Jesteś w: Motyw Boga

Motyw Boga

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw Boga - wprowadzenie



W centrum świata nadprzyrodzonego stoi Bóg, którego na różne sposoby ludzkość próbuje sobie wyobrazić. Jak bardzo żywotny jest problem istnienia Bytu Najwyższego i Jego cech, pokazują nam rozwijające się do dzisiejszego dnia różnorodne kierunki religijne, filozoficzne. Zainteresowanie obrazem Stwórcy ilustrują nam też wizje literackie, artystyczne, muzyczne, które od starożytności do dziś inspirują wyobraźnie ludzką. W literaturze odnaleźć możemy ujęcia Boga jako: stwórcy, przyjaciela, surowego sędziego, kochającego ojca, konstruktora, staruszka. Wizerunek Boga w danej epoce zależał przede wszystkim od jej głównych założeń.



Bóg jest wszystkim: morzem i lądem, ogniem i wodą, odnaleźć go można w mrówce i słoniu. Każde stworzenie wynika z niego i jest nim. Średniowiecze było epoką, w której występował ogromny kult Boga, bojaźń wobec Najwyższego. W epoce tej panował teocentryzm- czyli tendencja do umieszczania Boga w centrum świata i podporządkowywania spraw ziemskich przyszłemu życiu w niebie. Ludzie uznawali więc wyższość dóbr duchowych nad doczesnymi, różne zjawiska przyrody interpretowano jako znaki pochodzące od Boga, a w filozofii dominowała myśl o życiu pośmiertnym.

Humanizm i reformacja, główne prądy renesansu, zmieniają oblicze świata. Również zmianie podlega stosunek człowieka do Boga, przechodzi on od silnej i bezwarunkowej Mu podległości do stosunków bardziej równorzędnych. Przywiązanie do piękna świata, nawiązanie do twórczości Horacego, rozwijanie hasła „carpe diem”, powodują że świat wydaje się miejscem optymalnym dla ludzkiego rozwoju, miejscem arkadyjskim. Człowiek w epoce renesansu starł się żyć w zgodzie ze wszystkim co go otaczało. Uwielbiał przyrodę, potrafił się nią zachwycać i z niej korzystać. Jest wdzięczny Bogu za to wszystko, gdyż wie, że to wszystko jest darem Stwórcy.

W baroku powszechny był pogląd, że Bóg jest wewnętrzną przyczyną wszystkiego, człowiek zaś jest jedynie częścią wielkiego mechanizmu jednej substancji. W epoce oświecenia temat Boga nie jest szeroko reprezentowany, ponieważ dominuje racjonalizm. Ludzie zwracają się ku rozumowi, wierząc, że nieskrepowana niczym myśl ma nieograniczone możliwości poznawcze. Zmieniono również zapatrywania na moralność. Bóg i religia przestały być jedynymi wyznacznikami tego, jak należy postępować.




W romantyzmie z kolei dominuje postawa buntu wobec Boga. Dramat, cierpienie narodów, klęski powstań spowodowały, że literatura stworzyła nowy typ bohatera - buntownika literackiego. Jest nim człowiek wrażliwy, indywidualista, dumny niegodzący się z rzeczywistością, buntujący się przeciw Bogu. Sławny filozof Spinoza uważał, że Bóg jest przyrodą, a przyroda Nim. Mówiąc o „przyrodzie” Spinoza miał na myśli nie tylko rzeczy materialne, ale także i to, co jest duchowe. Rzeczą materialną nazwałby ten filozof kwiat, a duchową np. wiersz. Idąc tropem myślenia tego filozofa należy uznać, że nie powinno być dystansu pomiędzy Bogiem a człowiekiem, kiedy jest on tak blisko, kiedy jest naszą duszą i ciałem. A jednak przez wiele wieków, również w czasach obecnych, utrzymuje się duży dystans pomiędzy istotą ludzką a jej Stworzycielem.

Motyw Boga w literaturze



Biblia - Księga Rodzaju - Genesis - mówi, iż Bóg stworzył świat w ciągu sześciu dni. Co prawda opis biblijny uwzględnia także siódmy dzień, ten jednak nie był dniem tworzenia, lecz odpoczynku. Wersja stworzenia zawarta w Księdze Rodzaju jest wyrażeniem wiary w kreacjonizm, pogląd według którego świat został stworzony z niczego (łacińskie creatio ex nihilo).

W Biblii występuje monoteizm - jeden bóg dokonuje aktu stworzenia, jest on odwieczny i wszechmogący – wszystkie jego nakazy odnajdują odzwierciedlenie w rzeczywistości, wystarczy, że powie słowo, a ono wypełni się. W ten sposób dokonał stworzenia świata, który uważał za dzieło dobre. Można powiedzieć, że czynnikiem sprawczym w Biblii było słowo i za jego mocą świat został przywołany do istnienia. Pierwszy dzień jest określeniem czasu, ponieważ wtedy to na opustoszałej ziemi, na której panowała ciemność, Bóg stworzył światłość wprowadzając tym samym podział na dzień i noc. Drugi dzień, a także po trosze i trzeci to ustalanie porządku przestrzeni, gdyż drugiego dnia Bóg oddzielił wody i utworzył sklepienie, które nazwał niebem, zaś trzeciego dnia nastąpiło oddzielenie wód i suchych lądów. Powstanie suchych terenów pozwoliło na stworzenie roślinności, która wydawała owoce. W ciągu czwartego dnia powstaje Kosmos, ciała niebieskie mające określać pory dnia i roku. Dniu przypisane zostało duże, jaśniejąca ciało, nocy zaś mniejsze i gwiazdy. Piątego dnia Bóg stworzył zwierzęta wodne i ptactwo, którym nakazał rozmnażać się tak, by zapełniły ziemię i morza. Ostatniego dnia stwórca zapełnił ziemię zwierzętami lądowymi i dokonał największego dzieła – stworzył człowieka, na swoje podobieństwo. Stworzył mężczyznę i kobietę – Adama i Ewę, których uczynił najważniejszymi istotami, mającymi władzę nad resztą stworzeń. Bóg nakazał ludziom rozmnażać się, tak aby zaludnili całą ziemię i panowali nad zwierzętami, pokarmem zaś miała być dla mich roślinność.




Stary Testament wskazuje czas, kiedy Pan prowadził swój lud, starając się go bronić i ochraniać. Można to porównać do relacji pomiędzy ojcem a jego dziećmi. Ojciec, chroniąc dziecko, karze je za błędy – wskazując drogę. Stawia to człowieka w trudnej sytuacji istoty zależnej, gorszej, wiecznie karanej za swoje słabości, dlatego uciekającej się do kłamstwa i ucieczki od rzeczywistości. Rozmowy z Bogiem napawają człowieka przerażeniem. Dowodem na to jest postać Adama, który po zjedzeniu owocu z drzewa poznania dobra i zła wołany przez Boga, chowa się i nie chcę z nim rozmawiać. Boi się że gdy stanie z Nim twarzą w twarz, to prawda o jego grzechu wyjdzie na jaw. Metaforycznym określeniem tego lęku jest stwierdzenie „jestem nagi” w znaczeniu nie mogę z Tobą rozmawiać, jestem grzeszny. Adam chowa się, a gdy to nie przynosi skutku, próbuje obarczyć odpowiedzialnością Ewę. Podobne zdarzenie ma miejsce w opowieści o Kainie i Ablu, gdzie Kain po zabójstwie swego brata nie chce rozmawiać z Bogiem, mówi „czy to ja jestem stróżem brata mego” on także szuka ucieczki przed nieuniknioną karą. Biblijnym przykładem postawy całkowitego oddania Bogu jest Abraham, który był gotów poświęcić dla Boga swojego jedynego syna Izaaka.

Zupełnie inną postać mają rozmowy Hioba z Bogiem. Może dlatego że Księga Hioba powstała dużo później niż wspomniane wyżej historie z Księgi Rodzaju i głównie to wpływa na zmianę relacji pomiędzy człowiekiem a Bogiem. Tu Bóg tłumaczy Hiobowi swoje zachowanie, odchodząc od mechanizmu czynu i podążającej za nim natychmiastowej kary. Postać Hioba jako człowieka bezgrzesznego, a pomimo tego wydanego na pokuszenie i tracącego wszystko co posiadał do tej pory – zrywa oczywistość relacji pomiędzy dobrym lub złym czynem a nagrodą lub karą objawiającą się na ziemi. Hiob utracił wszystko na czym mu w życiu zależało, dom, rodzinę, przyjaciół, ale pozostał Mu wierny i za to został w końcu wynagrodzony. Bóg stara wytłumaczyć człowiekowi, że troszczy się o wszystkie istoty na świecie, że je kocha. Mówi, że Hiob nie może mieć do niego pretensji, gdyż człowiek nie jest w stanie przeniknąć planów Boga i jedyne co mu pozostaje, to wiara i ufność.

Potwierdzeniem jego słów jest Nowy Testament, w którym Chrystus umiera za grzechy ludzkości. W tym kontekście najbardziej znacząca jest rozmowa w Ogrojcu pomiędzy Bogiem Ojcem a Chrystusem, jego Synem, który będąc Bogiem, materialnie jest człowiekiem. Jest on kwintesencją boskiej miłości do człowieka. Chrystus doświadczając takich uczuć, jak strach, przerażenie pyta, czy nie ma innej drogi do zbawienia ludzkości. Prosi: „Odsuń ten kielich ode mnie”. Milczenie Boga jednoznacznie wskazuje na to, że nie ma innej drogi. Jednak istotą rozmowy w Ogrojcu jest dobrowolność ofiary Chrystusa. Sam dochodzi do takiego wniosku – nie zmuszany przez swojego Ojca.




• „Pieśń o Rolandzie” - główny bohater całe swoje życie podporządkowuje służbie Bogu i ojczyźnie. Dla Boga wyrusza u boku Karola Wielkiego przeciwko Saracenom i nie szczędzi życia w walce z nimi. Śmiertelnie ranny wykazuje szereg symbolicznych gestów świadczących o całkowitym oddaniu się Bogu. Przede wszystkim na miejsce swej śmierci wybiera pagórek, co jest nawiązaniem do biblijnej Golgoty. Odwraca głowę w kierunku pogan, aby wszyscy widzieli, że umiera jako zwycięzca. Bije się w piersi za popełnione grzechy i modli się do archanioła Gabriela za duszę swoją i swoich rycerzy. Czyni to wielokrotnie, żałując za grzechy popełnione od godziny urodzenia, aż do śmierci. Wyciąga do nieba prawą rękawicę, co symbolizuje całkowite oddanie Bogu swojego życia. Gest ten jest wyrazem wręcz feudalnego odniesienia do Stwórcy jako seniora, któremu należy się bezwzględne posłuszeństwo. Rycerz chowa pod siebie miecz - Durendal zawierający święte relikwie, by nie dostał się w ręce pogan. Gdy Roland umiera, Bóg w podzięce za jego wiarę i miłość do ojczyzny zsyła na ziemię aniołów, aby zanieśli duszę rycerza do raju.

• „Kwiatki świętego Franciszka” - tytułowy bohater jest postacią bardzo barwną , w młodości słynął jako hulaka, uczestnik wielu zabaw. Biorąc udział w wojnie rodzinnego Asyżu, chciał zdobyć rycerską sławę, niestety jego losy potoczyły się inaczej niż tego pragnął i dostał się do niewoli, a po uwolnieniu zachorował. Wtedy nastąpił w nim wewnętrzny przełom, uznał dotychczasowe życie za bezsensowne. Najważniejsze elementy jego nowej postawy to pokora, radość i olbrzymia miłość. Stał się samotnikiem, żebrakiem, całe dnie poświęcał na obcowanie z przyrodą, poszukiwał harmonii świata, w ostateczności postanowił swoje życie oddać Bogu i tylko Jemu służyć. Działalność świętego Franciszka polegała na tworzeniu klasztorów i zrzeszaniu tam ludzi którzy dzięki nauce i jego kazaniom chcieli oddać cały swój majątek biednym i swoje życie poświęcić Bogu, spędzać je na modlitwach z Bogiem, rozważaniach o istocie człowieka w świecie. Bracia zakonni bardzo często trwali całymi godzinami na rozmowach z Bogiem w otoczeniu przyrody, gdyż tam znajdowali spokój, ciszę i harmonię. Uwielbienie wobec Boga, stwórcy świata wyśpiewał Franciszek w przepięknej pieśni „Pochwała stworzenia”. Powstała ona w czasie, gdy święty był bardzo chory. Mimo cierpienia jego radość z powodu zbawienia, którego miał dostąpić, była tak wielka, że w porywie natchnienia skomponował ten przepiękny tekst.

• „Legenda o świętym Aleksym” - utwór prezentuje średniowieczny wzorzec ascety. Aleksy pochodził z bogatej rodziny, był dzieckiem „wyproszonym” modlitwami u Boga. W dniu swojego wesela pozostawił małżonkę i wyruszył w świat na tułaczkę, by całkowicie poświęcić swą myśl i osobę Bogu. Rozdał wszystko co posiada biednym, później jednak powrócił do rodzinnego miasta i przez szesnaście lat pokutował pod schodami swojego domu. Po śmierci Aleksego miały miejsce cudowne wydarzenia, a mianowicie – samoistne bicie dzwonów możemy również mówić o uzdrawiającej woni ciała zmarłego. Przyjęta przez świętego Aleksego postawa życiowa mówi o odrzuceniu wszelkich dóbr ziemskich, poświęceniu życia na kontemplację i modlitwę z Bogiem, gdyż tylko w ten sposób można się do Niego zbliżyć i doznać łaski zbawienia. Przyjmuje bierną postawę wobec świata, wybiera pustelniczą drogę do świętości, która wymaga od niego rezygnacji z małżeństwa, miłości i rodziny. Życie świętego Aleksego prezentuje oddanie Bogu, poświęcenie całego swojego życia dla Boga i trwanie na umartwianiu się i rozmowach z Nim.




• Jan Kochanowski, „Czego chcesz od nas Panie (Pieśń XXV)” - poeta nawiązuje do fragmentu „Księgi Rodzaju” w której jest mowa o stworzeniu świata. Zgodnie z przekazem biblijnym stwórcą świata jest Bóg o nieskończonej mocy. Kochanowski Boga czyni adresatem swojej wypowiedzi. Początek tekstu to dwa pytania retoryczne kierowane do Boga o to, czego Bóg oczekuje od człowieka, a następnie następuje próba odpowiedzi na te pytania: Bóg nie chce złota, chce wdzięczności człowieka. Nie chce kosztowności, bo cały świat należy do Niego. Bóg wszystko stworzył: niebo, złote gwiazdy, rośliny, zwierzęta. Oddzielił wodę od lądu i dzień od nocy. Dzięki niemu Ziemia owocuje i żywi człowieka. Postawa podmiotu lirycznego względem Boga to pokora, uwielbienie. Autor traktuje Boga jak genialnego artystę, architekta, który postępował zgodnie z genialnym planem. Budowniczy, który stworzył dokładną konstrukcję świata i artysta, który dobrał do niej wspaniałe „dekoracje” w postaci „gwiazd” lub pięknych, licznie porastających ziemię roślin. W utworze Stwórca jest bliski człowiekowi, jest dobry, szczodrobliwy, łaskawy, hojny, nie skąpi dóbr, daje radość, człowiek może w Nim pokładać nadzieje. Kochanowski ofiarowuje Bogu wdzięczności i prosi o opiekę w trakcie życia. Jest przekonany, że Bóg jest nie tylko potężny i wszechmocny, ale także łaskawy i dobry, że zawsze będzie otaczał skrzydłami człowieka. W Pieśni XXV Bóg został przedstawiony jako artysta, kreator, twórca pięknego, harmonijnego i celowego dzieła, jakim jest świat. Stwórca jest wszechobecny, Jego obecność odczuwa się na każdym kroku. Pan wszechświata został tu ukazany jako hojny darczyńca, szafarz wszelkich łask, który jednak nie ingeruje zbyt mocno w poczynania człowieka, nie steruje jego losem.

• Jan Kochanowski, „Pieśń IX” – utwór jest wyrazem bezgranicznego oddania Bogu, nawet w sytuacjach bardzo dla człowieka trudnych. Kochanowski wierzy w boską opatrzność, w boskie zamierzenie i w to, że Bóg chce dla człowieka jak najlepiej. W końcu go stworzył i jest jego Ojcem.

• Jan Kochanowski, „Człowiek Boże Igrzysko” - Bóg przedstawiony jest jako „reżyser” naszego świata, a człowiek jest marionetką w Jego rękach. Wszystko co się dzieje na Ziemi dzieje się z Jego woli, człowiek pomimo, że nie ma na to żadnego wpływu jest przekonany, że jest najważniejszą częścią świata. W oczach Boga człowiek jest błaznem, gdyż Bóg jest, był i będzie, a życie ludzkie prędzej czy później przeminie.

• Jan Kochanowski, „Tren XI” - poeta w utworze pisze „fraszka cnota”. Uważa, iż życie w cnocie (umiarkowaniu, pobożności, sprawiedliwości) nie jest gwarantem życia wiecznego. Poeta wręcz bluźni i kompletnie neguje swoje dotychczasowe wartości:

„Kogo kiedy pobożność ratowała?

Kogo dobro przypadku złego uchowała?”

pokazując, że światem nie rządzą prawa moralne, że króluje w nim zło i występek, a:

„Nieznajomy wróg jakiś miesza ludzkie rzeczy,

Nie mając ani dobrych, ani złych na pieczy”

Kim jest ten „wróg nieznajomy”? Czy to zły los, fatum? Bezpośredniej odpowiedzi w „Trenach” nie znajdziemy. W tych utworach poeta przede wszystkim zakwestionował fundamentalną zasadę boskiej sprawiedliwości.

• Jan Kochanowski, „Tren XVIII” - utwór utrzymany jest w modlitewnym tonie. Autor utożsamia się z wielką zbiorowością ludzką, którą spaja jedna, nadrzędna i naczelna wartość – wiara w Boga. W perspektywie wielu istnień ludzkich jego cierpienie nabiera zupełnie innego sensu – przestaje być jednostkową klęską, odczuwaną jako kara za niezawinione grzechy, a staje się elementem budującym siatkę zdarzeń z rozmysłem zaplanowanych przez Boga.

• Jan Kochanowski, „Tren XIX” - utwór stanowi ostateczne świadectwo pogodzenia się z odejściem ukochanej córki. Poeta – w onirycznej wizji, wywołanej snem i znużeniem – uświadomiony zostaje, iż śmierć jego pociechy nie powinna być dla niego wyłącznie źródłem rozpaczy. „Przedwczesny” koniec był dla niej wybawieniem: nie było jej bowiem dane przeżyć wszystkich utrapień, jakie niesie dorosłe życie, nie było jej dane zaznać niegodziwości świata i cierpień, których ten świat dostarcza.

• Jan Kochanowski, „Psałterz Dawidów” - psalmy w nim zawarte pochodzą ze Starego Testamentu i mają wielu autorów. Były przekładane na język polski wiele razy, ale tłumaczenie Kochanowskiego prześcignęło wszystkie. Wyrażają bezpośrednie obcowanie człowieka z Bogiem. Psalm 23 - „Mój wiekuisty pasterz mię pasie” jest wyrazem uczuć człowieka do Pana. W metaforze pasterza zawarta jest zarówno wielka władza nad podopiecznymi jak również nieskończona dobroć i troska o swoje stado. Według Kochanowskiego bohaterem lirycznym wszystkich psalmów jest król Dawid. Utwór podejmuje temat relacji, które wytworzyły się między nim a Bogiem oraz obrazu Stwórcy, który z tych relacji wynika. Pan opiekuje się Dawidem i chce dla niego wszystkiego co najlepsze. Nawraca go na właściwą drogę. Bohater liryczny nie będzie się bał nawet w obliczu śmierci, ponieważ czuje, że Stwórca jest przy nim i zawsze pomoże mu w razie niebezpieczeństwa. Osoba mówiąca w wierszu ufa Bogu, wierzy w jego opiekę i w życie wieczne w niebie. Bohater liryczny jest pewny, że Pan będzie go zawsze kochał. Bóg ukazany jest jako ojciec, dobry nauczyciel, który prowadzi człowieka z tego co niedoskonałe ku doskonałości. To Pan sprawił, że Dawid został królem. Psalm kończy się całkowitym oddaniem Stwórcy.

• Franciszek Karpiński, „Na procesji Bożego Ciała” - autor przedstawia Boga odwiedzającego chłopskie obejścia i interesującego się losem swoich dzieci, o czym świadczy fragment: „Zagrody nasze widzieć wychodzi / I jak się dzieciom Jego powodzi?” Bóg występuje tu jako przyjaciel człowieka i darczyńca. Podmiot liryczny w imieniu ludności wiejskiej prosi Stwórcę o łaski w zamian ofiarując serca pobożnych rolników.

• Franciszek Karpiński, „Pieśń poranna” - autor pisze, iż Boga Wielkiego chwali już od rana wszytko co żyje. Bóg jawi się jako samo dobro. Za harmonijny świat dziękują Bogu zarówno ludzie, jak i cała natura. Ziemia jawi się idealnym miejscem, nikomu nic nie brakuje i każde stworzenie jest szczęśliwe. Człowiek w darze dostaje każdy nowy dzień.

• Franciszek Karpiński, „Pieśń wieczorna” - w modlitwie widzimy, jak bliski jest kontakt człowieka i Boga, jak bardzo są sobie bliscy. Człowiek bez lęku przyznaje się przed snem stwórcy do popełnianych grzechów, wierząc w boskie miłosierdzie i przebaczenie.

• Franciszek Karpiński – „Bóg się rodzi” („Pieśń o Narodzeniu Pańskim”) - pieśń liryczny sposób opowiada ona o tajemnicy narodzenia Jezusa, przytaczając biblijną wersję tego wydarzenia. Ostatnia zwrotka to prośba skierowana do „Bożego Dziecięcia” o opiekę nad Ojczyzną i domami i majątkiem:

„Podnieś rękę, Boże Dziecię,

błogosław Ojczyznę miłą,

w dobrych radach, w dobrym bycie

wspieraj jej siłę swą siłą.

Dom nasz i majętność całą,

i twoje wioski z miastami!”

• Mikołaj Sęp- Szarzyński, „O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem i ciałem. O nietrwałej miłości świata tego” - w sonecie Bóg to ktoś, kto wyznacza człowiekowi zadanie ponad siły - każe mu walczyć ze złem, z Szatanem i własną cielesnością. I wcale nie pomaga człowiekowi w tych działaniach. On tylko wymaga i żąda. A biedna ludzka istota musi się z tym wszystkim uporać. Wybór pomiędzy dobrem i złem wcale nie jest łatwy. Nie tylko w momencie śmierci człowiek musi decydować, którą drogę wybrać, pod czyim sztandarem stanąć - Boga czy Szatana. Całe życie to nieustanna walka- powtarza w swym sonecie Sęp- Szarzyński. To walka „ z szatanem, światem i ciałem” i z własną marnością, z własną słabością. Pokusą diabła jest przecież świat materialny, niezliczone bogactwa, które zaślepiają umysł człowieka i każą mu zapomnieć o Bogu. Ktoś, kto na ziemi żyje jak w raju nie wznosi oczu ku górze, nie myśli o prawdziwym królestwie jakie jest w niebie. Ciało też jest siedliskiem szatana. To ono uwielbia wszelkie zakazane rozkosze, to ono ciągnie człowieka ku materializmowi. Dusza człowieka jest stworzona z ducha Boga, jest czymś boskim w istocie ludzkiej. Ciało - to materialna niedoskonała powłoka, a światem materialnym rządzi diabeł. Dusza i ciało wciąż ze sobą walczą. Które z nich wygra? Nie wiadomo. Świat w wierszach Sępa Szarzyńskiego to ciągła walka ze złem, egzystencja to nieustająca udręka, a człowiek przedstawiony sonecie jako „wątły, niebaczny, rozdwojony w sobie” stara się z tym wszystkim uporać. Woła o pomoc do Boga.

• Adam Mickiewicz, „Dziady” cz. III - główny bohater - Konrad - jest poetą - idealistą, który swe życie chce złączyć z losem narodu, czuje się za niego odpowiedzialny. Jego idea to walka o wolność ojczyzny i miłość do ludzi. Jako poeta wierzy, że posiada ogromną siłę kreacji i jest twórcą równym Bogu. Zatem uważa, że ma prawo domagać się od Boga władzy nad duszami ludzkimi. W imię tej miłość prosi Boga o władzę nad duszami ludzkimi. Milczenie Stwórcy dumny Konrad odczytuje jako przemyślaną mądrość nie popartą uczuciem i dlatego prośbę zmienia w groźbę. Konrad jest poetą - idealistą, który swe życie chce złączyć z losem narodu, czuje się za niego odpowiedzialny. Jego idea to walka o wolność ojczyzny i miłość do ludzi. Jako poeta wierzy, że posiada ogromną siłę kreacji i jest twórcą równym Bogu. Zatem uważa, że ma prawo domagać się od Boga władzy nad duszami ludzkimi. Odczuwa siłę, jaką daje poezja, czuje się silniejszy, wrażliwszy i rozumniejszy od innych poetów, mędrców, proroków – czuje się równy Bogu. űródłem tej mocy jest jego miłość ogarniająca cały naród i dlatego mówi:

„Ja kocham cały naród – objąłem w ramiona

Wszystkie przeszłe i przyszłe jego pokolenia

Chcę go dźwignąć, uszczęśliwić

Chcę nim cały świat zadziwić”

W imię tej miłość prosi Boga o władzę nad duszami ludzkimi. Jest przekonany, że będzie rządził dobrze i skutecznie. Ta prośba przekształca się w żądanie, gdyż Konrad razem z przekonaniem o swej miłości ujawnia dumę i pychę mówiąc:

„Ja chcę władzy, daj mi ją, lub wskaż do niej drogę”

„Widzisz, żem pierwszy z ludzi i aniołów tłumu,

Że Cię znam lepiej niźli Twoje archanioły

Wart, żebyś ze mną władzą dzielił się na poły”

To żądanie potęguje bunt wobec Boga. Milczenie Stwórcy dumny Konrad odczytuje jako przemyślaną mądrość nie popartą uczuciem i dlatego prośbę zmienia w groźbę. W końcu zbuntowany Konrad zarzuca Bogu, że konstrukcja świata, w którym przeważa rozum, a uczucie wypełniające człowieka zepchnięto na dalszy plan, jest zła. Należy podkreślić, że w ten sposób Konrad zarzuca Bogu brak miłości do świata ludzkiego i według niego stąd tak dużo na nim krzywdy, niesprawiedliwości i cierpienia całych narodów. Adam Mickiewicz kreując Konrada – Prometeusza wyraził osobisty bunt, nie mogąc pogodzić się z cierpieniem własnego zniewolonego narodu. W przeciwieństwie do Konrada, mistyczny kontakt z Bogiem udało się nawiązać Ks. Piotrowi. Formą rozmowy jest tu widzenie, które doświadcza ksiądz a następnie opisuje. Profetyczne widzenie klęski narodu poprzedza akt pokory. Jest ono objaśnieniem dziejów i nadaniem im sensu w duchu romantycznej historiozofii. Przejawia się w nim prowidencjalizm, czyli przekonanie, że historia rozwija się według wyższego boskiego planu. Bóg ukazany jest jako wielka potęga, która nie usuwa cierpienia, ale zsyła wybawcę Polski. Ten fragment oznacza, że to pokora i wiara jest drogą do poznania Boga. Bóg jawi się tu jako sprawiedliwy sędzia, którego wyroki należy zaakceptować.

• Juliusz Słowacki, „Hymn” - adresatem apostrofy, która pojawia się już w pierwszym wersie wiersza jest Najwyższy. Anafora „Smutno mi, Boże” pojawia się także na końcu każdej z ośmiu zwrotek. Wprowadza atmosferę smutku. Podmiot liryczny wypowiada się w pierwszej osobie, możemy go utożsamiać z autorem. W utworze nakreślony zostaje kontrastowy obraz. Podmiot liryczny zachwyca się przepięknym widokiem. Widzi świat jako dzieło Boga. Z drugiej strony cierpi. Ból duszy romantyka ma kilka przyczyn. Czuje się samotny, sam mówi, że otworzy się tylko przed Bogiem, na co dzień zasłaniając się przed innymi ludźmi maską, którą nazwał „ciszą błękitu”. Słowacki tęskni za ojczyzną. Refleksję o „polskich ugorach” wywołał w nim widok lecących bocianów. Przygniata go świadomość przemijania. Myśl, że nigdy nie wróci do ojczyzny, że nie zna miejsca swego pochówku. Przytłacza go to do tego stopnia, że zazdrości popiołom mogił. W głębi ducha buntuje się przeciw takiemu stanowi rzeczy, lecz wie, że bunt jest bezcelowy. Obrazuje nam to trzecia zwrotka, porównująca żal podmiotu lirycznego do żalu małego dziecka, od którego odchodzi matka. Sam utwór ma polemiczny charakter, jest to przykład romantycznej niezgody na porządek świata, ale dzięki melodyjności wiersza owa polemika ma łagodniejszy charakter. Słowa „Smutno mi, Boże” określają sylwetkę człowieka którego pali smutek i melancholia. Autor dziękuje Kreatorowi, za pięknie stworzony świat, ale daje jednocześnie do zrozumienia, że to piękno nie jest w stanie ugasić jego cierpienia.

• Jan Kasprowicz, „Dies Irae” - słowami „Święty Boże, Święty Mocny” podmiot liryczny zwraca się do Boga z prośbą o litość, z błaganiem o zmiłowanie się nad udręczonymi. Życie człowieka zdaniem poety jest pasmem nieszczęść i cierpieniem. W imieniu ludzkości Kasprowicz modli się do Najwyższego, którego opisuje jako „pełnym kary i przebaczenia pełnym” o powstrzymanie klęsk, spokój, o pewne jutro. Bóg jednak nie reaguje na wołanie człowieka, jest daleko: „na niedostępnym tronie / siedzi pomiędzy gwiazdami”. Poeta rzuca Bogu oskarżenie, że nie jest wrażliwy na cierpienie człowieka, nie jest sprawiedliwym sędzią. Bóg jawi się jako nieczuły i obojętny na los ludzki. W ostatnich słowach modlitwy podmiot liryczny obarcza Stwórcę za cierpienie ludzkości. Bohater liryczny jest rozdarty między nadzieją na ocalenie i ufnością w Boga a coraz silniejszym przekonaniem, że Stwórcy na ludziach nie zależy. Człowiek błaga o miłosierdzie, ale spotyka się z milczeniem Pana. Odpowiada na to buntem wobec niego i chęcią zniszczenia go. Ludzie pragną poczucia bezpieczeństwa i boskiej opieki. Podmiot liryczny obawia się, że bez pomocy nie sprosta wymaganiom Boga, który nie wziął pod uwagę ludzkiej skłonności do popełniania grzechów. Marzenia człowieczeństwa o miłosierdziu boskim nie zostały spełnione dlatego podmiot liryczny bluźni i obraża Boga. Zdaniem poety władcą świata jest sam szatan i to właśnie jego prosi o zmiłowanie skoro Bóg milczy.

• Jan Kasprowicz, „Przestałem się wadzić z Bogiem” - w utworze Kasprowicz pogodził się z Najwyższym. Tłumaczy, że w swojej wcześniejszej twórczości miał powody, aby kłócić się ze Stwórcą. Zaznacza, iż były to zwady serdeczne wynikające z ludzkiej słabości i niedoli. Walka z nim była dziwna, bo Bóg wcale nie podejmuje rzuconego Mu wyzwania, nie rusza do walki z człowiekiem. Siedzi na tronie i uśmiecha się pobłażliwie. Ten uśmiech może wynikać z innej perspektywy, z której Bóg patrzy na losy świata. Ale może tez być uśmiechem pełnym wyższości - cóż znaczy bunt jednostki wobec jego wszechmocy i majestatu? Niewiele. I stąd może ten uśmiech. W każdym razie jest o wiele łagodniej ukazany niż we wcześniejszych utworach.

• Jan Kasprowicz, Przeprosiny Boga - w utworze autor odwołuje się do filozofii franciszkańskiej, zgodnie z którą człowiek powinien kochać wszystko co żyje. Bóg jawi się autorowi jako przyjaciel człowieka. Jest jego dobroczyńcą. Można z nim nawet pójść na „jednego”, jak to czyni dwóch staruszków - bohaterów utworu.

• Bolesław Leśmian, „Eliasz” - w utworze autor przeciwstawia się Bogu, chce wyjść poza boską rzeczywistość, poza boskie istnienie, które wydaje mu się niedoskonałe. Zresztą sam Bóg przyznaje, że świat, który jest jego dziełem posiada liczne mankamenty. Stwórca nie jest tu ukazany jako wszechmocny Duch, ale jako bezsilna istota, która tak jak człowiek popełnia błędy. W przypadku Boga tym błędem jest świat, który nie wyszedł zgodnie z wcześniejszymi jego zamierzeniami. Eliasz postanawia uwolnić się od obecności Boga. Udaje się więc tam, gdzie kończy się Wszechświat. W tym momencie kończy się również wiersz Leśmiana. Widać, że wyobraźnia poety nie potrafiła poradzić sobie z nakreśleniem świata bez Boga. Bo mimo buntu, mimo złorzeczeń, w leśmianowskim świecie wciąż czuje się obecność Stwórcy.

• Bolesław Leśmian, „Dusiołek” - to ballada o lekkiej fabule, ale przekazuje bardzo ważną prawdę o świecie wykreowanym przez Boga. Bohater to biedny i brzydki chłop Bajdała, który nie posiadał domu, rodziny, pieniędzy, a całym jego dobytkiem były szkapa i wół. Być może Leśmian uświadamia nam, iż człowiek wyobcowany ze środowiska społecznego, musi mieć chociaż zwierzęta, do których może się przytulić i narzekać na swój los. Te trzy istoty żyjące i czujące szpeciły naturę, ale według Bajdały to Bogu nie wystarczało i stworzył jeszcze gorszego cudaka, czyli zmorę Dusiołka. Ludzie prości wierzą, że taka istota metafizyczna istnieje i jest zdolna we śnie człowieka udusić. Tak też było z chłopem Bajdałą, ale udało mu się z siebie wyrzucić tę poczwarę. Po tym koszmarnym śnie wyraził się buntowniczo do Boga i zarzucił mu niesprawiedliwość w tworzeniu istot żywych. Nie dość, że chłop był biedny, to jeszcze przeciwko niemy Bóg skierował zmorę. Bajdała wyraził refleksje filozoficzne wszystkich ludzi poszkodowanych w jakiś sposób przez los. Każdy kaleka, tułacz, nędzarz może mieć do stwórcy żal, że on jest gorszy od tych ludzi, którzy maja urodę, zdrowie, pieniądze a więc szczęście. Leśmian sugeruje nam, że to Bóg jest odpowiedzialny za to, że w Jego świecie obok dobra i piękna funkcjonuje zło i brzydota.

• Jerzy Żuławski, „Ananke” - w utworze pierwszoosobowym podmiotem lirycznym jest Ananke, czyli bogini konieczności. Z jej monologu możemy wywnioskować, że jest boginią potężną, groźną, która niszczy światy, rządzi nie tylko Ziemią, ludźmi, ale i innymi bogami i całym wszechświatem. Sprawuje zatem władze absolutną i jest w swoich wyrokach nieugięta. Doskonale uwidacznia to ten fragment wiersza: „Wszystko zmieniam i rządzę wszystkim. Nie jest wieczne nic, krom woli mej strasznej. Kędy twarz swą zwrócę, wszystko słucha mnie, bogów i wszechświatów pani!”. Nazywając człowieka robakiem ukazuje pychę, pewnością siebie i nieobliczalnością. Toczy nieustanną walkę z wszystkim i ze wszystkimi, co ośmieli się jej przeciwstawić. Ananke utożsamiana jest przez młodopolskich poetów z Bogiem Stwórcą, który z chaosu powołał życie. Zgodnie przedstawioną wizją Ananke, Bóg uważany jest przez człowieka za despotyczną postać, która stworzyła niedoskonały świat. Cały pesymizm i ból istnienia, jaki dręczy pokolenie dekadentów przelany zostaje właśnie na Ananke. Człowiek kreowany jest na postać małą i nędzna. Wpierw prosi nieugiętą Boginię o zmianę decyzji, ponieważ pragnie szczęścia i wolności. Potem buntuje się przeciwko niej i w tym momencie dochodzi do przełamania biernej postawy. Człowiek czuje w sobie tak wielką siłę, że grozi Ananke i chce na niej wymusić zmianę wyroku. Chce walczyć o swoje szczęście, nie zgadza się na to, co przynosi mu los. Pokazuje swoją dumę i wolę walki. Wierzy, że posiada wpływ na swoje przeznaczenie. W ostatecznym rozrachunku człowiek nic nie wskórał, rozbawił Ananke, która zaraz potem rozpoczęła kolejne starcie z innym Bogiem lub wszechświatem. Formą wypowiedzi jest patetyczny monolog, przemowa, wyznanie podmiotu lirycznego, którym tym razem utożsamiany jest z samym Bogiem. Znaczeniem wiersza jest ukazanie Boga jako despotycznej władzy, której człowiek nie jest w stanie się przeciwstawić.

• Albert Camus, „Dżuma” – w powieści można zauważyć dwie, opozycyjne względem siebie, postawy człowieka wobec Boga. Z jednej bowiem strony stworzył Camus w swym dziele portret jednostki, której myślenie o świecie i życiu doczesnym odległe jest od silnie dziś skonwencjonalizowanych wykładni chrześcijaństwa, z drugiej – przeciwstawił mu osobę, której stosunek do Boga i wiary jest, by tak rzec, źródłowy, ortodoksyjny. Paneloux – to jezuita opierający swe teologiczne wyobrażenia na filozofii św. Augustyna. Jego wiara, podobnie jak poglądy i przekonania, ustrukturowana jest zatem w zgodzie ze skrajnie konserwatywną wykładnią tekstu biblijnego Paneloux okazuje się kapłanem związanym z radykalną, tradycjonalistyczną wykładnią Biblii, w której Bóg występuje w roli surowego Stwórcy-sędziego. W pierwszym swym kazaniu w sposób szczególnie wyraźny ujawnia swe przekonania; mówi bowiem, że choroba, która dotknęła społeczność Oranu, jest chorobą zasłużoną i zesłaną przez Boga na ludzi grzesznych.



W jego słynnej mowie dochodzi więc do głosu przekonanie o tym, że Pan nagradza i karze ludzi już za ich życia. Wiara ks. Paneloux jest więc związana z myśleniem naznaczonym jest przez ortodoksję i skrajny. Na przeciwległym biegunie sytuuje się postać dra Rieux, którego światopogląd zdominowany jest przez myśl egzystencjalistyczną. Rieux jest człowiekiem świadomym życia w świecie po śmierci Boga. Uważa bowiem, że za wszystkie swe poczynania odpowiedzialny jest człowiek; podobnie ze światem wartości – tym, co w sposób właściwy kształtuje go, jest całokształt ludzkich działań. Sens absolutny, tożsamy z osobą Boga, jest według niego nieuchwytny, nieobecny. Rieux twierdzi, że to człowiek jest panem i twórcą wartości obecnych w świecie, że to człowiek jest szafarzem reguł i praw, wedle których ten świat funkcjonuje, że to człowiek stanowi o sobie i rzeczywistości, w której żyje i – wreszcie – że to człowiek, interpretując, działając i żyjąc, kształtuje środowisko, które go otacza. Odrzucając totalizującą figurę Boga, dr Rieux odrzuca w istocie bierność wpisaną w dogmatyczne stanowisko księdza Paneloux.

• Tadeusz Borowski, „Opowiadania” - utwory są relacją ze świata wojny, świata bez Boga. Jest to straszny, nieludzki świat, Pytanie dlaczego On nie ingerował, cisnęło się na usta wszystkim. Jak Bóg mógł pozwolić na Oświęcim? - pytało wielu.

• Tadeusza Różewicza, „bez” - wiersz jest przykładem odrzucenia zasad boskich. Nadawca przedstawia życie człowieka bez wiary, bez Boga. Podmiot liryczny zastanawia się dlaczego Bóg go opuścił „bez znaku, bez śladu, bez słowa”. Próbuje również uchwycić ten moment, w którym on zaczął oddalać się od Najwyższego. Mówiący uświadamia sobie pustkę wewnętrzną oraz tęsknotę za wartościami, które łączyły go z Bogiem. W zakończeniu ukazuje, iż życie bez Boga jest możliwe, ale jest to egzystencja martwa duchowo, pozbawiona sensu i głębszych wartości.

• Czesław Miłosz, „Oeconomia divina” - poeta opisuje ludzi, którzy rozbierają się do naga na dowód skruchy i powrotu do stanu pierwotnego. Wychodzą na ulice miast i wspólnie oczekują na rozpoczęcie Sądu Ostatecznego. Ich z pozoru irracjonalne zachowanie ma głębokie przyczyny. Bóg oddał im władzę nad światem, który doprowadzili do upadku. Jest on symbolizowany w wierszu poprzez materialne zanikanie: domów, mostów – rozszerzająca się pustka. Jest ona odzwierciedleniem pustki duchowej ludzi XX w. W ich życiu bez Boga zabrakło sensu. Domagają się więc kary, która byłaby formą porządkowania świata i powrotu Boga do ich życia. Wiersz pokazuje, że świat bez Boga jest światem upadku i bezsensu.

• Stanisław Barańczak, „Widokówka z tego świata” - podmiotem lirycznym mógłby być każdy religijny człowiek, adresatem jest sam Stwórca. Forma kontaktu polega na przesłaniu własnych refleksji egzystencjalnych, które dotyczą współczesnych ludzi. Nad ich światem rozciąga się niebo będące milczącą, groźną próżnią i bóg nigdy nie pokazał , w którym miejscu się znajduje. Zastanawiające jest więc, na jaki adres widokówka zostanie wysłana. Na tej widokówce prawdopodobnie ukazany jest świat współczesnych ludzi. Niestety, piękny nie jest, bo oparty na kłamstwie, sztuczności, złomie, śmieciach, cierpieniu i rozpaczy. Jednostka ludzka czuje się w nim niepewnie, obco, ma też świadomość tego, iż jej życie to nieustanne przemijanie i dążenie do śmierci. Podmiot liryczny zadaje Bogu 3 retoryczne pytania; „co można wiedzieć gdy się jest Tobą?”, „czy czas coś znaczy gdy się jest Tobą?”, ” jak Ty się czujesz z moim bólem- jak boli Ciebie Twój człowiek?”. To my czytelnicy możemy domyślać się odpowiedzi Boga bo on ich nie udzieli. Sądzę, że Bóg wie wszystko i że dla niego czas nie znaczy nic bo jest przecież wieczny. Nie odpowiemy na ostatnie pytanie albo odpowiedź będzie skierowana przeciwko Panu. Chyba nie jest on wrażliwy na cierpienie człowieka. Wiersz Barańczaka jest odważnym buntem człowieka współczesnego przeciwko kreowanemu od stuleci przez religię wizerunkowi Boga. Powinien być dobry, miłosierny, sprawiedliwy a tymczasem pozostaje całkiem obojętny.

• Jan Twardowski, „Nie tylko my” - poeta ukazuje wielką miłość Boga. Kocha on wszystko co stworzył, nie tylko człowieka. Jak pisze artysta obdarzył miłością jeża eleganta i muła. Ksiądz Twardowski w nieco humorystyczny i prosty sposób mówi o tak poważnej i ogromnej rzeczy jaka jest miłość Najwyższego.

Motyw Boga w malarstwie



„Sąd Ostateczny” - Michał Anioł - malowidło to przedstawia ogromne zbiorowisko ludzkie, które Chrystus gestem uniesionej ku górze ręki dzieli na zbawionych i potępionych. Zbawieni unoszą się ku górze, potępieni opadają w dół z wykrzywionymi strachem twarzami na widok otwierającej się przed nimi piekielnej otchłani, ku której wiedzie ich mitologiczny przewoźnik dusz Charon. Wokół Chrystusa zgromadzili się Matka Boska i święci, ponad którymi unoszą się aniołowie dźwigający narzędzia męki Pańskiej.

„Stworzenie Adama” - Michała Anioł - dzieło znajduje się w Kaplicy Sykstyńskiej w Rzymie. Został stworzony w drugiej połowie XVI w., w epoce, w której artyści nawiązywali w swych dziełach do starożytności oraz do kultury antycznej. Przedstawione na obrazie postaci emanują siłą. Scena fresku zaczerpnięta jest ze Starego Testamentu, w której to Bóg powołuje do istnienia pierwszego człowieka na ziemi. Pierwszy plan obrazu ukazuje otoczonego aniołami Stwórcę, odzianego „szerokim, majestatycznym płaszczem, w który wiatr dmie niczym w żagiel”. Stwórca jest ukazany jako dobrze zbudowany siwy, brodaty mężczyzna. Wyciąga dłoń ku Adamowi, który odwzajemnia gest. Natomiast sam Adam jest nagi, leży w pozycji naturalnej i patrzy w ojcowską twarz(Bóg ojciec). Michał Anioł łączy świat ziemski i duchowy poprzez wyciągniecie ręki Boga ku Adamowi. W ten sposób Stwórca tchnie w człowieka prawdziwe życie. Adam, odwzajemniając gest, sprawia wrażenie jakby przebudził się z głębokiego snu. Przenika go iskra boskości. Bóg na tym fresku jest niesamowicie blisko człowieka. Michał Anioł dokonał jednego z największych cudów w sztuce, sprawił, ze dotyk boskiej ręki stał się centralnym punktem obrazu, a łatwość i siła tego gestu stworzenia pozwala nam zrozumieć ideę wszechmocy.

• „Stworzenie świata” - William Blake - obraz powstał w 1794 roku, a wykonany został akwarelami metodą trawienia reliefowego. W centralnej jego części znajduje się postać mężczyzny. Z tytułu dzieła można wnioskować, iż jest to Bóg ujęty w momencie tworzenia świata. Postać ta ma ciało młodzieńca, co może oznaczać potęgę i siłę, zaś twarz, siwe, rozwiane włosy i broda wskazują na jego sędziwość, która może być wyrazem mądrości i doświadczenia. Mężczyzna znajduje się wewnątrz emanującego palącą czerwienią i jaskrawą żółcią okręgu. Reszta płótna pozostaje ciemna, co może symbolizować pustkę panującą przed stworzeniem. Blake`owski Bóg w lewej dłoni dzierży cyrkiel. Może to wskazywać, iż świat tworzony jest według zasad geometrycznych, w sposób naukowy i surowy. W konturach owego cyrkla, przypominającego także snopy światła, ukryta jest grecka litera alfa, oznaczająca początek. Być może odnosi się to do dzieła, które za chwilę nastąpi – Bóg nada początek światu. Na obrazie ukryta została także ostatnia litera greckiego alfabetu – omega, która mieści się w rozświetlonym kręgu. Zestawienie tych dwóch liter ukazuje moc i potęgę Boga. To on jest siłą sprawczą powstania świata, w jego dłoni zawiera się „początek”, on sam jest końcem.

Motyw Boga w filmie



• „Dekalog”, reż. Krzysztof Kieślowski - każdy trwający blisko godzinę odcinek, stanowi wariację na temat jednego z Dziesięciu Przykazań. Jednak żaden z filmów nie odzwierciedla dosłownie dziesięciu przykazań w kontekście wiary chrześcijańskiej. Pierwsza część cyklu odpowiada pierwszemu z dziesięciu przykazań - „Nie będziesz miał bogów cudzych przede mną”. W scenariuszu ujęte zostało ono w sposób podstawowy - jest to problem istnienia Boga w ogóle, a także kreowania przez współczesnego człowieka fałszywych bożków. Twórcy filmu nieprzypadkowo owym bożkiem uczynili komputer - chcieli uniknąć tradycyjnej, biblijnej wykładni grzechu, sprzeniewierzenia się boskim nakazom.

• „Dziesięcioro przykazań”, reż. Robert Dornhelm - opowiedziana z wielką pompą superprodukcja na podstawie Pisma Świętego. Naród Żydowski jest w niewoli Egipskiej, lecz Bóg zsyła na ziemię swego sługę Mojżesza. Cudem uratowany i wychowany u boku przyszłego Faraona, musi opuścić Egipt. Dopiero sam Bóg każe mu tam wrócić i uwolnić naród Izraela z niewoli. Mojżesz zwraca się z prośbą o uwolnienie Żydów, lecz gdy to nie skutkuje zsyła na Egipt siedem plag. Potem wyprowadza Żydów z Egiptu, do ziemi obiecanej.

• „Dziesięć przykazań”, reż. Cecil B. DeMille - film składa się z dwóch części, biblijnej i współczesnej. Pierwsza z nich poświęcona jest Mojżeszowi. Film przedstawia życie Mojżesza i Żydów w Egipcie pod władzą Ramzesa, ucieczkę z Egiptu w poszukiwaniu Ziemi Obiecanej, przejście Morza Czerwonego, zawarcie przymierza, kult złotego cielca. Sceny przejścia przez Morze Czerwone, zrealizowane z użyciem efektów specjalnych i w kolorze, do dzisiaj robią wielkie wrażenie. W drugiej części reżyser mówi o znaczeniu dekalogu w świecie współczesnym.

• „Goście Wieczerzy Pańskiej”, reż. Ingmar Bergman - akcja rozgrywa się od ranka do zmroku i toczy się głównie w kościele i szkolnej klasie. Pastor ma bardzo mocny kryzys wiary. Powątpiewa w istnienie Boga, nie jest w stanie słowem wesprzeć przychodzących do niego po radę nielicznych wiernych. Sam jest nieczuły, surowy i tłamsi w sobie złość. Bergman bierze pod lupę Boga, wiarę, miłość i sens życia.

• „Milczenie”, reż. Ingmar Bergman - obraz kończy cykl filmów Bergmana poświęconych stosunkowi człowieka do Boga. Jak podkreślał sam Bergman tytułowe milczenie to milczenie Boga, a film stanowi obraz świata osieroconego po śmierci Boga, która dokonała się w „Gościach Wieczerzy Pańskiej”. Symboliczną postacią uosabiającą Boga jest zmarły ojciec. Jego śmierć to dla hedonistycznej Anny wyzwolenie od wszelkich rygorów moralnych i całkowity permisywizm. Natomiast dla purytańskiej Ester odejście ojca równało się krachowi systemu fundamentalnych wartości i utracie sensu życia.

• „Mojżesz, reż. Roger Young - film z cyklu „Stary Testament” opowiada dzieje Mojżesza, rzecznika przymierza syryjskiego, uważanego za najważniejszy akt religijny.

• „Ofiarowanie”, reż. Andrzej Tarkowski - dla Aleksandra, pięćdziesięcioletniego intelektualisty - podobnie jak dla wielu bohaterów Dostojewskiego - największym wzorcem moralnym jest Jezus Chrystus. Gdy zatem zostaje ogłoszony alarm ostrzegający przed eksplozją atomową, Aleksander postanawia ofiarować się Bogu, aby w ten sposób oddalić apokaliptyczną wizję.

• „Pasja”, reż. Mel Gibson - film to opis ostatnich 12 godzin życia Jezusa Chrystusa. To zdecydowanie najmocniejsze przedstawienie Pasji z jakim spotkaliśmy się do tej pory w kinie. Film jest wierny przekazom historycznym, biblijnym oraz teologicznym. „Pasja” to obrazowe dzieło sztuki prowokujące do poważnego myślenia i refleksji nad śmiercią Chrystusa osoby o różnych przekonaniach religijnych. Jest to film o wierze, nadziei, miłości i przebaczeniu - a więc o tym, czego bardzo potrzeba w dzisiejszych burzliwych czasach.

• „Powrót”, reż. Andriej Zwiagincew - w filmie można odnaleźć wiele symboli religijnych. Również postać ojca może kojarzyć się z Bogiem. Scena podczas kolacji, kiedy ojciec rozlewa wino - kojarzy się z ostatnią wieczerzą. Moment, gdy chłopcy widzą ojca po raz pierwszy, w dziwnej pozie na łóżku - z Chrystusem ukrzyżowanym. Także podróż, której celu chłopcy właściwie nie znają, kojarzy się z wędrówką Abrahama, gdy miał zgładzić syna.

• „Siódma Pieczęć”, reż. Ingmar Bergman - wracający z wyprawy krzyżowej szwedzki rycerz Antonius Block napotyka nad brzegiem morza Śmierć. Ponieważ nie chce umierać, wyzywa ją na pojedynek szachowy o jego życie. Śmierć, zapalony gracz, przystaje na taką propozycję. Od tej pory Block będzie zmagał się nie tylko z stosującym nikczemne zasady przeciwnikiem, ale i milczeniem Boga. Będzie to dla niego o tyle trudne, iż podczas wędrówki ze swym giermkiem, cynicznym prelibertynem J�nsem, non-stop będzie napotykał znaki świadczące albo o nieobecności Boga, albo wręcz o Jego nieistnieniu. A najwięcej problemów sprawia fakt, iż powody do takiego przekonania dają przede wszystkim ludzie mieniący się Jego sługami.

• „Trzeci cud”, reż. Agnieszka Holland - w podmiejskim klasztorze płacze posąg. Płynące, krwawe łzy mają podobno cudowną uzdrawiającą moc. Cud wywołała Helen O`Regan, głęboko wierząca kobieta, która w klasztorze spędzała ostatnie chwile swojego życia. Miejscowy ksiądz nalega, aby otworzyć beatyfikujący ją proces. Ksiądz Frank Shore - znany „zabójca cudów” ma zdecydować, czy istnieją realne powody, dla których ta kobieta ma zostać świętą. Zmagać się będzie z wątpliwościami, ale i swoimi uczuciami wobec Boga oraz córki potencjalnej świętej, Roxanne.

Motyw Boga - propozycje wstępów



A. Różne obrazy Boga w literaturze i sztuce. Prześledź problem na podstawie wybranego materiału literackiego.

Przykład wstępu:

Od najdawniejszych czasów ludzkość dąży do kontaktu z Bogiem, pragnie zgłębić boskie tajemnice, pragnie być jak najbliżej swego Stwórcy. Człowiek chce ogarnąć wszystko rozumem i nie zdaje sobie sprawy z tego, że jest to niemożliwe. Bóg ciągle stanowi dla nas tajemnice. Wizerunki te zmieniały się na przestrzeni okresu rozwoju cywilizacji. Według katechizmu Kościoła katolickiego: „Bóg jest pełnią Bytu i wszelkiej doskonałości, bez początku i bez końca. Podczas, gdy wszystkie inne stworzenia otrzymały od Niego to wszystko, czym są i posiadają.”

Bóg, którego na różne sposoby próbujemy sobie wyobrazić, stoi w centrum świata nadprzyrodzonego. Jak bardzo żywotny jest problem istnienia Bytu Najwyższego i Jego cech, pokazują nam rozwijające się do dzisiejszego dnia różnorodne kierunki religijne, filozoficzne. Zainteresowanie obrazem Stwórcy ilustrują również wizje literackie, artystyczne, muzyczne, które od starożytności do dziś inspirują wyobraźnie ludzką. W literaturze odnajdujemy obraz Boga-Stwórcy i miłosiernego ojca oraz motyw buntu wobec potężnego Pana, który nie zwraca uwagi na cierpienia ludzi. Występuje także topos buntu przeciwko Bogu niesprawiedliwemu i bezlitosnemu wobec ludzi oraz całkowicie do niego przeciwstawny archetyp Boga - przyjaciela. Spotkać możemy Boga bezsilnego wobec mocy szatana.

B. Porównaj literackie modele postaw człowieka wobec Boga, opierając się na analizie wybranych przykładów.

Przykład wstępu:

Najważniejszym źródłem wiedzy o postawach człowieka wobec Boga jest Biblia – święta księga judaizmu i chrześcijaństwa. Według Księgi Rodzaju Bóg tworzy świat, powołuje istoty żywe, z których najważniejszą jest człowiek. Stwarza go słowem na swój obraz i podobieństwo, czyli przelewa na niego cząstkę swej boskości. Daje mu władzę panowania nad światem ziemskim i przekształca go. Pierwszy człowiek jest dobry, nie skażony złem, Bóg kocha go, otaczając swą opieką i obdarzając wszelkim dobrodziejstwem. Grzech pierworodny diametralnie zmienia te relacje. Odtąd będą one układały się bardzo różnie, czego dowodzą kolejne księgi biblijne. Zagadnienie związków Boga z człowiekiem od zawsze nurtowało twórców literatury. Analizują oni zarówno złożoną i nieodgadnioną istotę Stwórcy, jak i skomplikowaną naturę stworzonego przezeń człowieka. Na przestrzeni kolejnych epok autorzy mniej lub bardziej świadomie sięgają do archetypów biblijnych, pokazują Boga – sędziego lub Boga miłosiernego, człowieka zdolnego do największej miłości, ale też i nienawiści do Stwórcy. W swej prezentacji postaram się przedstawić te zróżnicowane postawy człowieka wobec Boga, widoczne w literaturze różnych epok. Analizując poszczególne postawy wobec Boga, wskazywać będę ich biblijne pierwowzory.

Motyw Boga - propozycje zakończeń



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.

A. Różne obrazy Boga w literaturze i sztuce. Prześledź problem na podstawie wybranego materiału literackiego.

Przykład zakończenia:

Każda osoba inaczej odbiera Boga i ma do niego swój indywidualny stosunek. Od wielkiej miłości i zachwytu po bunt i bluźnierstwo. Każdy człowiek ma różne doświadczenie postrzegania Boga i wciągu życia ten stosunek ulega ciągłym zmianom, zależy od wieku, doświadczeń życiowych, kulturowych, tradycji, wpływu cywilizacji i prądów filozoficznych. Zależy też od tego jaką religie wyznaje. Wszyscy ludzie na swoje potrzeby budują obraz Stwórcy lub korzystają z wizerunków zaproponowanych przez artystów pochodzących z różnych epok literackich. Kolejne z nich pełniły odmienną funkcję ideową – chwaliły Boga, opisując jego dobro, wielkość i majestat lub były głosem w dyskusji o istotę i naturę boskości. Dopóki istniejemy podobne utwory będą się wciąż pojawiać.

B. Porównaj literackie modele postaw człowieka wobec Boga, opierając się na analizie wybranych przykładów.

Przykład zakończenia:

Postawy człowieka wobec Boga są bardzo różnie. Odzwierciedleniem tego jest literatura różnych epok. Jej twórcy pokazują zarówno miłość, szacunek i oddanie się człowieka Bogu, jak i postawy przeciwstawne: bunt czy lęk przed Stwórcą. Ukazują tez przykłady totalnego odrzucenia Boga i zgubne tej postawy konsekwencje. Z utworów przedstawionych w mojej prezentacji wynika też refleksja o bardzo silnym związku człowieka z Bogiem. Każdy przedstawiony utwór potwierdza biblijną koncepcję człowieka jako istoty pochodzącej od Boga i nierozerwalnie z Nim związanej.

Motyw Boga - propozycja wypracowań



Temat Boga można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:

• Motyw Boga w literaturze różnych wieków.

• Różne obrazy Boga w literaturze. Prześledź problem na podstawie wybranego materiału literackiego.

Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu. Innym sposobem ujęcia motywu Boga jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:

• Jak artyści z różnych epok postrzegali Boga? Porównaj wybrane koncepcje.

• Obraz Boga w literaturze i sztukach plastycznych. Przedstaw różne wizerunki i ich funkcję w dowolnie wybranych dziełach.

W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy taneczne występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce.

Często motyw Boga łączy się relacjami człowieka ze Stwórcą. W takich wypadkach temat może brzmieć:

• Porównaj literackie modele postaw człowieka wobec Boga, opierając się na analizie wybranych przykładów.

• Różne postawy człowieka wobec Boga w poznanych utworach literackich. Omów temat, analizując wybrane przykłady różnych epok.

• Jak kształtowały się relacje między Bogiem, a człowiekiem w poszczególnych epokach?

• Wielkie literackie dyskusje z Bogiem na przykładzie znanych ci utworów Jana Kochanowskiego, Adama Mickiewicza i Jana Kasprowicza.

• Literackie rozmowy człowieka z Bogiem. Zanalizuj wybrane przykłady.

• Motyw rozmowy człowieka z Bogiem.

• Obraz Boga i jego relacje z człowiekiem. Przedstaw w oparciu o literaturę renesansu i oświecenia.

Zdarza się, że tematy poświęcone Stwórcy z góry zawężają literaturę przedmiotu, np.:

• Motyw Boga w literaturze renesansu i w „Hymnach” Kasprowicza.

• Motyw Boga w wybranych utworach Jana Kochanowskiego i Jana Twardowskiego.

Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:

• Bóg jako kreator, dobroczyńca, sprawiedliwy sędzia... Porównaj różne wizerunki Boga ukazane w twórczości poetów i pisarzy renesansu, romantyzmu i Młodej Polski.

• Bunt wobec Boga jako postawa bohatera literackiego. Omów na wybranych przykładach.

• Motyw Boga dającego nadzieję w wybranych dziełach literackich.

We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok.

Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:

• Na przestrzeni wieków problematyka Boga stanowiła istoty asumpt dla twórczości artystycznej.

• Wyrastająca z Biblii wizja Boga, stworzonego przez niego systemu wartości, boskich sankcji – katalogu nagród i kar, a także przydawany mu zakres mocy i sił sprawczych znajdowały zróżnicowane odbicie w literaturze, stosownie do kierunków ideowych epoki.

• Wizerunek Boga w danej epoce zależał przede wszystkim od jej głównych założeń.

• Artyści w swych dziełach od wieków próbują przybliżyć naturę Boga.

• Zainteresowanie obrazem Stwórcy ilustrują nam wizje literackie różnych epok.

Teza może, podobnie jak temat, skupiać się na relacjach człowieka lub artysty z Najwyższym:

• Różnorodne postawy wobec Boga w literaturze różnych epok.

• Biblia jako źródło wszelkich relacji Bóg - człowiek. Różne postawy człowieka wobec Boga w literaturze.

• Od bojaźni po lekceważenie, od uwielbienia, do buntu. Różne postawy człowieka wobec Boga w wybranych epokach.

• Istota i sens buntu bohaterów literackich wobec Boga.

• W literaturze możemy odnaleźć skrajne postawy człowieka wobec Boga od pokory po bunt i lekceważenie.

• W poszczególnych utworach odnajdujemy uwielbienie Stwórcy, ale także bunt przeciw Najwyższemu.

• Stosunek do Boga ewoluował na przestrzeni wieków. Wybór najważniejszych postaw artystów wobec Stwórcy.

Przy wykorzystaniu motywu Boga można odwołać się dialogu prowadzonego z Nim przez bohaterów literackich:

• W literaturze wątek dialogu z Bogiem podejmowali najwybitniejsi twórcy.

• W rozmowie z Bogiem artyści odwoływali się do poglądów epoki, sytuacji osobistej oraz społecznej.

Wśród innych tez możemy wyróżnić:

• Obraz Boga, jako odbicie światopoglądu człowieka różnych epok. Na podstawie dzieł literatury i filozofii.

Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca. Inny obraz Boga występuje w średniowieczu, gdzie mamy do czynienia głównie ze srogim Stwórcą, inaczej w renesansie, gdzie artyści ukazywali dobrotliwego Pana, romantyzmie, gdzie możemy spotkać postawy buntownicze, zupełnie odmienny jest Jego wizerunek współczesny, szczególnie po doświadczeniach II wojny światowej.

Motyw Boga - literatura przedmiotowa



1. Abramowska J., Jan Kochanowski, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2001.

2. Bardini B., Spotkanie z Michałem Aniołem, Ossolineum, Wrocław 1978.

3. Bukowski K., Interpretacja motywów biblijnych [w:] tegoż, Biblia a literatura polska. Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne. Warszawa, 1990, str. 57-62.

4. Chambers O., Człowiek: Jego stworzenie, powołanie i związek z Bogiem, [w:] Psychologia biblijna, Lubelskie Stowarzyszenie Chrześcijańskie „Pojednanie”: Lublin 1991, s. 6-21.

5. Chrzanowski M., Repetytorium z języka polskiego, Wydawnictwo Skrypt, Warszawa 2003.

6. Chrząstowska B., Poezje Czesława Miłosza, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne. Warszawa 1993. str. 138-145.

7. Cieśla-Korytowska M., „Dziady” Adama Mickiewicza, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1995.

8. Dzigański A., Słownik poezji, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006.

9. Epoki literackie od antyku do współczesności, pod red. M. Hanczakowskiego i in., PPU PARK, Bielsko- Biała 2003, s. 176, 198-199.

10. Eustachiewicz L., Młoda Polska. Charakterystyka okresu i wybór tekstów.: Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1982, str. 74-77.

11. Górecka E., Popławska A., Słownik poezji, Wydawnictwo „Greg”, Kraków 2004, s. 79-80.

12. Górski K., Mickiewicz artyzm i język, PWN, Warszawa 1977, s. 108-142.

13. Grzeszczuk S., „Treny” Jana Kochanowskiego, Biblioteka Analiz Literackich, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1988.

14. Guzek A. K., Wstęp, [w:] Karpiński F., Poezje wybrane, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1972.

15. Hutnikiewicz A., „Hymny” Jana Kasprowicza, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych Warszawa 1973.

16. Hutnikiewicz A., Młoda Polska, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2000.

17. Kamieńska A., Ciemność i światło w księdze Hioba, [w:] Twarze Księgi, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1990, s. 99-107.

18. Katechizm kościoła katolickiego. Pallottinum, Poznań 1994.

19. Konopacki A., William Blake, Wydawnictwo „Arkady”, Warszawa 1987.

20. Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987.

21. Krzemieńska E., Dobro i zło w III cz. Dziadów, w: Glosariusz od starożytności do pozytywizmu, red. T. Patrzałek, Ossolineum: Wrocław 1992, s. 174-183.

22. Krzyżanowski J., Neoromantyzm Polski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wrocław 1980, str. 97-103.

23. Kulczycka-Soloni J., Straszewska M., Romantyzm, Pozytywizm, PWN, Warszawa 1990.

24. Labuda A. W., Fraszki Jana Kochanowskiego – Poeta w teatrze świata, [w:] Glosariusz od starożytności do pozytywizmu, red. T. Patrzałek, Ossolineum, Wrocław 1992, s. 90-98.

25. Lyszczyna J., Doświadczenie mistyczne w części III „Dziadów”, [w:] Mickiewicz mistyczny, red. A. Fabianowski, E. Hoffmann- Piotrkowska, Wydawnictwo: Uniwersytet Warszawski Warszawa 2005.

26. Mrowcewicz K., Starożytność – oświecenie, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1997, s. 44-45, 55-56.

27. Nadolski B., Jan Kochanowski. Życie – twórczość – epoka, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych Warszawa 1960, str. 167,168,182,183.

28. Nosowska D., Leksykon motywów literackich, Wydawnictwo „Park”, Bielsko-Biała 2004, hasło: Bóg.

29. Opacki Ireneusz. Bóg, [w:] Słownik literatury polskiej XIX w., oprac. J. Bachórza, A. Kowalczykowa, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Warszawa-Kraków-Wrocław 2000.

30. Podraza-Kwiatkowska M., Obraz Boga wśród światopoglądowych przemian Młodej Polski, [w:] M. Podraza- Kwiatkowska, Wolność i transcendencja. Studia i eseje o Młodej Polsce, Kraków 2001.

31. Pelc J., „Treny” Kochanowski Jan, Ossolineum, Warszawa 1999.

32. Polańczyk D., „Dziady” część III Adam Mickiewicz, Biblioteczka Opracowań, Lublin 1996.

33. Romanowski A., Jan Kasprowicz (1860-1926). Zarys życia i twórczości, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1978, s. 19-25.

34. Sczerbicka- Ślęk Ludwika. Wstęp, [w:] J. Kochanowski. Pieśni, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wrocław 1997.

35. Słownik języka polskiego, pod red. M.Szymczaka, PWN, Warszawa 1993.

36. Tomkowski J., Literatura powszechna, Warszawa: Print Shop Prego Polska 1995, Wiek XIX.

37. Weiss T., Młoda Polska - literatura dla klasy trzeciej szkoły średniej, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1989, [tu:] Dies irae Jan Kasprowicz, str. 224- 234.

38. Wilczycka D., Biblia: Nowy Testament, „Biblios”, Lublin 2006.

39. Witkowska A., Przybylski R., Romantyzm.,Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 1997, str. 276-289, 350-352.

40. Ziomek J., Renesans, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1997.

Motyw Boga - literatura podmiotowa



Lista najpopularniejszych tekstów kultury odwołujących się do motywu Boga:

Książka:


1. Apokalipsa św. Jana [w:] Biblia. Nowy Testament, Pallottinum, Poznań - Warszawa 1980.

2. Barańczak S., Widokówka z tego świata, [w:] tegoż, Wiersze zebrane, a5, Kraków 2006.

3. Borowski T., Opowiadania, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1972.

4. Camus A., Dżuma. Upadek, PIW: Warszawa 1992.

5. Karpiński F., Bóg się rodzi, [w:] Poezje wybrane, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1972.

6. Karpiński F., Na procesji Bożego Ciała, [w:] tegoż, Wybór wierszy, Wydawnictwo Kram, Warszawa 1986.

7. Karpiński F., Pieśń poranna. Pieśń wieczorna, [w:] tegoż, Wybór wierszy, Wydawnictwo Kram, Warszawa 1986.

8. Karpiński F., Pieśń wieczorna, [w:] tegoż, Wybór wierszy, Wydawnictwo Kram, Warszawa 1986.

9. Kasprowicz J., Dies Irae, [w:] Wybór poezji, Biblioteka Polska, Kraków 1999.

10. Kasprowicz J., Przestałem się wadzić z Bogiem, [w:] tegoż, Wybór poezji, Biblioteka Polska, Kraków 1999.

11. Kasprowicz J., Przeprosiny Boga, [w:] tegoż, Wybór poezji, Biblioteka Polska, Kraków 1999.

12. Kochanowski J., Czego chcesz od nas Panie, [w:] tegoż, Fraszki, pieśni, treny, Wydawnictwo GREG, Kraków 2007.

13. Kochanowski J., Pieśń IX, [w:] tegoż, Fraszki, pieśni, treny, Wydawnictwo GREG, Kraków 2007.

14. Kochanowski J., Człowiek Boże igrzysko., [w:] tegoż, Fraszki, pieśni, treny, Wydawnictwo GREG, Kraków 2007.

15. Kochanowski J., Psalm 23, [w:] tegoż, Psałterz Dawidów, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1982.

16. Kochanowski J., Treny, Wydawnictwo Zielona Sowa, Warszawa 2000.

17. Krall H., Zdążyć przed Panem Bogiem, Wydawnictwo Gamma, Warszaw 1992.

18. Księga Psalmów [w:] Biblia. Stary Testament, Pallottinum, Poznań - Warszawa, 1980.

19. Księga Rodzaju, [w:] Biblia Tysiąclecia, Stary Testament, Pallottinum, Poznań 2002.

20. Księga Hioba, [w:] Biblia Tysiąclecia, Stary Testament, Pallottinum, Poznań 2002.

21. Kwiatki świętego Franciszka w przekładzie Leopolda Staffa, Wydawnictwo KAMA, Warszawa 1994.

22. Legenda o świętym Aleksym, [w:] U. Michalska, Antologia poezji od średniowiecza do romantyzmu, Wydawnictwo KRAM, Warszawa 1993, str. 21-27.

23. Lermontow M., Demon. Opowieść wschodnia, PIW, Warszawa 1955.

24. Leśmian B., Eliasz, [w: ] Poezje wybrane, Biblioteka Narodowa Wrocław 1983. s. 236-241.

25. Leśmian B., Dusiołek, [w:] tegoż, Łąka, Warszawa 1985.

26. Mickiewicz A., Dziady cz. III, Wydawnictwo GREG, Kraków 2005.

27. Miłosz Cz., Oeconomia divina [w:] Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada, Znak, Kraków 1980.

28. Pieśń o Rolandzie, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wrocław 1991.

29. Różewicz T., bez [w:] tegoż, Poezja, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1997.

30. Sęp- Szarzyński M., O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem i ciałem. O nietrwałej miłości świata tego. Parafraza Psalmu CXXX. [w:] Poezje, Biblioteka Polska Kraków 1997, s. 72-73.

31. Sęp - Szarzyński M., Sonet III [w:] Poeci polscy od średniowiecza do baroku, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1977.

32. Słowacki J., Hymn (Smutno mi, Boże), [w:] tegoż, Dzieła wybrane I. Wiersze i poematy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1983.

33. Twardowski J., Nie tylko my, [w:] tegoż, Wiersze wybrane, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa1994.

34. Żuławski J., Ananke, [w:] J. Żuławski. Poezje. Lwów - Warszawa 1908.

Malarstwo:

1. Blake William, Stworzenie świata, 1794, British Museum, London.

2. Michał Anioł, Stworzenie Adama, Kaplica Sykstyńska, Watykan.

3. Michał Anioł, Sąd Ostateczny, Kaplica Sykstyńska, Watykan.

4. Michał Anioł, Bóg Ojciec [Bóg Stworzyciel], Kaplica Sykstyńska, Watykan.

5. Wyspiański Stanisław, Bóg Ojciec - Stań się!, 1897-1904, witraż, Kościół OO. Franciszkanów, Kraków.

6. Tintoretto Jacopo, Stworzenie zwierząt, 1551-52, Gallerie dell`Accademia, Wenecja.

7. Bellini Giovanni, Bóg Ojciec błogosławiący, (1505-1510).

Film:

1. Dekalog, reż. Krzysztof Kieślowski, [serial] Polska 1988.

2. Dziesięcioro przykazań, reż. Robert Dornhelm, [film] USA 2006.

3. Dziesięć przykazań, reż. Cecil B. DeMille, [film] USA 1923.

4. Goście Wieczerzy Pańskiej, reż. Ingmar Bergman, [film] Szwecja 1963.

5. Milczenie, reż. Ingmar Bergman, [film] Szwecja 1963.

6. Mojżesz, reż. Roger Young, [film] Czechy, Francja, Hiszpania, Niemcy, USA, Wielka Brytania, Włochy 1995.

7. Ofiarowanie, reż. Andrzej Tarkowski, [film] Francja, Szwecja, Wielka Brytania 1986

8. Pasja, reż. Mel Gibson, [film] USA, Włochy 2004.

9. Powrót, reż. Andriej Zwiagincew, [film] Rosja 2003.

10. Siódma Pieczęć, reż. Ingmar Bergman, [film] Szwecja 1957.

11. Trzeci cud, reż. Agnieszka Holland, [film] USA 1999.