Jesteś w: Motyw arkadii

Motyw arkadii

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw arkadii - wprowadzenie



Marzenia o lepszym, wspaniałym świecie towarzyszą ludziom od zawsze. Pierwszymi krainami szczęśliwości były: Arkadia – w starożytnej Grecji górski, lesisty kraj, który zamieszkiwali głównie pasterze oraz Eden – ogród rozkoszy, czyli biblijny Raj – miejsce zamieszkania pierwszych ludzi, uznawane przez wielu za cel śmiertelnej duszy.

Nieodłączną cech ą człowieka jest ciągłe dążenie do szczęścia. Począwszy od starożytnych wyobrażeń, przybierało ono rozmaite kształty. Dla jednych ogrodem rozkoszy była wieś lub kraj lat dziecinnych. Inni za główną przyczynę zadowolenia uważali szczęśliwą miłość, sukces, karierę czy też rodzinna idyllę.



Do motywu arkadyjskiego odwołują się również współcześni twórcy, reinterpretując starożytne symbole. Powoduje to, że Arkadia, Eden i Raj mogą występować w literaturze i sztuce w znaczeniu pierwotnym, jak również symbolicznym, odnosząc się do pragnień człowieka.

Motyw arkadii w literaturze



• Biblia - w „Księdze Rodzaju” czytamy, że Bóg „zasadziwszy ogród w Eden na wschodzie, umieścił tam człowieka, którego ulepił" (Rdz 2, 8). Raj, czyli Eden został podarowany przez Stwórcę człowiekowi, jako kraina wiecznej szczęśliwości, dostatku i bezpieczeństwa. Kraina ta była żyzna, położona pomiędzy czterema rzekami. Człowiek nie musiał tam pracować, żywił się tym, co dawała mu natura. Celem Boga było życie z człowiekiem w miłości i przyjaźni. Człowiek miał nie zaznać cierpienia, bólu, śmierci. Mógł korzystać z darów, jakie dawała ziemia. Bóg zakazał Adamowi i Ewie jedynie jedzenia owoców z drzewa poznania dobra i zła. Skuszenie przez diabła i zerwanie owocu zapoczątkowało upadek, świat został skażony grzechem. Od dnia opuszczenia ogrodu Edenu do pełni szczęścia brakuje ludziom skrawka ziemi dającego bezpieczeństwo, schronienie i ukojenie. W Nowym Testamencie spotka się możemy z nową symboliką raju. Znana jest biblijna scena ukrzyżowania w której na prośbę przestępcy: „wspomnij na mnie gdy przyjdziesz do swojego królestwa”, Jezus odpowiada, udzielając obietnicy: „Zaprawdę, powiadam ci: Dziś ze mną będziesz w raju” (Łuk.23,43). W tym znaczeniu Raj to miejsce, do którego po śmierci, bądź po sądzie ostatecznym przemieszczają się dusze ludzi żyjących zgodnie ze słowem bożym.




• Wergiliusz, „Bukoliki” - Arkadia to fikcyjna kraina, uważana przez poetów za krainę wiecznego szczęścia – ziemski raj, symbol wyidealizowanej krainy spokoju, ładu, sielankowej, i beztroski. W poezji bukolicznej Wergiliusza to kraina prostoty i wiecznej szczęśliwości, jednak tak naprawdę prymitywna i zacofana.

• Jan Kochanowski, „Na dom w Czarnolesie” - utwór, mimo lekkiej formy, utrzymany został w poważnym tonie. Na początku poeta zwraca się do Boga. Choć dom w Czarnolesie jest efektem jego pracy, to szczęście jakiego tam doznaje zależy od Stwórcy, dlatego podmiot zwraca się do Niego z prośbą o dalsze błogosławieństwo. Poeta przeciwstawia wszelkie bogactwa świata, dostatnie domy, dwory, pałace swojej posiadłości, w której czuje się szczęśliwy:

• „Inszy niechaj pałace marmorowe mają

• I szczerym złotogłowem ściany obijają,

• Ja, Panie, niechaj mieszkam w tym gnieździe ojczystym,”

• Dom nazwany zostaje tu „ojczystym gniazdem”. Z jednej strony zwrot ten świadczy o patriotyzmie autora, o jego przywiązaniu do własnego kraju, przeszłości i tradycji. Z drugiej odnosi się do symbolu gniazda, jako miejsca, które zakładają ptaki. Dom, o którym wspomina Kochanowski wiąże się z jego poczuciem tożsamości, jest wyrazem dobrego życia ziemskiego, w zgodzie z Bogiem, które choć skromne przypomina ziemski Eden.

• Jan Kochanowski, „Pieśń świętojańska o Sobótce” - utwór to dwanaście pieśni, które są śpiewane przez odświętnie przybrane panny. Zawierają pochwałę spokojnego, wiejskiego życia oraz walorów miłości małżeńskiej i cudownej mocy poezji. Czarnolas staje się tu mityczną Arkadią, która jest jednocześnie marzeniem wszystkich poetów i artystów. Panna VI przedstawia wiejskie życie w sposób wyidealizowany, w którym niczego nie brakuje. Jest pełne dostatku, radości i spokoju. Natomiast pieśń Panny XII prezentuje pochwałę wsi. Podmiot liryczny mówi:

• „Wsi spokojna, wsi wesoła,

• Który głos twej chwale zdoła?”

• Codzienny tryb pracy człowieka wyznaczają pory roku, które wskazują czas na pracę, odpoczynek i zabawę. Utwór ten opiewa również życie rodzinne, postawę dobrej, troskliwej żony, która opiekuje się mężem i dziećmi. Odnaleźć tu możemy różne odniesienia do arkadyjskiego mitu o krainie dobrobytu i szczęśliwości.




• Jan Kochanowski, „Tren X” - Kochanowski wierzył w wyspy szczęśliwe. To w nich szukał swojej zmarłej Urszulki, będąc w apogeum ojcowskiego cierpienia. Uważał on, że raj to miejsce pozbawione trosk i problemów. Można go porównać do Arkadii. W trenie poeta zastanawia się, gdzie podziało się jego ukochane dziecko oraz zadaje pytania dotyczące życia po śmierci. Podmiot liryczny rozmyśla, czy jego Urszulka jest „nad wszytki nieba wzniesiona” i zasila już anielskie orszaki, czy może przebywa w czyśćcu. Pod rozwagę bierze również reinkarnację córeczki, która mogłaby powrócić w postaci słowika. Znajdują się również tutaj refleksje dotyczące różnych wizji życia po śmierci. Autor odwołuje się zarówno do wiary chrześcijańskiej - mówi o istnieniu nieba oraz piekła - jak również do mitologicznych i starożytnych koncepcji śmierci („wyspy szczęśliwe”, Styks, przez który przewozi Charon) oraz do pochodzącej z buddyzmu reinkarnacji.

• Jan Kochanowski, „Tren XIX” - autor przedstawił raj jako niebo. Jest on miejscem wiecznej szczęśliwości, nie ma miejsca na ból i łzy. Człowiekowi w raju niczego nie brakuje, może czuć się bezpiecznie i radośnie. Treść tego trenu przynosi nadzieję na życie wieczne, którego oczekuje każdy wierzący w Boga. Poeta we śnie zobaczył swoją matkę, która trzymała na rękach Urszulkę. Pozwoliło mu to na chwilowe ukojenie bólu. Matka pokazała mu, że po śmierci istnieje dużo lepszy i bezpieczniejszy od ziemskiego świat, w którym człowiek jest naprawdę szczęśliwy. Nie ma w nim trudów i cierpienia dnia codziennego, chorób, czy starości, a jest natomiast spokój i poczucie bezpieczeństwa. Nie warto bać się śmierci i rozpaczać po stracie bliskich, ponieważ prawdziwy spokój i szczęście czeka człowieka w raju.

• Mikołaj Rej, „Żywot człowieka poczciwego” - wybitny poeta kreśli portret szlachcica - ziemianina wiodącego spokojne i unormowane życie na wsi. „Człowiek poczciwy” to dobry gospodarz, który dogląda prac w polu i w ogrodzie, troszczy się o gospodarstwo i rodzinę, jest oddanym mężem i ojcem. Rej przedstawia w swoim utworze obraz zgodnej rodziny, w życiu, której dominują: praca, wzajemna miłość i troska o potomstwo. Utwór pokazuje obraz wzorowego małżeństwa i szczęśliwego życia rodzinnego „człowieka poczciwego”. Małżonkowie darzą się szacunkiem, wspierają się w pracy, przeżywają wspólne smutki i radości. Z radością goszczą przyjaciół i sąsiadów, którzy chętnie zaglądają do ich domu, pełnego ciepła rodzinnego i miłości. Rej kreśli, więc portret rodziny szczęśliwej, która zapewnia ziemianinowi pomyślne, spokojne i radosne życie.




Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz” - autor napisał dzieło przebywając na emigracji w Paryżu w latach 1832-1834. Poeta przyglądał się wtedy z niepokojem sporom, jakie dzieliły polską emigrację po powstaniu listopadowym. Utwór miał się stać dla Mickiewicza sposobem na zapomnienie o kłótniach i bezustannych oskarżeniach, jakimi obrzucali się emigranci. Pisanie Pana Tadeusza było także swego rodzaju powrotem Mickiewicza do kraju lat dziecięcych, do ojczyzny – Litwy, która była utraconym Edenem dla wieszcza narodowego. Soplicowo leżące na Litwie, miejsce akcji Pana Tadeusza, jest bajeczną krainą, żyjącą własnym rytmem, z dala od chaosu wielkiego świata. Panuje tu harmonia, spokój, każdy zna swoje miejsce. Soplicowo jako utracona kraina dzieciństwa to miejsce, z którym wiąże się tradycja, kojarzy się z porządkiem, gościnnością, życiem zgodnym z rytmem natury, pięknymi pejzażami. Poeta wyjaśnia, że kraj lat dziecinnych to w sytuacji jego pokolenia jedyna kraina, w której Polak znajdzie szczęście. Dlatego powraca do czasów młodości i idealizuje te czasy i samo miejsce. Rajski obraz Soplicowa wzbogacają metaforyczne opisy przyrody: las, stawy, słońce, chmury, burza. W opisach widzimy przyrodę jak z baśni. Pełne barw i dźwięków krajobrazy, przedstawione obrazy zachodu i wschodu słońca, stawu, grzybobrania podkreślają niezwykłość tego świata. Przyroda wyznacza rytm pracy i życia mieszkańcom Soplicowa. Bywa też ich sprzymierzeńcem.

• Eliza Orzeszkowa, „Nad Niemnem” - autorka kładzie nacisk przede wszystkim na rodzimość ziem litewskich, zwraca uwagę, że właścicielami od pokoleń były te same rody. Najważniejsze problemy powieści dotyczą zagrożenia ciągłości posiadania tych ziem po powstaniu styczniowym. W dziele tym są dwa arkadyjskie miejsca: Korczyn i zaścianek Bohatyrowiczów gdzie źródłem szczęścia jest przede wszystkim praca. Orzeszkowa przedstawia Korczyn, podobnie jak Soplicowo Mickiewicza, jako miejsce bezpieczne i pewne. Benedykt jest wzorowym gospodarzem, a szczęście zapewnia mu praca na roli. Również gospodarstwo Bohatyrowiczów zostało wyidealizowane i przedstawione jako miejsce, gdzie panuje ład i harmonia, a każdy ma odpowiednie dla siebie zajęcie. Czas wyznacza przyroda, z którą człowiek żyje w ciągłej symbiozie. Orzeszkowa okazała się także spadkobierczynią Mickiewicza, tak jak on poświęciła opisom swoich rodzimych okolic bardzo wiele uwagi. Bogate opisy przyrody idealizują rzeczywistość Kresów. Ziemia jest żywicielką i matką. Ukazana jest przede wszystkim jej sakralność, przez co Orzeszkowa nawiązuje do biblijnego Edenu, który był dziełem i darem Boga. Przyroda jest w powieści obserwatorem historii ludzi, świadkiem zdarzeń. Jej obrazowanie ma charakter poniekąd baśniowy. Bogate, wyidealizowane opisy sielskiej przestrzeni to główna część powieści Orzeszkowej. Czytelnik otrzymuje w powieści słoneczną wizję życia ludzkiego, czerpiącego energię z przyrody. Ukazuje im świat idealny, rajski, gdzie główną wartością jest afirmacja świata. Marzy, aby znów na ziemi odżył Eden, z którego nas wygnano.

• Cyprian Kamil Norwid, „Moja piosnka II” - utwór powstał powodowany tęsknotą za ojczyzną. Jej obraz jest wyidealizowany. Właśnie idealizacja ojczyzny, nadmierne uwypuklanie jej cnót spowodowała, że Polska może być utożsamiana z arkadią. Podmiot liryczny tęskni do wiejskiego krajobrazu, gdzie szczęście symbolizuje bocianie gniazdo:

• „Do bez-tęsknoty i do bez-myślenia,

• Do tych, co mają tak za tak - nie za nie,

• Bez światło-cienia...”

• Świadczy to jaką udręką jest dla niego opuszczenie ojczystej ziemi i ludzi ją zamieszkujących. Bohater wiersza tęskni za miejscem, gdzie nie musiałby już tęsknić, czyli za domem. Niestety wyczekiwana arkadia nie stanie się jego udziałem, z czego podmiot liryczny zdaje sobie sprawę. Norwid na zawsze pozostanie na emigracji i umrze zapomniany przez rodaków.




• Stefan Żeromski, „Przedwiośnie”, Miejscem, w którym można czuć się bezpiecznie był dla Cezarego Baryki, głównego bohatera powieści, dom rodzinny. Najpiękniejsze dni dzieciństwa mały Czaruś spędził w Baku, gdzie jego ojciec Seweryn pracował jako urzędnik. Matka zajmowała się domem i wychowywaniem syna. Cezary był jedynakiem, oczkiem w głowie rodziców, nie brakowało mu niczego. Otoczony opieką chłopiec spędzał beztroskie dzieciństwo w poczuciu bezpieczeństwa w pełnej ciepła atmosferze rodzinnego gniazda. Idylla szczęśliwego dzieciństwa została brutalnie przerwana. Gdy wybuchła I wojna światowa. Gdy po latach Cezary spotkał ojca, wyruszyli w podróż do Polski. Cezary wierzył, że zastanie tam wysoko rozwiniętą cywilizacje naukowo-techniczną. Jego ojciec – Seweryn Baryka, opowiedział mu przed śmiercią zmyśloną historię o szklanych domach, fabrykach działających na zasadzie perpetum mobile, o postępie i dobrobycie. Cezary starał się racjonalnie ustosunkować do mitu szklanych domów, jednak podświadomie marzył o spełnieniu się kłamstwa ojca. Szukał w Polsce kolorowych wsi z czystymi i higienicznymi obejściami i, nie znajdując ich, przeżył gorycz rozczarowania.

• Aldous Huxley, „Nowy, wspaniały świat” - w powieści pozornie nie występuje drastyczne ograniczenie swobody jednostek, jednak zauważalny jest pewien model zachowania preferowany przez władzę, utrwalony poprzez umiejętne manipulowanie świadomością społeczną. Obywatel uprawniony jest do swobodnego dysponowania swoim wolnym czasem, jednak wybór możliwości, w jaki może go spędzać ogranicza się do oglądania czuciofilmów, gry w tenisa lub golfa z przeszkodami, spędzania czasu w licznych lokalach, aktywności seksualnej czy doświadczania podróży narkotycznych wywoływanych somą. Ogólnie piętnowana jest chęć przebywania w samotności. Sztuka nie istnieje, została całkowicie zastąpiona przez popkulturę, nie niosącą żadnych wartości, dostarczającą jedynie doznań zmysłowych. Wszystko to ma na celu uczynienie z człowieka idealnego konsumenta, który zarabia, wydaje, zarabia, wydaje... i, co najważniejsze, nie ma czasu ni chęci do zastanowienia się nad sensem swojego istnienia. Mimo iż ludzie wydają się szczęśliwi jest to uczucie pozorne. Autor położył na szalę wyboru wygodną szczęśliwość i wybitną twórczość, tę drugą kosztem spokoju zarówno duchowego jak i społecznego jednostki. Z ideologii Republiki wyłania się niejako definicja ludzkiego szczęścia: „szczęśliwi ludzie to tacy, którzy nie są świadomi lepszych i większych możliwości, żyją we własnych światach odpowiednio skrojonych do ich predyspozycji”.

• Witold Gombrowicz, „Ferdydurke” - autor przedstawia utratę wiary w możliwość istnienia światów idealnych na przykładzie groteskowej wizji. Poszukiwał idealnego świata, w którym człowiek mógł żyć swobodnie niczym nieskrępowany. Jego bohater - Józio – podróżował, poznając przy tym różnych ludzi, którzy oddziaływali na niego i określali go. Kolejno był uczniem szkoły, później odwiedził państwa Młodziaków, aby na koniec wyruszyć na wieś. Żadne z tych miejsc nie przypominało jednak krain szczęścia, gdzie wszyscy żyją w zgodzie i harmonii. Główny bohater nigdzie nie mógł być sobą, ponieważ ograniczały go konwenanse i zasady panujące w danej rzeczywistości. Nie był wolny i szczęśliwy. W takim świecie nie było miejsca na niczym nie zburzoną Arkadię, harmonię i istnienie idealnej rzeczywistości. Doskonałym podsumowaniem całości są słowa narratora: „(…) nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę a przed człowiekiem schronić się można jedynie w objęcia drugiego człowieka. Przed pupą zaś w ogóle nie ucieczki. Ścigajcie mnie, jeśli chcecie. Uciekam z gębą w rękach”. Gombrowicz, znany z zastosowania groteski i absurdu, właśnie w ten sposób pokazał, że świat idealny po prostu nie istnieje. Może on być jedynie marzeniem lub osobistym wyobrażeniem.

• Konstanty Ildefons Gałczyński, „Prośba o wyspy szczęśliwe” - utwór ma oniryczny nastrój, przypomina senne marzenie. Poeta zwraca się do odbiorcy, prawdopodobnie ukochanej kobiety, z prośbą o wspólną podróż na szczęśliwe wyspy. Jest to kraina pełna spokoju i miłości. Wieje tam pogodny wiatr, latają motyle. Jest tak cicho, że słychać rozmowy gwiazd zawieszonych na zielonych gałęziach. Poeta prosi, by nie budzić go z tego pięknego snu o nierealnej, fantastycznej krainie. Liryczne „ja” pragnie zapomnieć o rzeczywistości, jawie, zanurzyć się w bezpieczny sen, w którym wszystko jest możliwe, w którym wszystko można wyśnić. Ukojenie przynosi widok spokojnego bezmiaru wód, symbolu bezpieczeństwa. To poszukiwanie, zanurzenie w sen jest także ucieczką, oderwaniem się od rzeczywistości. W prośbie zawiezienia na szczęśliwe wyspy zawiera się rozczarowanie światem, niedostatek, niedosyt, wciąż niespełnione pragnienia i nadzieje. Odnajdujemy w utworze określenia sugerujące miłosny charakter wiersza: „zacałuj”, „ukołysz”, „przytul”, „pochyl miłością”. Zatem „Prośba o wyspy szczęśliwe” może być też interpretowana jako zaproszenie ukochanej kobiety do krainy miłości. Miłość odkrywa inne światy, daje nieograniczone możliwości przeżywania, odczuwania piękna. Senna wizja wykreowana przez poetę jest niezwykle subtelna, delikatna. Nie ma w niej żadnych skaz i niedostatków, jest pełnią szczęścia w harmonii z przyrodą i z samym sobą. Wiersz można odczytać jako wezwanie do pogrążenia się w marzeniach, w świecie fantazji.

• Leopold Staff, „Ogród przedziwny” - autor przywołuje rajski mit, pełen dziwności, marzenia i fantazji. Ogród Staffa jest symbolem radości i piękna życia. Są w nim kwiaty i dzieci, wodotryski i róże, krzew oliwny i ule bartnicze. Pszczoły symbolizują dostatek i szczęście, słowa: „I mamy tu ule bartnicze, /Co każą w pszczół nam iść ślady” przypominają nam „krainę mlekiem i miodem płynącą”. Natura u Staffa nie jest tylko tłem bądź akompaniamentem ludzkiego życia, lecz jego przewodnikiem i nauczycielem. Nie jest to tylko nauka radości i uśmiechu, ale przede wszystkim nauka dobroci, pojednania, łagodności. Świat Staffa jest prosty, tak jak prosty powinien być człowiek. Podsumowując uważam, że Staff w wierszu także szuka swego miejsca na ziemi, swego skrawka bezpieczeństwa. Zwraca się w stronę fantazji i marzeń. Szuka także sensu ludzkiego życia, którym jest odnalezienie raju.

• Czesław Miłosz, „Dolina Issy” - świat Miłosza to tajemnicze, pełne przyrody i tradycji litewskie krajobrazy. Poeta opowiada o dorastaniu młodego bohatera – Tomasza. Jak w „Przypisie po latach” stwierdza autor w książce „dzieciństwo triumfuje nad okrutnym dziełem dorosłych, czyli historią, bo oczy dziecka chłoną świat w każdym upajającym szczególe”. I takie właśnie beztroskie dzieciństwo oglądami oczami głównego bohatera. Powrót do czasu dzieciństwa i miejsc rodzinnych przypomina nieco „Pana Tadeusza”. Miłosz zaczyna swą opowieść od opisu krajobrazu. To właśnie przyroda wpływa na to, że opisywane miejsce można porównać z arkadią. Wykładowca z Berkeley tak odnosi się do arkadyjskich wątków: „(...)w istocie ów rajski z pozoru ogród Tomasza stopniowo odsłania swoją ziemską prawdę, czyli ból i cierpienie.”. Jak z tego wynika każda arkadia ma swój kres.

• Zbigniew Herbert, „U wrót doliny” - po ziemskiej apokalipsie ludzie - „beczące stado dwunogów” - zebrani są u wrót doliny. Aniołowie, zgodnie z doktryną mówiącą, że każdy ma zostać zbawiony indywidualnie, oddzielają dzieci od matek. Następnie autor przedstawia dramaty trzech ludzi – kobiety pragnącej pozostać z ukochanym mężczyzną, staruszki, która nie chce rozstać się z ciałem zmarłego kanarka i drwala, który postanawia nie oddać siekiery będącej przez całe życie źródłem jego utrzymania. Nikt z ludzi nie chce rozstania, jednak ulegają rozkazom aniołów. Pragną jednak ocalić pamiątki: „strzępy listów wstążki włosy ucięte i fotografie”. Ostatnia zwrotka wyjaśnia cel wędrówki ludzi – mają oni być podzieleni na tych dobrych, idących do nieba - „śpiewający psalmy” i potępionych - „zgrzytający zębami”. Sąd ostateczny daleki jest od wyobrażenia miłosierdzia bożego i sprawiedliwości, przypomina raczej obrazy z transportów ludzi do obozów koncentracyjnych.

• Zbigniew Herbert, „Sprawozdanie z raju” - obraz Edenu w wierszu odbiega od biblijnego. Mimo iż praca jest zdecydowanie lżejsza, a płace rosną, to jednak przez zbiurokratyzowanie rajskiego świata, odbiega on od krain szczęśliwości i radości. Powodem, dla którego raj nie wygląda tak, jak opisano go w Biblii jest fakt, że: „[…] nie udało się oddzielić dokładnie / ciała od duszy i przychodziła tutaj / z kroplą sadła nitką mięśni”. Wizja zbawienia jest tu więc pozbawiona sacrum. Herbert wspomina o istnieniu innych „odstępstw od doktryny”, co każe przypuszczać, że miejsce przebywania nieskazitelnych dusz, nie jest tak kolorowe, jak to obiecywano. Nawet kontakty z Bogiem są ograniczone. Herbertowski Raj to miejsce przypominające ziemską rzeczywistość, podobnie jak w normalnym świecie rytm wyznacza dźwięk fabrycznych syren.

• Jonasz Kofta, „Pamiętajcie o ogrodach” - już na początku autor zwraca uwagę na rolę przyrody. Fragment: drzewem co stoi uspokojeniem wśród tylu spraw zwraca uwagę na „rajskość ogrodu” i jego moc uspokojenia, ukojenia. Kwiaty, trawy, drzewa, nić pajęcza, zapach bzu, świeżość – to wszystko tworzy niepowtarzalna wizję raju. W kontekście całego utworu autor tłumaczy, że nic nie zastąpi przyrody, która daje prawdziwe piękno, skłania do refleksji, jest oazą bezpieczeństwa. Kofta w swej piosence kontrastuje opis ogrodu z betonową rzeczywistością XX wieku. Przypomina, że obowiązkiem i powinnością człowieka jest ciągła pamięć o miejscu, z którego wyszedł, o Edenie. Ogród Kofty jest ucieczką przed cywilizacją, powrotem, dzięki sferze marzeń i pamięci, do przejrzystych rzek, do raju.

• Jacek Kaczmarski, „Powrót” - autor przekonuje, że w świecie po apokalipsie, gdy: „Ścichł wrzask, szczęk i śpiew(...)” i „nie istnieją już narody” rajem dla człowieka może stać się idealizm. Podmiot liryczny mówi: „Żyć dopiero mogę sam(...)”, „Wszystkie drogi teraz moje kiedy wiem jak dojść do zgody. / Żadna cisza, susza, burza nie zakłóci mojej drogi.” wskazując, że prawdziwe szczęście i brak trwogi można odzyskać wyłącznie godząc się z samym sobą, odwracając się od zewnętrznego świata i zamykając wewnątrz własnej rzeczywistości. W pieśni „Powrót” indywidualne dążenie do osiągnięcia wewnętrznej wolności w postaci czystości etycznej jest aktem dramatycznym, wynika z konieczności przetrwania.

Motyw arkadii w malarstwie



Hieronim Bosch, „Raj” – malarz przedstawił Arkadię jako rajski ogród. Najbardziej rozpoznawalni są Adama i Ewa. Są oni nadzy, a nad nimi stoi postać kobiety z czymś, co przypomina miecz w ręce. W oddali widać inne postacie, które rozmawiają ze sobą, odpoczywają i wyraźnie są czymś przejęte. Na samej górze, w obłokach, w świetlistej łunie widzimy postać. Jest nią prawdopodobnie Bóg, do którego wznoszą się różne kształty. Można w nich rozpoznać ludzi, ptaki, czy owady. Całość obrazu jest bardzo tajemnicza i mroczna. Nie ma w nim radości, spontaniczności, ani spokoju. Rajski ogród Boscha nie jest bajkowy, ani przyciągający.

Józef Mehoffer, „Dziwny ogród” - malarz przedstawia rozbawionych ludzi podczas spaceru w ogrodzie. Nie ulega wątpliwości, że Staff znał ten obraz, na co wskazuje aluzyjność tytułu i główne elementy dzieł. Ogród Mehoffera kojarzony jest ze spokojem, bezpieczeństwem, szczęściem i życiem. Nagi chłopiec, o jasnych włosach jest znakiem beztroski i niewinności, a kwiaty w jego dłoniach symbolizują piękno i jego nietrwałość. Stojąca na drugim planie kobieta to uosobienie miłości i bezpieczeństwa. Bogate w owoce i chylące się od ciężaru ku ziemi drzewa są symbolem dostatku. Całość jest obrazem niezwykłej, sielankowej krainy Edenu. Spokój ten burzy nienaturalnych rozmiarów ważka. Intryguje obserwatora, stając się zapowiedzią nieokreślonego bliżej niebezpieczeństwa, śmierci i przemijania jakie są konsekwencją wygnania z Edenu. Obraz zachwyca siłą barw i finezją, nasycony jest radosnymi emocjami. W harmonijną całość łączy porządek ludzi z porządkiem natury. W obu dziełach widoczne są liczne podobieństwa. Zarówno w wierszu, jak i na płótnie, można dostrzec powtarzające się motywy symboliczne: ogród, kwiaty, dzieci, trawa i krzewy. Oba dzieła ukazują sielankowy ogród.

• Hans Memling, „Sąd Ostateczny” - lewe skrzydło tryptyku przedstawia dusze sprawiedliwych wstępujące do Królestwa Niebieskiego, gdzie wręczane są im szaty, które nosili za życia. Procesję prowadzi grupa znanych osobistości kościoła. Św. Piotr - z kluczem w dłoni - wita dusze sprawiedliwych na kryształowych schodach prowadzących ku niebiosom. Ta część obrazu jest kolorowa. Zieleń trawy i kwiaty na pewno uspokajają zbawionych, którzy idą po szklanych schodach do aniołów po szaty. Ludzie witani przez św. Piotra i anioły są szczęśliwi. Widać wyraźny uśmiech na ich twarzy. Zbawieni witani są pieśniami śpiewanymi przez aniołów, którzy również grają na instrumentach. Bramy nieba są szeroko otwarte. Zza bramy widać kawałek Królestwa Niebieskiego. Widać, że to jest miejsce jasne i pełne szczęścia.

• Nicolas Poussin, �Et in Arcadia ego” (łac. „Ja jestem nawet w Arkadii”) - XVII wieczny obraz przedstawiający grupę pasterzy, stojących przed marmurowym grobowcem. Symbolizuje, że śmierć obecna jest nawet w Raju.

• Stanisław Ignacy Witkiewicz, „Fantazja” – autor za pomocą groteski skonstruował bajowy świat wyobraźni, który ma być bliski arkadyjskim wyobrażeniom. Ten znany pisarz i malarz bardzo często ważne treści przekazywał w sposób symboliczny i zamaskowany. „Fantazja” to jedno z jego najbardziej efektownych dzieł w okresie dążeń twórcy od Czystej Formy do formizmu. Obraz zawiera w sobie postaci z co najmniej dwóch sztuk teatralnych. Po lewej stronie stoi mężczyzna w stroju muszkietera, po prawej stronie widzimy dziwaczne stwory, które momentami przerażają. Zamiast nóg mają oni charakterystyczne „podstawki”. Ich wzrok skierowany jest na odchodzącego mężczyznę. W tle widać jasną łunę, która eksponuje dziwny, czerwony stwór z ogromnymi oczami. Mnóstwo tu barw, troszkę przytłoczonych, ale bajkowych. Postacie również wyglądają jak przeniesione z baśniowych stron. Cała wizja nie przypomina jednak pięknego i radosnego raju kreowanego przez innych twórców. Całość przytłacza wielkością bohaterów, ich brakiem identyfikacji, porozumienia. Nie ma uśmiechów, radości, czy wspólnoty. Każdy zajęty jest swoim własnym światem, odcięty od innych. Obraz wręcz przeraża. Z pewnością jest artystyczną wizją twórcy, ale dla nas, odbiorców, nie przypomina prawdziwej, pięknej i bajecznie kolorowej arkadii.

Motyw arkadii - propozycje wstępów



A. Motywy arkadii w literaturze różnych epok. Przedstaw na wybranych przykładach.

Przykład wstępu:

Marzenia o lepszym, wspaniałym świecie towarzyszą ludziom od zawsze. Pierwszymi krainami szczęśliwości były: arkadia – w starożytnej Grecji górski, lesisty kraj, który zamieszkiwali głównie pasterze oraz eden – ogród rozkoszy, czyli biblijny Raj – miejsce zamieszkania pierwszych ludzi, uznawane przez wielu za cel śmiertelnej duszy. W kolejnych wiekach motywy arkadyjskie pojawiały się zarówno jako bezpośrednie odniesienie do antyku, jak i symbolizowały odwieczne pragnienia człowieka. Wśród motywów arkadyjskich odnaleźć możemy wyspy szczęśliwe, kraj lat dziecinnych, zaginioną Atlantydę, Eldorado, Pola Elizejskie. Dla jednych arkadią może być spełnienie w miłości, rodzinna idylla, dla innych zgromadzenie materialnych bogactw czy zadowolenie z życia. Zawsze jednak będzie czymś do czego człowiek dąży – nieustannie i przez całe swoje życie.

B. Arkadia, Eden, Raj - obrazy krain szczęśliwych w literaturze i sztuce. Przedstaw na wybranych przykładach.

Przykład wstępu:

Człowiek już od zarania dziejów marzył o miejscu, w którym panowałoby wieczne szczęście, harmonia, ład i porządek. Biblijny Eden, raj, starożytna Arkadia, to różne nazwy tej samej krainy, gdzie życie płynie powoli, w harmonijnym zespoleniu człowieka z naturą, bez zmartwień i trosk. Każdy chciałby stabilizacji i wygodnego, pozbawionego cierpienia, trudności i nieprzyjemności życia. Stworzono więc arkadię, czyli symboliczny obraz idealnej krainy oraz miejsce wiecznej szczęśliwości. Według poezji Wergiliusza była ona krainą prostoty i sielankowej idylli. W naszej świadomości arkadia stała się jedną z utopii, jaką stworzyła ludzka wyobraźnia. Literatura i sztuka uwieczniły jej różnorodne wizerunki.

Motyw arkadii - propozycje zakończeń



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.

A. Motywy arkadii w literaturze różnych epok. Przedstaw na wybranych przykładach.

Każdy człowiek poszukuje w swoim ziemskim życiu spełnienia. Niektórzy chcą żyć spokojnie i szczęśliwie, inni wolą się bawić i wołać carpe diem. Każdy na swój sposób poszukuje raju, miejsca wiecznej szczęśliwości. Według rosyjskiego twórcy Fiodora Dostojewskiego, który powiedział, że Życie to raj, do którego klucze są w naszych rękach, mamy możliwość otworzyć bramy raju własnymi rękoma, dostąpić wielkiej szczęśliwości tu, na ziemi. Ta możliwość nie jest dostępna jedynie dla współczesnych ludzi. Od chwili wygnania z raju pragniemy tam wrócić. Zawsze przecież poszukuje się tego co się straciło. Na przestrzeni epok wracano do raju poprzez kreowanie rajskiej rzeczywistości, powrót do kraj lat dziecinnych, poezję impresjonistyczną, malarstwo, muzykę. Zawsze jednak ten powrót do raju był ścieżką wyznaczoną w naszych marzeniach i snach, ponieważ jak zaznaczyłam na początku swojej wypowiedzi zgodnie ze słowami Jean Paul Sartre Wspomnienie jest jedynym rajem, z którego nikt nas nie może wypędzić.

Przykład zakończenia:

B. Arkadia, Eden, Raj - obrazy krain szczęśliwych w literaturze i sztuce. Przedstaw na wybranych przykładach.

Symbolika Edenu i Arkadii ewoluowała od chwili wykształcenia się do czasów dzisiejszych. Przez lata pod tymi symbolami kryły się potrzeby ludzi – ich pragnienia i marzenia. Współcześnie również, choć w skomercjalizowanej formie, możemy natknąć się na rajskie motywy. Między innymi przeglądając ulotki promujące podróże do ciepłych krajów, czy też w nazwach niektórych sklepów - „Ray – obuwie”, „Paradiso”. Szczęście dla każdego stanowi coś innego, każdy gdzie indziej ma swoje wyspy szczęśliwe. Póki żyje człowiek nie zmieni się to, ponieważ odwiecznym odruchem człowieka jest unikanie cierpienia i poszukiwanie jak najpełniejszego zadowolenia z życia. Dążenia do Raju czy Arkadii nie opuszczą więc również literatury i sztuki.

Motyw arkadii - propozycje tematów wypracowań



Temat arkadii można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:

• Motywy arkadii w literaturze różnych epok. Przedstaw na wybranych przykładach.

• Motyw arkadii - raju w literaturze różnych epok.

• Sposoby kreowania arkadii w literaturze – omów na wybranych przykładach.

• Literackie obrazy kraju szczęśliwego. Motyw arkadii w literaturze.

Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu. Innym sposobem ujęcia motywu arkadii jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:

• Marzenia człowieka o powrocie do Arkadii. Przedstaw na podstawie wybranych tekstów kultury.

• Różne obrazy Arkadii. Przedstaw odwołując się do literatury i sztuki.

W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy arkadyjskie występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania funkcji arkadii w tekstach kultury. Temat można sformułować następująco:

• Motyw Arkadii w literaturze. Przedstaw jego różne ujęcia i funkcje w wybranych dziełach literackich.

• Arkadia w literaturze i sztuce. Przedstaw sposoby jego funkcjonowania, analizując wybrane przykłady.

Arkadię można definiować szeroko. Na jej różne aspekty zwracają następujące tematy prezentacji:

• Arkadia, Eden, Raj - obrazy krain szczęśliwych w literaturze i sztuce. Przedstaw na wybranych przykładach.

• Arkadia, raj, wyspy szczęśliwe - przedstaw wybrane wizje, odwołując się do dzieł literackich i plastycznych.

• Dzieciństwo - Arkadia, z której odchodzimy i do której wracamy. Zanalizuj problem, odwołując się do wybranych utworów literackich.

Temat może ograniczyć wybór literatury podmiotowej:

• Różnorodne ujęcia motywu arkadii w wybranych utworach literackich. Scharakteryzuj na przykładzie starożytnej Arkadii, wyspy Eldorado, krainy Nipu, Soplicowa oraz szklanych domów.

Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:

• Ziemska arkadia. Zanalizuj sielankowe i groteskowe spojrzenie w wybranych utworach.

We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok.

Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:

• Wyobrażenie Arkadii jest częścią każdej religii, a także wielu utworów literackich.

• W kolejnych wiekach motywy arkadyjskie pojawiały się zarówno jako bezpośrednie odniesienie do antyku, jak i symbolizowały odwieczne pragnienia człowieka.

Teza może wskazać na funkcje czy cele odwołania do motywu arkadii:

• Motyw arkadii ewoluuje, pojawia się w nowych kontekstach i służy różnym celom.

Przy wykorzystaniu motywu arkadii można odwołać się do marzeń i tęsknoty człowieka za szczęściem:

• Naturalna tęsknota człowieka za beztroskim i szczęśliwym życiem ma długą tradycję.

• Człowiek od zawsze marzył o szczęściu, dlatego pragnął znaleźć się w krainie dobra, w której mógłby spędzić spokojne życie bez jakichkolwiek trosk i lęków.

• Tęsknota za arkadią jest naturalnym aspektem życia każdego człowieka od momentu wygnania z ogrodu Edenu pierwszych ludzi.



Wśród innych tez możemy wyróżnić:

• Arkadia, Eden i Raj mogą występować w literaturze i sztuce w znaczeniu pierwotnym, jak również symbolicznym, odnosząc się do pragnień człowieka.

• Arkadia jako symboliczny obraz idealnej krainy, miejsce wiecznej szczęśliwości, jedna z utopii, jakie stworzyła ludzka wyobraźnia.

Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca.

Motyw arkadii - literatura przedmiotowa



1. Chrzanowski M., Tarkowski S., Szkolny słownik motywów literackich, PWN, Warszawa 2003.

2. Iwasiów I., Eliza Orzeszkowa „Nad Niemnem”, Wydawnictwo Jota, Warszawa 1990.

3. Knysz-Tomaszewska D., Poeta i malarz w młodopolskim ogrodzie radosnym, „Polonistyka” 1997 nr 1, str. 13-14.

4. Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987.

5. Kopaliński W., Słownik symboli, Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa 2001, s. 269-271.

6. Kowalczykowa A., Arcydzieła malarstwa, „Stentor”, Warszawa 1997.

7. Lementowicz U., „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2001.

8. Maciejewska I., Wiersze Leopolda Staffa, Biblioteka Analiz Literackich. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1987, s. 52-60.

9. Nosowska D., Leksykon motywów literackich, PHU PARK, Bielsko-Biała 2004, hasło: arkadia.

10. Tatarkiewicz W., O szczęściu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008.

11. Tomkowski J., Literatura polska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1993.

12. Uniwersalny słownik języka polskiego, PWN [Dokument elektroniczny], Wrocław 2004.

13. Wroński K., Przejściowe ograniczenia - Poezja stanu wojennego, „Historycy.pl”, 3-4/2006.

Motyw arkadii - literatura podmiotowa



Lista najpopularniejszych tekstów kultury odwołujących się do motywu arkadii:

Książka:




1. Biblia. Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, Wydawnictwo „Pallottinum”, Poznań 1980.

2. Gałczyński K. I., Prośba o wyspy szczęśliwe, [w:] Liryka 1926-1953, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1994.

3. Herbert Z., U wrót doliny, [w:] Poezja naszego wieku, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1989.

4. Huxley A., Nowy wspaniały świat, przeł. [z ang.] B. Baran, „Muza”, Warszawa 2004.

5. Kaczmarski J., Powrót, źródło online w World Wide Web: http://www.gintrowski.art.pl/gintrowski/45,teksty,powrot.html

6. Kochanowski J., Pieśń Świętojańska o Sobótce, [w:] Wybór poezji. Łódź 1947.

7. Kofta J., Pamiętajcie o ogrodach, Dostępny online w World Wide Web: http://poezja.org/index.php?akcja=wierszeznanych&ude=1907.

8. Mickiewicz A., Pan Tadeusz, Wydawnictwo „Greg”, Kraków 2003.

9. Miłosz Cz., Dolina Issy, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1989.

10. Norwid C. K., Moja piosnka II, Liryki najpiękniejsze, „Algo”, Toruń 2004.

11. Orzeszkowa E., Nad Niemnem, Wydawnictwo „Zielona Sowa”, Kraków 2005.

12. Rej M., Żywot człowieka poczciwego,[w:] Wybór pism, opr. S. Adamczewski, Książka, Warszawa 1947.

13. Staff L., Ogród przedziwny, [w:] tegoż, Poezje wybrane, Warszawa 1978, s. 107.

Malarstwo:

1. Bellini Giovanni, Tycjan, Uczta bogów, 1514-1529, olej na płótnie, Narodowe Muzeum Sztuki, Waszyngton.

2. Bosch Hieronim, Ogród ziemskich rozkoszy (Raj), 1480-1490, olej na desce, Muzeum Prado, Madryt.

3. Bruegel Jan, Raj, 1620, olej na dębie, Gemaldegalerie, Berlin.

4. Dzieje rajskie, wg kartonów M. Coxiena, 1550-1565 - jeden z serii arrasów wawelskich przedstawiających sceny biblijne.

5. Limbourg – bracia, Bardzo bogate godzinki księcia de Berry, pergamin, XV w., Muzeum Conde, Chantilly.

6. Memling Hans, Sąd Ostateczny, 1467-1471, olej na desce, Muzeum Narodowe, Gdańsk.

7. Mehoffer Józef, Dziwny ogród, 1902–03, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Warszawa.

8. Poussin Nicolas, Et in Arcadia ego (łac. „Ja jestem nawet w Arkadii”) – 1637-1638, olej na płótnie, Luwr, Paryż.

9. Pruszkowski Witold, Sielanka, 1880, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Kraków.

10. Vogel Zygmunt, Nieborów. Arkadia, 1795, cykl obrazów – pióro, pędzel, sepia, Muzeum Narodowe w Warszawie, Oddział w Nieborowie.

11. Witkiewicz Stanisław Ignacy, Fantazja, 1921, Muzeum Narodowe w Warszawie