całej historii zbawienia od zwiastowania przez krzyż aż do zmartwychwstania Chrystusa.

Adam Mickiewicz, Dziady cz. III - Anioł Stróż. Towarzyszy Gustawowi od dziecka. Wie, że ma do spełnienia trudne zadanie, ponieważ jest to człowiek przeznaczony do niezwykłych czynów. Anioł posuwał się nawet do „wychowania” bohatera: zsyłał mu szczególne sny, kierował jego myślami, kształtował system wartości. Anioł boleje nad tym, że ten nie robi z nich właściwego użytku. Niekiedy dusza więźnia mu brzydła, lecz zawsze starał się, w natłoku jego myśli odnaleźć te dobre. Wówczas ujmował duszę za rękę i wiódł ją ku wieczności, śpiewając pieśń, o której młodzieniec po przebudzeniu nie pamiętał. Czasami przybierał postać ohydnej larwy, żeby nastraszyć bohatera, ale po przebudzeniu mężczyzna zapominał o wszystkim, czego doświadczył w snach.. Obok niego mamy duchy zła – nazwane diabłami, duchami z lewej strony, oraz duchy dobre, wręcz aniołami. Rozpoczyna się, więc psychomachia, czyli walka o duszę młodzieńca między dobrymi a złymi mocami. Widoczne jest to w Wielkiej Improwizacji. Diabły próbują zagrzewać bohatera, rozbudzają w nim egzaltacje („Do góry! W lot”). Anioły z drugiej strony chronią Konrada przed swoimi rozszalałymi myślami i uczuciami. Walka tych dobrych i złych mocy kończy się szczęśliwie dla Konrada. Gdy bohater słyszy własną myśl wypowiedzianą przez diabła, traci przytomność, zatrzymuje tym samym potok bluźnierstw, co ratuje go przed grzechem. Anioł nie opuszczał bohatera, mimo ze Gustaw nie rozumiał jego przesłania:

„Tyś słyszał niebios dźwięki

Jako pijanych uczt piosenki”

Bez względu na wykroczenia bohatera przeciw Bogu Anioł Stróż nie opuszcza młodzieńca, wręcz współczuje mu, lituje się nad nim.

Juliusz Słowacki, Anhelli - Anhelli to posłaniec boży zesłany na ziemię po to, by poznał zwyczaje ludzkie i opiekował się narodem bożym oraz Eole – anielica wygnana z Nieba za miłość do człowieka, opiekująca się duszami zmarłych wygnańców na opuszczonym cmentarzu. Kolejnymi postaciami ukazującymi się w tej legendzie są dwaj aniołowie, którzy przybyli do osady wygnańców. Anhelli jest Aniołem cierpiącym za cały naród, ale dobrowolnie oddaje się owemu cierpieniu. Aniołowi nie jest obce wątpienie w celowość poświęcenia i wyrzeczeń. Umiera przecież w czarną sybirską noc, nie wsparty żadnym proroctwem czy znakiem dowodzącym, iż jego ofiara czystego serca jest konieczna w rachunku odkupienia. Wszak dopiero ostatni rozdział utworu, to, co się dzieje już po śmierci bohatera, przynosi wizje jakiejś wyzwolicielskiej rewolucji, której heroldem jest rycerz powiewający chorągwią z napisem „lud” i która detronizuje królów.




Juliusz Słowacki, Kordian - anioły występują nie tylko jako opiekunowie, ale również jako groźne siły, tajemnicze moce. W scenie Przygotowania czarownice i diabły tworzą ludzi, którzy wywołują powstanie i doprowadzają do jego upadku. Widząc to Archanioł Michał nadlatuje i przepędza Złe Moce. Następnie w monologu wyraża żal i litość dla narodu, który tak bardzo cierpi. Postanawia zwrócić się o pomoc do Boga i jednocześnie staje się pośrednikiem pomiędzy uciemiężonym narodem a Stwórcą.

Zygmunt Krasiński, Nie-Boska komedia - autor zestawia ze sobą kwestie dobra i zła będące nierozłącznym środowiskiem aniołów i szatana. Już w pierwszej części swego dzieła opowiada o kuszeniu żonatego mężczyzny - hrabiego Henryka, a następnie kolejno o nawróceniu męża przez Anioła Pańskiego i walce duchów o duszę człowieka. W części drugiej głos anioła stróża wskazuje szansę zbawienia przez miłość „biednych bliźnich” - praktykowanie ewangelicznej moralności. Mąż nie podporządkowuje się temu wezwaniu gdyż pycha i męska duma nie pozwala mu na to. Pomimo wahania hrabia na długo przed swoją śmiercią rozważa możliwości przemiany w anioła, a nawet w samego Boga.

Jerzy Liebert tomik Gusła - anioły stanowią integralny element świata poetyckiego i religijnego. W wierszach Lieberta nie jest nigdy opisany wygląd aniołów, natomiast ich domeną jest działanie. Przez oszczędność wyrazu, odwołującą się niekiedy do utrwalonych w kulturze symboli, Liebert buduje atmosferę wiarygodności swych duchowych doświadczeń. Jeżeli spojrzymy na wiersz „Anioł pokoju” w perspektywie biografii duchowej, to z pewnością jest on świadectwem wewnętrznych zmagań, wahań, poszukiwania sensu swego powołania poetyckiego i sensu życia. Podmiot liryczny wiersza spragniony jest „przymierza ręki słowem”, a jest to wielka trudność, ponieważ Liebert uważa, że nie można być zarazem dobrym poetą jak i prawym chrześcijaninem. Kontynuując rozmowę, podmiot liryczny zwierza się aniołowi ze swoich rozczarowań, ze swoich oczekiwań. Poeta ukazuje w ten sposób z wielką szczerością człowieczą małość, demaskuje ciasnotę i mentalność, które polegają na zamknięciu się na sprawy duchowe.




Zbigniew Herbert, U wrót doliny - autor przedstawiał anioła jako bezwzględnego służbistę, anioła z II wojny światowej, który zamiast pomagać ludziom – kieruje nimi, nie zbliża się do nich a stoi ponad wszystkimi. Bezlitośni Aniołowie Stróże oddzielają bliskich od siebie, nawet dla staruszki nie mają współczucia. Sytuacja w wierszu jest podobna do warunków panujących w obozie koncentracyjnym, czyli poddawaniu selekcji każdego ludzkiego istnienia. Nazwanie nadprzyrodzonych istot zbrodniarzami posiada podwójny sens. Po pierwsze to kwestia prześladowania – ludzie są stale pilnowani, śledzeni, „otaczani opieką”. W podobnym znaczeniu każdy z ludzi ma swojego dobrego ducha, który go strzeże i czuwa nad nim. Jednak w tym wierszu sytuacja jest odwrócona, zdeformowana. Opieka zostaje zamieniona w nadzór. Drugim zagadnieniem będzie wywołanie buntu w czytelniku – prowokacja wobec ustalonego w kulturze obrazu dobrego anioła - niecodziennym porównaniem go do prześladowcy. Herbert nie komentuje sytuacji. Wiersz „U wrót doliny” w swym dosłownym znaczeniu jawi się jako poetycka relacja z Sądu Ostatecznego. Przestrzeń w utworze nakreślona zostaje przez sam tytuł, czyli wejście do doliny. To właśnie tam rozgrywa się sytuacja liryczna: „Po deszczu gwiazd/Na łące popiołów/Zebrali się wszyscy pod strażą aniołów/(…) aniołowie stróże są bezwzględni i trzeba przyznać mają ciężką robotę.” Anioły wg Herberta nie są niebieskimi posłańcami od Boga, a funkcjonariuszami biurokratycznego państwa zaświatów, są bezwzględni. W zachowaniu przypominają policjantów.

Zbigniew Herbert, Przesłuchanie anioła - postawę poety wobec niedoskonałego człowieczeństwa cechuje głębokie zrozumienie i współczucie. A anioł to przecież doskonałość, zatem anioł jest nieludzki, toteż sztuczny, wrogi. Zaczyna interesować poetę wtedy, gdy przypomina człowieka, a więc kiedy zazna człowieczeństwa, cierpienia, bólu. Takiego anioła odnajdziemy w wierszu Przesłuchanie anioła. Już tytuł może budzić zdziwienie, ponieważ anioł kojarzy się nam z czymś idealnym i niewinnym a tymczasem w wierszu pełni funkcje przesłuchiwanego i podejrzanego. Jeśli nawet na początku anioł był postacią nie z tego świata, to szybko „uczłowiecza się” za sprawą cierpienia. Uświadamia sobie fakt posiadania pleców i kręgosłupa, gdy spadają na niego razy oprawców. Powoli „wciela się w winę”, a po kilku nocach gotów jest iść na ugodę, przyznać się do wszystkiego, współpracować. W końcu zostaje powieszony „głową w dół”. Początkowo przesłuchiwany ma swoje atrybuty: „jest cały z materii światła, eony jego włosów spięte są w pukiel”. W utworze nie ma mowy o skrzydłach, a pojawiają się tylko te elementy ciała, które ma także człowiek: policzki, plecy, kręgosłup, zęby, głowa, gardło. Podkreślona jest więc fizyczność anioła. Przesłuchanie ma charakter przesłuchań jakie miały miejsce w więzieniach PRL-u lub w czasach Inkwizycji, czyli z użyciem siły fizycznej i psychicznej.

Zbigniew Herbert, Siódmy anioł - Anioł o imieniu Szemkel jest w pełni niedoskonały. W niebie jak się okazuje panuje idealny porządek. Każdy anioł ma swój zakres czynności: Rafael- stroiciel chórów, Azrael - kierowca planet, Gabriel- podpora tronu, Michał- hetman zastępów, Azrafael - dekorator światła, Dedrach - apologeta i kabalista. Siódmy anioł z kolei – Szemkel – wyróżnia się od reszty. Jest czarny, nerwowy, wielokrotnie karany za przemyt grzeszników. Chodzi w starej i wyleniałej aureoli a malarze mają kłopoty z poprawianiem jego urody. Według poety utrzymywany jest w zastępie anielskim tylko ze względu na liczbę siedem. Według biblii liczba siedem miała swój symbol: przez 7 dni Bóg tworzył świat, oznacza 7 niebios, a także 7 dni ma tydzień. Liczba siedem uważana jest też za przedstawienie całości świata zawartego w tej liczbie, więc ostatni anioł nie mógł być odrzucony od reszty, bo przez to zburzyłby się cały ład.

Jan Twardowski, Aniele Boży - pierwszoosobowy podmiot liryczny polemizuje z chrześcijańską modlitwą o takim samym tytule. Wiersz napisany jest językiem potocznym, poeta nie używa przecinków, uzyskując przez to swobodę łączenia słów w związki wyrazowe. Adresatem utworu jest Anioł Stróż, którego zadaniem jest ratowanie człowieka przed samotnością. Jest opiekunem codzienności i duchem przypisanym człowiekowi, litościwy, ma mu pomóc zmierzyć się ze śmiercią. Dlatego podmiot liryczny chce, aby jego Anioł Stróż stale obdarzał go opieką : „Aniele Boży stróżu mój/ ty właśnie nie stój przy mnie jak malowana lala”. Autor traktuje swego opiekuna obcesowo , ale z sympatią. Pokazuje czytelnikom osobistą i skądinąd dziwną postać Anioła Stróża, który zapomina, że to on ma być aktywny. Teraz człowiek staje się sam dla siebie opiekunem, przyjmuje rolę niebieskiego stróża. Nie kto inny, a właśnie szary człowiek przypomina aniołowi o metafizycznym celu wędrówki ich obu: „ładne rzeczy gdybyśmy stanęli/jak dwa świstaki/ i zapomnieli/ że trzeba stąd odejść”. Podmiot polemizuje z najbardziej utrwalonym w kulturze wizerunkiem anioła z naiwnego obrazka dla dzieci. Opieka Anioła Stróża jest potrzebna człowiekowi przez całe życie. Nie można jego postaci sprowadzać do infantylnego obrazu aniołka i aniołeczka. Anioł jest potrzebny szczególnie na starość, gdy pomaga człowiekowi „stąd odejść”.

Gabriel Garcia Marquez, Bardzo stary pan z olbrzymimi skrzydłami… - autor opisuje świat w brutalny sposób. Ludzie w nim to puste, pyszne i żądne władzy istoty ciągle goniące za pieniądzem, sławą a także rozgłosem. Gdy na ziemie spada anioł, zostaje zamknięty w kurniku pośród zwierząt. Jest traktowany jak szczęśliwy amulet, egzotyczne zwierzę budzące wielką sensację. Nic dziwnego, skoro wygląda jak staruszek, posiadający imponujące ogromne pierzaste skrzydła. Anioła trzeba zobaczyć, trzeba go dotknąć, z anioła można czerpać korzyści materialne. Lecz anioł jest zmęczony. Brakuje mu sił nawet na drobny gest odwzajemniający powierzone mu zainteresowanie. Nie ma sił, a może wobec zaistniałej, absurdalnej sytuacji stać go jedynie na zobojętnienie i apatię. Anioł jest zdegradowaną istotą do postaci ludzkiego starca. Owszem, anioł też się starzeje, a co za tym idzie, powoli zbliża się do śmierci. Smutny i żałosny fakt wkrótce dociera i do żądnej wrażeń „publiki”. I już nie starcza ciekawości dla samotnego w swym upadku anioła. Tuż po cudownym wzbogaceniu się małżeństwa niebiańska istota staje się dla nich ciężarem, natręctwem, przeszkodą. W istocie, anioł tak jak człowiek, często się smuci. Chce żyć, a umiera. Pragnie latać, a jest niedołężny.

Don J. Snyder, Upadły Anioł - to powieść o upadku duszy ludzkiej uosabianej jako anioł upadły, który złamał jakąś zasadę bądź też popełnił grzech ciężki. Don Snyder określa anioła jako człowieka, który uciekał przed swym własnym poczuciem winy. Charles Halworth był ojcem małej Kathie. Jego upadek zaczyna się w momencie, gdy dochodzi do wypadku samochodu, który sam prowadził. Załamanie mężczyzny ma źródło w ogromnym poczuciu winy i przekonaniu, że jest odpowiedzialny za śmierć dziecka prowadzonego przez potrąconą ciężarną matkę. Charles zniknął i ukrywał się przez długi czas. Długo nie mógł dojść do siebie. Popadł w obłęd. Na parkingu w centrum miasta niedaleko opery, gdy nasz anioł rozkłada swe ręce niczym skrzydła i grzeje się wraz ze swymi „braćmi” - bezdomnymi, o maski jeszcze ciepłych samochodów zostaje rozpoznany przez jego brata Warrena Halwotha.

Dorota Terakowska, Tam gdzie spadają anioły… - anioły to pyszne istoty przepełnione myślą o wyższości nad człowiekiem, łamią zasady Drabiny i wykonują pokazowy lot nad ziemią. Konsekwencją tego czynu jest walka pomiędzy dobrymi a strąconymi, czarnymi aniołami w wyniku, czego mała Ewa traci swego Anioła-Stróża. Ave - strącony z drabiny anioł nie wie nic o swoim bracie, Vea - aniele strąconym podczas Bożego podziału świata na dobry i zły. Anioły nie umierają. Strącony, okaleczony, bezskrzydły Anioł Stróż Ewy - Ave - przyjmuje postać miejscowego upośledzonego bezdomnego. Vea otwiera oczy bratu na to, co dla niego obce. Opowiada mu o rzeczach zakazanych na drabinie. Obydwa anioły są dla siebie przewodnikami po różnych płaszczyznach życia ludzkiego. Obydwaj także dowiadują się, że nie wszystkie ludzkie istoty są wypełnione złem jak sądził Vea. Bracia doszukują się kłamstw, jakie były im wpajane przez wieki a jednocześnie Ave wciąż zdobywa doświadczenie opiekując się małą ludzką istotą. Ave po raz kolejny łamie surowe zasady Drabiny Anielskiej, gdy zdradza Ewie jak przywrócić mu moc, za co czekała anioła sroga kara.

Motyw anioła w malarstwie



Pieter Bruegel, „Upadek zbuntowanych aniołów” - obraz pochodzi z 1562 roku, ukazuje kontrast pomiędzy dobrymi a złymi istotami niebieskimi. Księga objawienia ukazuje walkę archanioła Michała z upadłymi aniołami. Temat popularny w sztuce od średniowiecza. Potępione stworzenia są ukazane jako monstrualne, hybrydowe istoty, ten motyw Bruegel pożyczył od Bosha, który przedstawiał postaci z ludzko - zwierzęcymi cechami. Ci, co reprezentują dobro spływające z błękitnego nieba w swych eleganckich szatach walczą bez wysiłku. Na ich twarzach nie widać zmęczenia a wręcz pogodne spojrzenia, są piękni i znajdują się ponad upadłymi. Przeklęte anioły spadają w stronę ciemności piekielnych skręcając się w depresji, ledwie panując nad swymi ruchami. Z nieba widać ciągle spadające potwory. Zło przegrało i nie ma już szans na ocalenie. Postaci upadłych istot nakładają się na siebie.

Na ich twarzach widać strach, złość i przerażenie. Lewy i prawy brzegu obrazu zajmują anioły z anielskimi rogami, zapewne ogłaszające zwycięstwo dobra nad złem. Na dalszym planie widać ogromną, jasno świecącą kulę – prawdopodobnie słońce, od którego złe anioły tworzą drogę prowadzącą na sam dół, okupioną bólem i cierpieniem. To kara za ich złość, dumę, pychę i bunt. Strąceni zostali z rajskiego świata, pełnego dobrobytu, w mroczną otchłań zła. Kształty anielskich postaci są niczym nieskrępowane, swobodne i wyprostowane. Natomiast upadłe istoty przypominają martwe, poskręcane figury. Czyste i dobre boskie osoby namalowano w jasnych odcieniach, tworząc widoczny kontrast ze zdemoralizowanymi aniołami w ciemnych kolorach, gdzie przeważa czerwień, brąz i czerń. Dobro znowu pokonało podstępne zło.

Fra Angelico, „Zwiastowanie” - jest to obraz ołtarzowy namalowany około 1426 roku. Tematem jest Zwiastowanie NMP zaczerpnięte z Ewangelii św. Łukasza. Archanioł przemawia do Maryi, stojąc w pełnej szacunku pozie. W górnym lewym rogu artysta namalował dwie ręce Boga Ojca, które wypuszczają ze świetlistego kręgu złote promienie i gołębia, który jest widoczny obok drugiej od lewej kolumny, nad głową Archanioła Gabriela, jakby na przedłużeniu jego pochylonej sylwetki. Smuga światła symbolizuje Ducha Świętego, który zbliża się do NMP. Jest to chwila tuż przed poczęciem Maryi. Pomiędzy Archaniołem a Najświętszą Marią Panną artysta namalował także jaskółkę, siedzącą na pręcie łączącym kolumny. Symbolizuje ona czystość Maryi. Scena odgrywa się na ganku, który jest otoczony kolumnami. Cała budowa jest zbyt niska a kolumny zbyt cienkie by utrzymać sklepienie. Artysta chciał w ten sposób uniknąć powiązania tej sceny z jakąkolwiek budową na świecie. Uważał, że żadne miejsce nie jest godne by umieścić tam tak ważne wydarzenie, dlatego posłużył się nierzeczywistą architekturą. Z lewej strony widoczna jest scena wygnania Adam i Ewy z raju. W ten sposób artysta na jednym obrazie pokazał rezultat grzechu pierworodnego i zapowiedź jego odkupienia, zatem połączył Stary i Nowy Testament.

Botticelli, „Zwiastowanie” - dzieło powstałe w 1490 r. to scena, w której Maria dowiaduje się, że została wybrana na Matkę Bożą. Anioł gwałtownie przyklęka trzymając w jednej ręce lilię - symbol dziewictwa, drugą wyciąga w geście pełnym Mocy, którą przyciągana jest nachylająca się ku niemu z opuszczonym wzrokiem Maria. Jej ręce wyrażają nagły strach i jednocześnie przyzwolenie. Kontrapunkt dla tej pełnej napięcia sceny i kształtowanych ostrym kolorem i światłocieniem form, stanowi sztywny jakby zastygły w powietrznej ciszy, perspektywicznie ujęty krajobraz za oknem.

Peter Paul Rubens, „Upadek Zbuntowanych Aniołów” - obraz namalowany został w latach 1618 – 1620. Na obrazie zwraca uwagę duża dynamika. Widzimy wiele postaci aniołów, które spadają w dół. Jak mówi nam tytuł obrazu są to anioły zbuntowane przeciw Bogu. Na obrazie widoczna jest duża gra świateł i koloru. Kolorystyka jest bardzo kontrastowa, widzimy dużo czerni, czerwieni i żółci. Kolor czerwony symbolizuje tutaj ogień, a co za tym idzie piekło które pochłania aniołów. W górnym lewym rogu widzimy szczelinę w ciemności skąd przedostają się jasne promienie. Prawdopodobnie jest to blask nieba z którego spadają upadłe anioły. upadły anioł to anioł wypędzony z nieba za sprzeciwienie się Bogu lub powstanie przeciwko Niemu. Po Pierwszej Wojnie w Niebie wielu aniołów zostało wypędzonych stając się upadłymi aniołami. To właśnie autor obrazu chciał nam pokazać.

Eugène Delacroix, „Walka Jakuba z aniołem” - kolorystyka obrazu jest bardzo zróżnicowana. Na centralną część oraz postać Jakuba i anioła pada światło, dlatego kolory są utrzymane w dość jasnych barwach. Są to różne odmiany bieli, czerwieni, zieleni i fioletu. Natomiast reszta obrazu jest ciemniejszych kolorów m.in.: czerni i brązu. Na pierwszym planie z lewej strony, autor ukazuje nam walkę siłową Jakuba z aniołem na tle wielkiego drzewa stanowiącego jakby część lasu lub zagajnika oraz różnego rodzaju krzewów. Przed walczącymi leży zbroja składająca się z tarczy i strzał, a także pojemnik na wodę i część ubioru. W dole z prawej strony Delacroix namalował uciekających w strasznym kurzu, konno lub pieszo mężczyzn. Charakterystycznym elementem ubioru tych postaci są turbany na głowach. Zarówno Jakub jaki i anioł oraz osoby z tyłu przepasane są szatami z odkrytymi plecami i nogami. Ponieważ twarze postaci nie są opracowane szczegółowo, nie uwidaczniają żadnych uczuć, są raczej normalne. Nie ma w nich żadnej chęci nienawiści, czy zniszczenia.

Jacek Malczewski, „Aniele, pójdę za Tobą” - obraz został namalowany około 1901 roku. Na pierwszym planie obrazu, w wielkim zbliżeniu widzimy anioła z wielkimi skrzydłami i łydkami. Jest odwrócony tyłem więc nie widzimy wyrazu jego twarzy. Na podstawie zachowania i przestraszonej miny dziecka można domyślać się, że oblicze anioła jest surowe. Obok anioła widzimy kilkuletniego chłopca, prawdopodobnie jest to pastuszek, który pasie gęsi. Pochodzi zapewne z biednej rodziny, o czym świadczy ubiór chłopca (brudna, podniszczona sukienczyna i bose stopy). Tytuł mówi nam, że pastuszek podąża za Aniołem, który zaopiekuje się nim. Autor w obrazie połączył świat baśniowy z realnym. Scena ma charakter metafizyczny. Poprzez rząd drzew widać wyraźnie zaznaczoną linię horyzontu, który jest granicą między światem realnym a baśniowy, przebiega ona w połowie obrazu. Mimo, że kolory dzieła są jasne a nawet słoneczne, widać tu smutek i zadumę, najwyraźniej jest to chwila poważna a może nawet decydująca o dalszym życiu dziecka.

Motyw anioła w filmie



„Anioł w Krakowie”, reż. Artur Więcek - film opowiada o losach Anioła imieniem Giordano, który za niewłaściwe prowadzenie się w Niebie (zbyt częste odwiedziny w Czyśćcu i fascynacja rock-and-rollem), zostaje zesłany na ziemię, by codziennie czynić tam chociaż jeden dobry uczynek. Giordano ma wylądować w miejscu zwanym „Holland”, lecz przez pomyłkę trafia do „Poland” (a dokładniej: Krakowa). Jego świeże spojrzenie, sympatia dla ludzi oraz niebanalne myślenie o świecie pomagają mu, już na początku pobytu na Ziemi, uratować rozpadające się małżeństwo.

„Armia Boga”, reż. Gregory Widen - w niebiosach wybucha straszliwa, przepowiedziana w sekretnym rozdziale Biblii, wojna między zastępami aniołów. Przyczyną konfliktu są ludzie, którzy zajęli miejsce aniołów i odebrali im bożą łaskę. Mroczne zastępy Gabriela zstępują na ziemię, aby rozpętać piekło i zdobyć duszę najstraszliwszego człowieka, który kiedykolwiek istniał. Gorszego niż Hitler i Stalin. Gorszego niż sam diabeł. Ale anioł Szymon ukrywa pożądaną przez Gabriela duszę w ciele małej dziewczynki Marii. W konflikt między aniołami wplątany zostaje Thomas Dagget, policjant i były ksiądz. Ponieważ stoi na drodze musi albo walczyć, albo przyłączyć się do jednej ze stron. Niespodziewanie też dla wszystkich pojawia się nagle dawny ulubieniec Boga, strącony anioł światłości, Lucyfer.

„Dogma”, reż. Kevin Smith - dwaj upadli aniołowie zostają wykopani z Nieba i skazani na wieczny pobyt na ziemskim padole. Do władz niebieskich docierają jednak słuchy, że banici będą próbowali użyć podstępu, by sforsować bramę Św. Piotra. Na ziemi pojawia się więc wysłannik niebios, by oznajmić nie bardzo bogobojnej Bethany, iż została wybrana by powstrzymać parę skrzydlatych łotrów przed powrotem do raju. Bethany wyrusza więc ich śladem. Na swej drodze spotka mnóstwo zakręconych typów nieziemskiego pochodzenia: dwójkę wyluzowanych proroków, trzynastego czarnoskórego apostoła, nadgorliwego demona i niebiańską piękność. Tymczasem aniołowie zaczynają rozrabiać.

„Miasto Aniołów”, reż. Brad Silberling - przejmująca historia pewnego anioła, który zakochuje się w pięknej lekarce. W szpitalu w Los Angeles leży ciężko chory na serce pacjent. Przy jego łóżku pojawia się anioł, Seth. W tym samym czasie umiera pacjent doktor Maggie Rice. Młoda lekarka bardzo przeżywa śmierć mężczyzny. Seth obserwuje ją i zakochuje się. Postanawia powrócić do świata żywych i związać swoją przyszłość z Maggie. Parze nie jest im dane wspólne szczęście. Film opowiada, co stanie się, gdy Anioł zapragnie doznać najzwyklejszych ziemskich uczuć: poznać smak łez i śmiechu, poczuć dotyk dłoni, zakochać się? Odpowiada na pytanie co sprawia, że racjonalna, śmiertelna kobieta zakochuje się w nieziemskiej istocie.

„Niebo nad Berlinem”, reż. Wim Wenders - dwa anioły wędrują po fascynującym i inspirującym mieście, jakim jest powojenny Berlin. Same są niewidzialne dla ludzi (oprócz dzieci), potrafią jednak nie tylko śledzić ich losy, ale też słyszeć myśli. Nieustająco niosą pomoc wszystkim samotnym, smutnym, zbłąkanym duszom. Aż w końcu anioł Damiel spotyka cyrkową akrobatkę Marion i zakochuje się w niej do tego stopnia, że postanawia zrezygnować z nieśmiertelności i zostać zwykłym człowiekiem. Jego przewodnikiem po świecie śmiertelnych będzie były anioł, a obecnie aktor filmowy Peter Falk.

Motyw anioła - przykłady wstępów wypracowań



We wstępie możemy odwołać się do definicji anioła lub historii jego przedstawiania np.:

Encyklopedia definiuje postać anioła w następujący sposób: Anioł – [gr.], istota duchowa zajmująca w hierarchii bytów miejsce pośrednie między Bogiem i ludźmi; Dzielą się na dobrych (służących Bogu) i złych (zbuntowanych przeciw Bogu i strąconych do piekła) zw. Diabłami; w chrześcijaństwie anioły dobrzy są hierarchizowani w 9 „chórach” – m.in. archaniołów, np. czczeni przez chrześcijan: Gabriel, Michał i Rafał.

Święty Tomasz z Akwinu zdefiniował anioła jako czystą duchową inteligencję, teologowie mistycy i przede wszystkim artyści zastanawiali się jak wygląda anioł. W sztuce wczesnochrześcijańskiej anioły wyobrażano jako silnych, wysokich, umięśnionych mężczyzn, początkowo bez zarostu a potem brodatych. Jedynie w scenach zwiastowania przedstawiano anioła jako szczupłego młodzieńca w długiej jasnej szacie. W IV wieku przydano im aureolę, którą stosowano wymiennie z diademem. Zaczęto też ubierać anioły w zbroje rycerskie. Z czasem zbroja stała się atrybutem Świętego Michała Archanioła, dowódcy hufców anielskich.

Średniowiecze wprowadziło gotycki kanon przedstawienia anioła. Odtąd zaczęli być oni pełni surowej powagi, dostojeństwa. Te anioły miały smukłe proporcjonalne sylwetki. Zazwyczaj były ukazywane statycznie. U schyłku gotyku pojawił się bardzo popularny temat chórów anielskich. Takim przykładem jest przedstawiony na slajdach obraz Boscha „Wstąpienie do Raju”. Tu duszom przechodzącym przez ciemny tunel towarzyszą ich anioły.

Przełomem w sposobie przedstawienia aniołów był XV wiek; wtedy to w sztuce zaczęły przenikać się wątki i motywy średniowieczne z renesansowymi. W renesansie zaczęła się zacierać granica pomiędzy sztuką sakralną, a świecką. Do tej pory anioły należały do sfery sacrum. Renesans zaczął je cechować wdziękiem i indywidualizmem.

Barokowy manieryzm przyniósł nadmiar ornamentów i zdobniczy przepych. Anioły noszą bogato haftowane suknie, nawet ich skrzydła malowane są jako swego rodzaju ornamenty. Często jednak zdarza się, że aż kapią złotem. To wtedy zaczęto ukazywać anioły jako zniewieściałe postacie, przypominające kobiety. Równie często ukazywano je w nienaturalnych, ale bardzo efektownych pozach. Modne stały się uskrzydlone amorkowate główki. W XVIII wieku temat aniołów trochę zaniedbano, za to wiele ważnych dzieł przyniosły XIX i XX wiek. W dzisiejszym świecie możemy spotkać Anioły w grach komputerowych występujących jako słudzy mocy niebieskich. Pojawiają się też w książkach jako postacie fikcyjne lub przenośnie. Możemy kupić na T-shirt z aniołem, pocztówkę, portfel. Te pełne wdzięku postacie ozdabiają wiele gadżetów. Kiczowate obrazki i pocztówki przedstawiają anioły jako zgrabne i zmysłowe dziewczyny ze skrzydłami lub przesłodzone, grube bobaski. Teraźniejszość bagatelizuje dawne symbole czci i wierzeń.

A. Motyw anioła w literaturze i sztukach plastycznych. Przedstaw, odwołując się do wybranych tekstów kultury.

Przykład wstępu:

Anioł to słowo pochodzenia greckiego - angelos - oznacza posłańca, posła, wysłannika. Angelologia to w teologii chrześcijańskiej część dogmatyki zajmująca się bytami duchowymi. W religioznawstwie to dział demonologii zajmujący się duchami dobrymi. Angelofania to nic innego jak ukazywanie się aniołów istotom ludzkim.

Istnienie aniołów przyjmują również inne religie, nie tylko chrześcijańska, także islam. W Koranie możemy natrafić na anioły i archanioły w szczególności na Michała i Gabriela. Przyjmuje się, że aniołowie zostali powołani do życia przez Boga jeszcze przed stworzeniem materialnego widzialnego świata. Jedni chcieli służyć Bogu, drudzy wypowiedzieli mu posłuszeństwo. Ci źli aniołowie dziś nazywani diabłami, sprzeciwiają się Bogu i uniemożliwiają mu zrealizowanie Bożego planu. Dopiero w późniejszym judaizmie została opracowana popularna koncepcja o upadku części zastępów anielskich. Ostateczna wersję – wraz z opinią, że ten upadek był skutkiem pychy – opracował Augustyn z Hippony. Czym a może, kim tak naprawdę są? W swojej prezentacji postaram się to określić bliżej.



B. Funkcjonowanie kreacji anioła w literaturze i innych dziedzinach sztuki.

Przykład wstępu:

Słowo „anioł” przywodzi na myśl piękna postać w białych szatach z dużymi skrzydłami i aureolą. Taki obraz został zakorzeniony w ludzkiej świadomości, dzięki nauce Kościoła i ludowym wyobrażeniom. Kim tak naprawdę są istoty niebieskie? Aniołowie według większości religii to byt duchowy, na różne sposoby wspierający działania Boga i służący mu. Liczne słowniki podają definicje mówiące, że są to istoty niematerialne, pośredniczące między ludźmi a Stwórcą, zwykle uosabiające dobroć Pana. Tym boskim istotom przypisuje się wiele zadań: służą Wszechmogącemu, adorują go oraz otaczają opieką ludzi. Jednak najważniejsze zadanie aniołów polega na pośredniczeniu między sferą sacrum i profanum. Przyjmuje się, że Pan stworzył je jeszcze przed ukształtowaniem świata materialnego.

Anioły, istoty niewidzialne, a jednak ujawniające swoją obecność, byty zawieszone pomiędzy człowiekiem a Bogiem od wieków interesują artystów, którzy tworzą literackie czy malarskie wizje postaci anielskich. W swojej prezentacji przedstawię, w jaki sposób funkcjonuje motyw anioła w kulturze. Jednocześnie zanalizuję, jaką rolę odgrywa ten motyw dla idei utworu.

Motyw anioła - przykłady zakończeń wypracowań



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.

A. Motyw anioła w literaturze i sztukach plastycznych. Przedstaw, odwołując się do wybranych tekstów kultury.

Przykład zakończenia:

Wyobrażenia aniołów rozwijały się przez wieki, od płaskich, eterycznych i malowanych złotem w średniowieczu, poprzez całkiem już realne i na tłach rzeczywistych w Renesansie, do mocno zmysłowych w baroku. Od zawsze zastanawiano się jak mogą wyglądać i kiedy możemy je zobaczyć. Współczesne obrazy kontynuują tradycję przedstawiania aniołów i przekonanie, że anioły są trwałym elementem sztuki. W przedstawionych przeze mnie rozważaniach dochodzimy do wniosków, że aniołowie to tylko byt niematerialny, ponieważ nie posiadają ciała. Mają natomiast własną nieskazitelną wolę. Są pośrednikami między Bogiem a człowiekiem, dlatego są podobne i do Niego i nas samych. Pomagają nam, przekazują wiadomości od Boga, są przy nas w trudnych chwilach. Można w nie wierzyć lub nie. Ja wierze, że każdy z nas ma obok siebie takiego anioła, który często w trudnych życiowych chwilach podpowiada jak postępować. Anioły interesują wszystkich ludzi z różnych religii są nieosiągalne dla nas, dlatego tak bardzo fascynujące.

B. Funkcjonowanie kreacji anioła w literaturze i innych dziedzinach sztuki.

Przykład zakończenia:

Anioł jest pomocnikiem i ręką od Boga wyciąganą do nas - ludzi grzeszących. Każdy poeta, malarz czy rzeźbiarz przedstawia anioła na wzór pięknego, młodego człowieka, chociaż jest tylko bytem i tak naprawdę nie wiemy jak wygląda to boskie stworzenie, możemy sobie Go tylko wyobrazić. W przedstawionych przeze mnie dziełach malarskich, a także w rzeźbach i utworach literackich aniołowie zostali ukazani jako istoty posiadające własną wolę będące pośrednikami między Bogiem a człowiekiem, są podobne do Niego i nas samych. Istotą motywu anioła jest przede wszystkim tęsknota człowieka za czymś, co jest trudno osiągalne i jednocześnie obawą, która wiąże się z postacią anioła upadłego. Każdy z utworów niesie jakieś przesłania: obawy, nauki, przestrogi, wskazuje drogę postępowania, zmusza do myślenia, do oceny własnego postępowania i wytycza kierunki dalszego działania.

Motyw anioła - tematy wypracowań



Temat anioła można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:

• Motyw anioła w literaturze. Przedstaw zagadnienie na przykładach co najmniej trzech epok.

• Postacie anielskie w literaturze. Zaprezentuj, odwołując się wybranych lektur.

Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu. Innym sposobem ujęcia motywu anioła jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:

• Motyw anioła w literaturze i sztukach plastycznych. Przedstaw, odwołując się do wybranych tekstów kultury.

• Sposoby kreacji aniołów w literaturze i sztuce. Ukaż, uwzględniając kontekst historyczny i kulturowy.

• Wizerunek anioła w literaturze i innych dziedzinach sztuki. Porównaj sposoby ujęcia postaci. zestawiając wybrane teksty kultury.

W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy taneczne występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce.

Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania funkcji anioła w tekstach kultury. Temat można sformułować następująco:

• Funkcjonowanie kreacji anioła w literaturze i innych dziedzinach sztuki.

• Funkcjonowanie motywu anioła w literaturze, filmie i muzyce.

• Wizerunek anioła w literaturze, malarstwie i filmie. Analizując celowo dobrane dzieła z różnych epok przedstaw funkcjonowanie motywu anioła i porównaj zastosowane środki wyrazu.

• Motyw anioła w literaturze. Omów funkcjonowanie motywu, odwołując się do wybranych utworów.

Temat można sformułować również następująco:

• Od wysłanników Boga do kiczowatych figurek – przedstaw jak zmieniało się postrzeganie wizerunku anioła na przestrzeni wieków.

• Wizerunki pokornych i zbuntowanych aniołów w różnych tekstach kultury.

We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok.

Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:

• Różne sposoby ukazywania aniołów w literaturze i sztuce na przestrzeni wieków.

• Najciekawsze kreacje aniołów na podstawie tekstów literackich i dzieł malarskich.

Teza może wskazać na powszechne zainteresowanie i fascynację anielskimi postaciami:

• Zainteresowanie aniołami we wszystkich epokach a także we wszystkich dziedzinach sztuki było znaczne.

• Postacie aniołów interesują wszystkich ludzi z różnych religii.

• Anioły są dla ludzi nieosiągalne dlatego tak bardzo fascynują.

Innym sposobem wykorzystania motywu anioła może być położenie nacisku na ewolucję jego wizerunku:

• Od sacrum do profanum – ewolucja wizerunku anioła na przestrzeni wieków.

• Transformacje wizerunku anioła - funkcje i rola motywu anioła na przestrzeni wieków.

Wśród innych tez możemy wyróżnić:

• Aniołowie według większości religii to był byt duchowy, który na różne sposoby wspiera działania i służy Bogu.

• Rola aniołów w literaturze i sztuce różnych epok, stosunek ówczesnych twórców do prezentowanych postaci aniołów.

• Anioły biblijne a postacie aniołów w literaturze, filmie i muzyce. Analiza porównawcza.

Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca. Inny obraz anioła występuje w średniowieczu, gdzie mamy do czynienia głównie z dostojnymi postaciami wysłanników Boga, inaczej w późniejszym baroku, który kojarzy się z figurkami pulchnych dziecięcych i anielskich twarzy, zupełnie odmienny jest anioł współczesny.

Motyw anioła - literatura przedmiotowa



1. Abramowska J., Wiersze z aniołami, [w:] Poznawanie Herberta, pod red. M. Roli,: Wydawnictwo Literackie, Kraków 2000, s. 167-188.

2. Anioły w Biblii, Istnienie aniołów, źródło online: http://mstrozyk.scholaris.pl/anioly/biblia/1.html.

3. Baluch A., Trzy ujęcia tematu, źródło online: http://galaxy.uci.agh.edu.pl/~joanna/terdor/recenzje/angel2.htm.

4. Brojer W., Anioł w wyobraźni chrześcijan do XIII w. [w:] Wyobraźnia średniowiecza : praca zbiorowa, pod red. Teresy Michałowskiej, Warszawa 1996, s. 155-176.

5. Cieśla - Korytowska M., „Dziady” Adama Mickiewicza, Wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa, 1995, s. 128 – 129.

6. Cmentarze i sztuka. Anioły w sztuce cmentarnej w XIX i na pocz. XX wieku, źródło online: http://www.cmentarium.sowa.website.pl/Cmentarze/Anioly05b.html

7. Forstner D., Świat symboliki chrześcijańskiej, przekł. i oprac. W. Zakrzewska, P. Pachciarek, R. Turzyński, Warszawa 2001.

8. Frohling I., Oleschko H., Ewolucja ikonografii anielskiej w malarstwie europejskim [w:] Księga o aniołach: praca zbiorowa, pod red. H. Oleschko, Kraków 2002.

9. Jakimowicz A., Jacek Malczewski i jego epoka, PWN, Warszawa 1970.

10. Janicka B., Aniołowie się radują, „Kino” 2002, nr 9, s. 50-51.

11. Kijas Z.J., Aniołowie w nauczaniu Kościoła [w:] Księga o aniołach, pod red. H. Oleschko, Kraków 2002, s. 239-263.

12. Kto jest kim w mitologii klasycznej, pod red. A. Kowalskiej, Wyd. Zysk i S-ka. Poznań 2000, Eros, s. 93, Tanatos, s. 260.

13. Mała encyklopedia PWN A-Z, red. Petrozolin – Skowrońska B., PWN, Warszawa 1996, s.38, hasło: Anioł.

14. Niewęgłowski W. A., Anioły, Wydawnictwo Bernardinum. Warszawa 2003.

15. Nowacka I., „Nie-boska komedia” Zygmunta Krasińskiego, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2000.

16. Oleschko H., Aniołów dyskretny lot, Kalwaria Zebrzydowska 1996.

17. Pamiętajcie o aniołach, [w:] Matura bez barier, red. A. Grodecka, Seneka, Poznań 2004, s. 24 – 26.

18. O`Sullivan P., Wszystko o aniołach, tłum. H. Dymel-Trzebiatowska, EXTER Sp. z o.o., Gdańsk 1993.

19. Państwowa Galeria Sztuki: Arcydzieła malarstwa polskiego w zbiorach Ludowej Galerii Sztuki, Wyd. Bernardinum, Pelplin 2003.

20. Rogowski R. E., Stworzenie aniołów – angelologia, [w:] tegoż, ABC teologii dogmatycznej, Wyd. Signum, Wrocław 1999, s.33-38.

21. Rosenberg A., Symboliczne barwy aniołów. Ewolucja pierwotnego obrazu, „Topos” 1998, nr 3, s. 79-85.

22. Rożen J., Świat przedstawiony w filmie Anioł w Krakowie. Czy współczesny Kraków jest współczesną Arkadią? [w:] Most. Renesans. Przewodnik dla licealistów, pod red. M. Leociak, J. Szei, Stentor, Warszawa 2004, s. 96-102.

23. Schungel P.H., Anioł. [w:] Praktyczny Słownik Biblijny, pod red. A. Grabner-Haider, tłum. i oprac: T. Mieszkowski, A. Pachciarek. Warszawa 1994.

24. Sokolski J. i in., Anioł w literaturze i w kulturze., Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe ATUT, Wrocław 2004.

25. Stachowiak L. [et al.], hasło: Aniołowie [w:] Encyklopedia katolicka. T. 1, alfa i omega - Baptyści, kom. red. W. Granat [et al.]; [aut. Z. Abramowiczówna et al.], Lublin 1973, kol. 606-613.

26. Suliga J.W., Krocząc drogami aniołów anioły w sztuce i tradycji judeochrześcijańskiej: katalog wystawy, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, kwiecień - grudzień 1998, Warszawa 1998.

27. Wyka K., Anioły własne Jacka Malczewskiego, [w:] tegoż, Thanatos i Polska czyli o Jacku Malczewskim, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1971, 100 – 101.

28. Zarębianka Z., Ja jednak wierzę wam, Wysłańcy. Motyw anioła w poezji Czesława Miłosza, „Topos” 1998, nr 3 s. 24-28.

Motyw anioła - literatura podmiotowa



Lista najpopularniejszych tekstów kultury odwołujących się do motywu anioła:

Książka:

1. Biblia. Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, „Pallottinum”, Poznań 1980.

2. Dante A., Boska komedia, przeł. Edward Porębowicz, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1977.

3. Goethe J. W., Faust; przeł. [z niem.] Józef Paszkowski, Zielona Sowa, Kraków 2004.

4. Herbert Z., Siódmy Anioł, [w:] Drozowski B., Urbankowski B., Od Staffa do Wojaczka, Poezja Polska 1939 – 1985, Antologia, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1988.

5. Herbert Z., U wrót doliny, [w:] tegoż, 89 wierszy Herberta, Wydawnictwo a5, Kraków 1998.

6. Herbert Z., Przesłuchanie anioła, [w:] tegoż, 89 wierszy Herberta, Wydawnictwo a5, Kraków 1998.

7. Krasiński Z., Nie-Boska komedia, Arcanum, Bydgoszcz 1991.

8. Lament świętokrzyski, [w:] Adamczyk M, i in., Starożytność – oświecenie. Podręcznik literatury dla klasy pierwszej szkoły średniej, WSiP, Warszawa 1996.

9. Leśmian B., Anioł, [w:] tegoż, Poezje, Ibis, 2008.

10. Liebert J., Anioł pokoju, „Topos”, nr 3, 1998.

11. Marquez G.G., Vendrell C. S, Bardzo stary pan z olbrzymimi skrzydłami i inne opowiadania, MUZA SA, Warszawa 2001.

12. Mickiewicz A., Dziady część III, Wydawnictwo Siedmioróg, Wrocław 1996.

13. Miłosz Cz., O aniołach, w: tegoż, Dar, Wydawnictwo Literackie. Kraków 1998.

14. Pawlikowska-Jasnorzewska M., Anioł odszedł..., [w:] tejże, Poezje, Czytelnik, Warszawa 1974.

15. Pieśń o Rolandzie, przeł. [z fr.] Tadeusz Żeleński, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1959.

16. Skarga umierającego autora (Ach mój smętku...), „Universitas”, nr 11, Kraków 1994.

17. Słonimski A., Anioł walczący z Jakubem, [w:] tegoż, 138 wierszy, Wydawnictwo PIW., Warszwa 1979.

18. Słowacki J., Anhelli, [w:] tegoż, Dzieła wybrane, PIW, Warszawa 1954.

19. Snyder J. Don, Upadły Anioł, [w:] Książki wybrane. Wybór książek, Reader`s Digest Przegląd sp. z o. o, Warszawa 2003.

20. Terakowska D., Tam gdzie spadają Anioły, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1999.

21. Twardowski J., Aniele Boży, „Przegląd Polski”, 1991.

Malarstwo:

1. Botticelli Sandro, Zwiastowanie, 1489-1490 [tempera na desce] Galleria degli Uffizi, Florencja.

2. Botticini Francesco, Archanioł Michał, Rafał i Gabriel, 1470.

3. Delacroix`a Eugène, Walka Jakuba z aniołem, 1849-1861, [fresk] Eglise Saint-Sulpice, Paryż.

4. Fra Angelico, Zwiastowanie, 1435-1445, [tempera na desce], Muzeum Prado, Madryt.

5. Guercino, Anioły opłakujące martwego Chrystusa, 1617-18.

6. Malczewski Jacek, Anioły z Tobiaszem, 1908, [olej na desce] Muzeum Śląskie, Katowice.

7. Malczewski Jacek, Aniele pójdę za Tobą, 1901, [olej na desce], Muzeum Narodowe, Warszawa.

8. Malczewski Jacek, Anioł i pastuszek, 1902, [olej na płótnie] Muzeum Narodowe w Poznaniu, Fundacja Raczyńskich.

9. Manet Edouard, Martwy Chrystus i dwa anioły, 1864, [olej na płótnie], Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork.

10. Memling Hans, Sąd Ostateczny, 1466-1473, [olej na desce] Muzeum Narodowe w Gdańsku, Gdańsk.

11. Michał Anioł, Anioły Sądu Ostatecznego, 1537-1541, Kaplica Sykstyńska, Rzym.

12. Murillo Bartolomo Esteban, Kuchnia Anielska, 1645-1646, Luwr, Paryż.

13. Odwiedziny aniołów u Abrahama i Ofiarowanie Izaaka, mozaika z kościoła San Vitale, VI wiek.

14. Raffaello Santi, Cherubiny, 1513, Dresden, Gemaeldegalerie, Alte Meister.

15. Ribalta Francisco, Muzykujący Anioł i św. Franciszek, XVII wiek, Museo del Prado.

16. Rosso Fiorentino, Muzykujący anioł, 1520 [tempera na desce] Galleria degli Uffizi, Florence.

17. Rubens Peter Paul, Upadek Zbuntowanych Aniołów, I poł. XVII w., Alte Pinakothek, Munchen.

18. Spychalski J., Walka Jakuba z aniołem, 1946, [olej na dykcie], Muzeum Narodowe, Poznań.

19. Tycjan, Zwiastowanie, 1559-1562, [olej na płótnie] San Salvatore, Wenecja.

20. Vlastimil Hofman, Anioł z tulipanem, lata 30-te XX wieku.

21. Weyden Rogier van der , Zwiastowanie Marii, 1435, Luwr, Paryż.

Film:

1. Armia Boga, reż. Gregory Widen, [film] USA 1995.

2. Miasto Aniołów, reż. Brad Silberling, [film] USA 1998

3. Niebo nad Berlinem, reż. Wim Wenders, [film] Francja, RFN 1987.

4. Anioł w Krakowie, reż. Artur Więcek, [film] Polska 2002.

5. Dogma, reż. Kevin Smith, [film] USA 1999.

6. To wspaniałe życie, reż. Frank Capra, [film] USA 1946.

7. Facet z nieba, reż. Cary Medoway, [film] USA 1985.

8. Randka z aniołem, reż. Tom McLoughlin, [film] USA 1987.

9. Tak daleko, tak blisko, reż. Wim Wenders, [film] Niemcy 1993.

10. Michael, reż. Nora Ephron, [film] USA 1996.

11. Zakochany anioł, reż. A. Więcek, [film] Polska 2005.

12. Życie mniej zwyczajne, reż. Danny Boyle, [film] USA, Wielka Brytania 1997.