Jesteś w: Motyw buntu

Motyw buntu

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw buntu - wprowadzenie



Buntowanie się leży w ludzkiej naturze. Każdy z ludzi buntował się w swoim życiu przeciw czemuś, ponieważ nie ma takiej osoby, która zgodziłaby się na wszystko, co oferują bądź nakazują jej inni. A gdy na drodze człowieka pojawia się coś, co przeszkadza mu w byciu szczęśliwym, coś, co sprawia, że odczuwa on psychiczny dyskomfort, naturalnym jest pragnienie usunięcia tejże przeszkody. Z tego składa się całe nasze życie – z ciągłych starań o utrzymanie uczucia szczęśliwości. Przecież nawet, gdy stajemy w czyjejś obronie, to dlatego, że potrafimy wyobrazić sobie, jak dana osoba się czuje, i odczuć jej krzywdę jak własną – nie zgadzamy się na cierpienie, które przez chwilę stało się także naszym udziałem, dlatego zaczynamy działać.



Można nawet zaryzykować stwierdzenie, że buntujemy się z potrzeby udoskonalenia siebie i świata wokół nas. Motyw buntu od dawna interesował pisarzy – był i wciąż pozostaje dla nich wyzwaniem: wszak za buntem stoją zwykle bardzo silne, długo nawarstwiające się emocje i wyzwaniem jest umiejętne opisanie, a później przedstawienie następstw ich ostatecznego wybuchu, wśród których częstym jest dopadające buntownika poczucie wyobcowania. W końcu zazwyczaj sprzeciwiamy się czemuś powszechnie przyjętemu i siłą rzeczy jesteśmy w tym osamotnieni.

Bunt jest wyrazem niezgody na rzeczywistość, jest „językiem niewysłuchanych”. Wpisany w naszą naturę nie odnosi się jedynie do wieku dorastania. Buntował się znany z mitów greckich Prometeusz, buntowali się pierwsi ludzie w raju, bohaterowie historyczni, szaleńcy, artyści. W XXI wieku obserwujemy bunt mas. „Masa” stanowi rozległy ocean, w którego głębinach zacierają się różnice między kobietą a mężczyzną, biednym a bogatym, pracodawcą a pracownikiem, moralnością a amoralnością. Ten rodzaj buntu różni się jednak znacznie od buntu znanego nam z przeszłości. Tym razem, buntownicy okazują się być ludźmi pospolitymi, którzy swym zwykłym życiem próbują stłumić to, co wyjątkowe i niebanalne. Zgodnie z definicją masy „być innym - to być nieprzyzwoitym”.

Bunt jest nieodłącznym elementem ludzkiej egzystencji i każdy, kto decyduje się na podjęcie ryzykownego kroku, stawia coś na jedną kartę, zastanawia się, czy Bóg istnieje, kocha w sposób zakazany, czy nie mieści się w formie, jest buntownikiem. Bunt przybiera różne postaci, może mieć konstruktywny, ale też destruktywny charakter. Nigdy jednak bunt nie pojawia się bez przyczyny. Buntownik zawsze o coś walczy.




Motyw buntu w literaturze



Biblia - Adam i Ewa pierwsi ludzie, których Bóg stworzył na własne podobieństwo i zapewnił im dostatnie życie zbuntowali się, okazali nieposłuszeństwo względem Stwórcy. To podszepty szatana, aby zerwali owoc z zakazanego drzewa, który otworzy im oczy i będą mogli jak Bóg, widzieć, co dobre a co złe, stały się przyczyną buntu. Bodźcem buntu pierwszych rodziców była zwykła ciekawość. Pragnęli oni jedynie zaspokoić potrzebę poznania. Zawiść, zazdrość stały się przyczyną buntu Kaina wobec Boga, który pchnął go do zbrodni wobec Abla. Abel i Kain byli zobowiązani do składania Bogu dziękczynnej ofiary za otrzymane od Niego plony. Stwórcę satysfakcjonowały tylko dary składane przez Abla, ponieważ tylko on wybierał najdorodniejsze zwierzęta ze swojego stada. Kain sprzeciwił się boskim prawom, w myśl których człowiek nie ma prawa odbierać życie drugiemu.

Inną postawę buntu wobec Boga wyraża Hiob, bohater „Księgi Hioba”. Ten najbogatszy i najszlachetniejszy mieszkaniec oraz szczęśliwy ojciec siedmiorga synów i trzech córek został poddany nieszczęściu. Bóg wystawił go na straszliwą próbę, odbierając mu wszystkie bogactwa, zabijając dzieci i wreszcie czyniąc go trędowatym. Hiob, który wierzył w miłość i opatrzność Boską, zawsze żył według Jego przykazań, nie mógł pogodzić się z tym, że mimo braku winy spotkało go takie nieszczęście. Buntuje się przeciwko Bogu. Pragnie nawet śmierci i indywidualnego spotkania ze Stwórcą, aby móc przeniknąć jego działania. Pragnął wiedzieć, dlaczego cierpi niezasłużenie. Męka zesłana przez Boga była tak okrutna, cierpienie tak straszliwe, że Hiob wybucha skargami pełnymi sprzeczności i bezładu, pragnie, aby Bóg odstąpił od niego, żeby mógł mieć trochę wolności. Pomimo tego, że Hiob zbuntował się przeciwko Bogu, nigdy nie bluźnił przeciw Niemu. Dopiero, gdy Bóg przemówił do Hioba, zrozumiał, że cierpienie jest jedną z tajemnic świata i człowiek nie ma na nie wpływu, może jedynie godnie je przyjąć.

W przypowieści o Wieży Babel Bóg jest dla posłusznego ludu niosącym pomoc oparciem, ale gdy lud odwraca się od Niego - Ten surowo go karze. Jednym z głównych celów budowy wieży było zapewnienie bezpieczeństwa na wypadek powtórnego potopu. Wznosząc budowlę znacznie wyższą niż poziom, który osiągnęły wody, ludzie pragnęli uniknąć ewentualnego zagrożenia. Mieli nadzieję, że gdy dosięgną chmur, będą mogli zbadać przyczyny potopu. Całe to przedsięwzięcie zmierzało do tego, by jeszcze bardziej wzmóc pychę budowniczych i odwrócić umysły przyszłych pokoleń od Boga. Kiedy w budowniczych narodził się duch buntu, Bóg pomieszał języki i rozproszył ich po całej Ziemi.




Mitologia – Prometeusz sprzeciwił się woli Zeusa i zniósł ogień z Olimpu na Ziemię, Popełnił szereg czynów nielojalnych wobec Zeusa. Jednak był gotowy ponieść konsekwencje, bo wiedział, że cokolwiek postanowi teraz Zeus nie odbierze ognia ludziom. Dzięki temu bunt i cierpienia mężnego tytana są warte gestu, jaki uczynił w kierunku ludzi. Stał się wzorem do naśladowania godnej postawy, która polega na poświęceniu się dla innych ludzi.

• Sofokles, „Antygona” - tytułowa bohaterka musi wybrać między prawem boskim, a świeckim. Obaj jej bracia nie żyją, a dziewczyna ma pozwolenie na pochowanie tylko jednego z nich. Antygona próbuje przekonać Kreona, że nie może sądzić ludzi po śmierci, ponieważ oni podlegają już tylko wyrokom boskim. Staje przed bardzo trudnym wyborem. Podejmuje decyzję słuszną z własnym sumieniem. Pochowała brata, a jednocześnie złamała zakaz Kreona. Nie boi się kary, którą poniesie za ten czyn. Jej bunt był podyktowany miłością do brata. Wybrała samotną drogę buntu, ale pozostała wierna sobie. Myślenie Kreona polega na chłodnej kalkulacji, w której nie ma miejsca na jakiekolwiek uczucia. W efekcie Kreon odnosi zwycięstwo jako władca, bo udowadnia, że jego prawo tryumfuje nad Antygoną, która zostaje przykładnie ukarana, to jednak moralne zwycięstwo należy do Antygony.

• Jan Kochanowski, „Tren X” - utwór ma formę pytań, z których każde następne jest krzykiem rozpaczy. Kochanowski poszukuje Urszulki niemal wszędzie, w zaświatach chrześcijańskich, pogańskich, mitologicznych, w Kosmosie. Jednak żadna odpowiedź nie jest wystarczająco pewna. W tej sytuacji, poeta zaczyna wątpić w istnienie zaświatów, życia pozagrobowego, a tym samym w istnienie Boga i dlatego mówi:

Gdziekolwiek jest, jeśliś jest, lituj mej żałości”

Zwrot ten zawiera równocześnie podstawowe stwierdzenie egzystencjalne: „czy Bóg istnieje?” To pytanie wskazuje na załamanie się tej pełnej optymizmu wiary.




• Jan Kochanowski, „Tren XI” - jest jednym wielkim krzykiem podmiotu nad niesprawiedliwością świata, którym rządzi Bóg, w którym nie liczą się żadne wartości, a nieobliczalna śmierć dosięga wszystkich.

Kochanowski wyraża swój bunt poprzez zupełne zwątpienie w praworządność świata. I dlatego zadaje rozpaczliwe pytanie:

„Kogo kiedy pobożność jego ratowała? Kogo dobro przypadku złego uchowała?”,

pokazując, że światem nie rządzą prawa moralne, że króluje w nim zło i występek, a:

„Nieznajomy wróg jakiś miesza ludzkie rzeczy,

Nie mając ani dobrych, ani złych na pieczy.”

• William Szekspir, „Romeo i Julia” - utwór opowiada historię dwojga kochanków z Werony pochodzących ze zwaśnionych rodzin - Capulettich i Montekich. Tytułowi bohaterowie zakochują się w sobie od pierwszego wejrzenia. Nieszczęśliwy splot zdarzeń doprowadza do śmierci kochanków, którzy, nie mogąc być razem na ziemi, połączyli swe dusze w wieczności. Tragedia zakochanych buntowników stała się przyczyną zawarcia zgody między skłóconymi rodzinami i udowodniła, że prawdziwa miłość wymaga złożenia ofiary.

• William Szekspir, „Makbet” - na początku utworu Makbet jawi się jako szlachetny, dzielny wódz, cieszący się życzliwością samego króla Szkocji, Dunkana. Taki stan rzeczy utrzymuje się do momentu, w którym czarownice przepowiadają rycerzowi, że zasiądzie na królewskim tronie. Decydującą rolę w przemianie bohatera w mordercę odgrywa jednak jego żona – ambitna i bezwzględna Lady Makbet. To pod wpływem jej wymówek, że jest człowiekiem słabym psychicznie i tchórzliwym, Makbet postanawia zabić Dunkana i tym samym wystąpić przeciwko świętemu średniowiecznemu prawu obrony i ochrony swego seniora; na tym właśnie polega jego bunt. Walka z samym sobą doprowadza nowego króla Szkocji na skraj obłędu, a kolejne morderstwa, których dopuszcza się w obawie przed zdemaskowaniem i utratą władzy, zupełnie go odmieniają.




• Johann Wolfgang Goethe, „Cierpienia młodego Wertera” - główny bohater wybiera drogę buntu. Jego życie odzwierciedla schemat romantycznego bohatera – niepogodzonego ze światem oraz wyobcowanego. Werter jest przykładem postaci o ogromnej wrażliwości. Młodzieniec izoluje się i szuka swojego miejsca pośród natury oraz ukojenia w literaturze. Świat dostrzega poprzez pryzmat marzeń, dlatego spotkawszy na swej drodze Lottę, zakochuje się w niej widząc wyłącznie łączącą ich więź dusz. Pozostawiony sam sobie w braku zrozumienia buntuje się przeciw niesprawiedliwemu światu. Uważa, że jego życie bez ukochanej nie ma sensu. Niemożność pogodzenia się z tą sytuacją doprowadza Wertera wręcz do obłędu. Coraz częściej miewa myśli samobójcze. Odczuwa głęboko pojęty ból istnienia. Wprowadza go to w melancholijne stany apatii oraz świadomość wielkiej bezsilności. Werter jest przykładem bohatera, który poprzez swą „niepraktyczność” nie pasuje do realiów, w których dane było mu żyć. Jego romantyczna wizja prawdziwej miłości zderza się z twardą rzeczywistością. Prezentuje on także bierną formę buntu, jest rozdarty wewnętrznie.

• Georg Byron, „Giaur” – główna postać jest typowym bohaterem byronicznym – buntuje się przeciwko panującej rzeczywistości, samotnie walczy o prawo do indywidualizmu. Nie znamy jego imienia i nazwiska, pochodzenia ani losów życia. Bunt jak wiadomo nie bierze się z niczego. Tak jest także w przypadku Giaura. Zakochany z wzajemnością w tureckiej brance Leili, jednej z żon baszy Hassana, przeżywa wiele dni „obfitych w rozkosz”. Gdy Hassan dowiaduje się o zdradzie swojej kochanki, rozkazuje tureckim obyczajem utopić ją w morzu w zawiązanym worku. Od tego momentu jego życie zmienia się, pała on jedynie chęcią zemsty na Hassanie i dokonuje tego. Wypowiada walkę niesprawiedliwości i panującej krzywdzie. Bohater świadomie wybiera drogę samotności, izolacji i cierpienia, gdyż uważa, że tylko jednostki słabe się poddają. Przestaje wierzyć w cokolwiek, odrzuca religię, buntując się tym samym przeciw Bogu.

• Adam Mickiewicz, „Oda do młodości” - wieszcz nawołuje do burzenia starych, skostniałych form rzeczywistości, buntuje się przeciw klasykom, ich „szkiełku i oku”. Podmiot liryczny w imię wartości wspólnoty młodych występuje przeciw racjonalizmowi mędrców, egoizmowi i lękowi starców, bowiem podstawą konstrukcji wiersza jest kontrast pomiędzy światem młodych i starych: „Bez serc, bez ducha to szkieletów ludy” – tak mówi o przedstawicielach świata starych. W ich kontekście pojawia się obraz starca z pokrytym zmarszczkami czołem, który pochylony już wiekiem. „Oda do młodości” jest więc wyrazem buntu nie tylko młodego poety, ale i młodego romantyka.

• Adam Mickiewicz, „Dziady” cz. III - poeta nawiązał do mitologicznego Prometeusza, który stał się wzorem postawy nazywanej prometeizmem, polegającej na buncie wobec bogów i poświęceniu się wybitnej jednostki dla dobra innych ludzi. Konrad jest poetą, idealistą, który swe życie chce złączyć z losem narodu, czuje się za niego odpowiedzialny. Jego idea to walka o wolność ojczyzny i miłość do ludzi. Jako poeta wierzy, że posiada ogromną siłę kreatywną, i jest twórcą równym Bogu. Zatem uważa, że ma prawo domagać się od Boga władzy nad duszami ludzkimi. Odczuwa siłę, jaką daje poezja, czuje się większy, silniejszy, wrażliwszy i rozumniejszy od innych poetów, mędrców, proroków – czuje się równy Bogu. űródłem tej mocy jest jego miłość ogarniająca cały naród. W imię tej miłość prosi Boga o władzę nad duszami ludzkimi. Jest przekonany, że będzie rządził dobrze i skutecznie. Ta prośba przekształca się w żądanie, gdyż Konrad razem z przekonaniem o swej miłości ujawnia dumę i pychę. Milczenie Boga dumny Konrad odczytuje jako przemyślaną mądrość nie popartą uczuciem i dlatego prośbę zmienia w groźbę. W końcu zbuntowany Konrad zarzuca Bogu, że konstrukcja świata, w którym przeważa rozum, a uczucie wypełniające człowieka zepchnięto na dalszy plan, jest zła. Konrad nie chce być pokonanym, gotów jest skompromitować Go, ogłosić ludziom, że Bóg nie jest ojcem tego świata, lecz carem. Te słowa to zuchwała próba osądu Boga przez człowieka przygniecionego brzemieniem rozpaczy.

• Fiodor Dostojewski, „Zbrodnia i kara” - Rodiona Raskolnikowa możemy nazwać buntownikiem z konieczności. Ten dwudziestotrzyletni student prawa, uczący się na Uniwersytecie w Petersburgu musiał przerwać naukę z powodu braku pieniędzy. Nie może liczyć na niczyją pomoc. Nie akceptuje świata urządzonego w tak niesprawiedliwy sposób. Jedni są bogaci, inni jak stara lichwiarka bogacą się kosztem innych, a niektórzy muszą zarabiać na życie, sprzedając swoje ciało i żebrząc na ulicach. Przez to rodzi w nim się bunt, który owocuje strasznymi wydarzeniami. Najlepszym według niego sposobem na wzbogacenie się, byłoby zabicie kogoś zamożnego i zagrabienie jego majątku. Morderstwo znajduje poparcie w jego teorii ludzi zwykłych i niezwykłych i jest okazją do potwierdzenia własnej wybitności, nieprzeciętności. Moment zabójstwa jest punktem kulminacyjnym buntu Raskolnikowa. Sposób, w jaki zabił siostry był również w pewnym sensie rozładowaniem złych emocji, które w sobie gromadził. Buntuje się również przeciwko Bogu. Pokazuje swoją wyższość nad Stwórcą, odbierając życie drugiej osobie. To jego obwinia za taki nie ład na świecie. Uważa, że wszystko leży w rękach człowieka i takiego świata też pragnie, gdzie człowiek będzie sam decydował o sobie. Dzięki miłości Soni ze zbuntowanego indywidualisty stał się człowiekiem, który już nie potrafi żyć sam.

• Stefan Żeromski, „Ludzie bezdomni” - Tomasz Judym buntuje się przeciw nieprawidłowości poglądów i niemożności zmienienia świata. Bohater pochodził z ubogiej rodziny. Matka szybko zmarła, a ojciec był alkoholikiem. Na wychowanie zabrała go ciotka. Jedyną korzyścią, jaką Tomasz czerpał z mieszkania z ciotką to możliwość kształcenia się. Jako student jest sumienny i pracowity. Przez to, że wywodzi się z niższej grupy społecznej chce poświęcić się całkowicie pomocy ludziom z nizin społecznych. Próbuje do tego namówić innych lekarzy. Buntuje się przeciwko nim, ludziom wykształconym, którzy mają możliwości, ale nie chcą pomóc potrzebującym. Chce podjąć walkę ze złem całego świata i ślepo wierzy w to, że jednemu człowiekowi uda się je pokonać. Nie szuka w ludziach pomocników, jest w stanie stanąć sam do tej walki, walki o lepszy byt najniższych warstw społecznych. Aby jego bunt miał sens, Judym wyzbywa się wszystkiego, co dla niego w życiu najważniejsze. Woli zostawić ukochaną kobietę, niż być z nią w związku i spychać ją na drugi plan.

• Stefan Żeromski, „Przedwiośnie” - powieść ukazuje historię dojrzewania Cezarego Baryki, historię jego uczuć i poszukiwań, budzenia się miłości do kraju rodziców, a następnie gorzkiego rozczarowania. Ideowa biografia Baryki to historia buntu młodego człowieka, który żyje w niełatwym dla niego okresie - wojny i czasów powojennych. Bunt Baryki uwidacznia się już w Baku, gdzie jako dziecko występuje przeciw rodzicom, pozwalając sobie na różne wybryki. Jako młodzieniec dołącza do bakijskich rewolucjonistów, uczestniczy w pochodach, głosi entuzjastyczne hasła. Rewolucja to czas pierwszych, naiwnych ideologicznych fascynacji Baryki. Będąc dojrzałym mężczyzną Cezary występuje przeciw rzeczywistości nowej Polski, widząc niesprawiedliwość w wymarzonym państwie „szklanych domów”: wyzyskowi polskich chłopów, opieszałości władz. Cezary nie jest zwolennikiem ani komunizmu, ani rewolucji, jest uczuciowo związany z Polską i jednocześnie przeciwko tej Polsce zbuntowany. Cezary nie akceptuje braku działań polskich władz państwowych, ich opieszałości i bierności. Nie godzi się na propozycję ewolucyjną, nie popiera też rewolucji, ponadto dostrzega niedojrzałość klasy robotniczej i jej niezdolność do rządzenia krajem. Konsekwencją jest jego pochód na Belweder, będący manifestacją polskich robotników. Baryka odłącza się jednak od szeregu, co świadczy o braku poparcia dla każdej z grup: „Baryka wyszedł z szeregu robotników i parł oddzielnie, wprost na ten szary mur żołnierzy – na czele zbiedzonego tłumu.”

• Aldous Huxley, „Nowy wspaniały świat” - autor przedstawia wizję cywilizacji opanowanej przez postęp techniczny. To świat pozbawiony chorób, cierpienia, bólu, ale także ludzkich uczuć. Wszystko jest dokładnie zaplanowane, dochodzi do procesu laboratoryjnej produkcji osobników. Społeczeństwo zostało podzielone na kilka klas, z których każda przeznaczona jest i przystosowana do pełnienia innej funkcji. Każdy cieszy się z tego, co robi, ludzie są niczym zadowolone automaty. Na bardzo rzadkie chwile przygnębienia najlepsze są tabletki somy. Dzikus, który na skutek pewnych wydarzeń zabłąkał się z rezerwatu dzikich istot nie może znaleźć dla siebie miejsca. Pomimo wielu przyjemności, jakie spotkały go w nowym otoczeniu, odrzuca porządek dziwnego świata. Nie rozumie, jak można żyć bez miłości, bez poszanowania godności drugiego człowieka. Słowa: „No więc dobrze (...) domagam się prawa do bycia nieszczęśliwym” wskazują, że wybiera życie w pełnym tego słowa znaczeniu, razem z jego dobrymi i złymi stronami.

• Witold Gombrowicz, „Ferdydurke” - pisarz tworzył w okresie rozwoju nowoczesnej cywilizacji, kształtującej i narzucającej pewne wzory życia przez propagowanie utartych formuł. Gombrowicz akcentował prawo jednostki do indywidualnego świata duchowego. Zbiór schematów i wzorców nazwał pisarz formą. Główny bohater utworu, Józio, jest młody, a młodość to stan wrogi wszelkiemu uporządkowaniu. Zostaje on wtłoczony przez profesora Pimkę w formę ucznia. W domu państwa Młodziaków zmaga się z formą nowoczesności. Uciekając od niej, zostaje wepchnięty w formę dworu szlacheckiego, skąd ucieka z Zosią jak romantyczny kochanek. Zatem każda próba buntu, ucieczki od formy, której podejmuje się Józio, sama staje się formą. Powieść zawiera refleksję o niemożności wyzwolenia się z form, o daremności wędrówki w poszukiwaniu kształtu, który można by uznać za autentyczny.

• Stanisław Ignacy Witkiewicz, „Szewcy” - to opowieść o rewolucji i władzy. Witkacy ukazuje w nim trójkę szewców buntujących się przeciwko niesprawiedliwości społecznej. Głównym myślicielem w zakładzie jest Sajetan Tempe, któremu towarzyszy dwójka młodych czeladników - Józek i Jędrek. Nie czują się spełnieni życiowo i nienawidzą swojego dotychczasowego życia. Rewolucja dla nich jest szansą na urealnienie swych marzeń o potędze i władzy. Wskutek puczu faszystowskiego prokuratora Roberta Scurvego, zamknięci w „sali przymusowej bezrobotności”, szewcy przyznają, że nigdy niczego nie pragnęli bardziej niż w tym momencie pracy. Zdesperowani szewcy pod wpływem prawdziwej "szewskiej pasji" niszczą więzienie i dokonują komunistycznej rebelii. Następnie dokonuje się rewolucja anarchistyczna za sprawą Hiperrobociarza, po której może tylko nastąpić ostateczny totalitaryzm Towarzyszy Abramowskiego i X. Witkacy ukazał bunt szewców przeciwnych niesprawiedliwym podziałom społecznym. Bunt Józka i Jędrka nie przynosi żadnych korzyści, odwrotnie komunistyczny przewrót szewców jest kolejnym krokiem ludzkości w stronę chaosu.

• Albert Camus, „Dżuma” - Bernard Rieux, główny bohater powieści jako lekarz ma świadomość, że dżumy nie pokona, a mimo to nie waha się jej sprzeciwić, podjąć z nią walki. Filozofia doktora stawia go po stronie ludzi, jego moralność i etyka zawodowa popychają go do walki z chorobą, walki, która wymaga dużego poświęcenia, pracy, a jej efekty są niewielkie. Rieux przyjmuje prometejską postawę, którą udowadnia, że nie należy być biernym w obliczu zagrożenia, że nie tylko, jako lekarz, jest się zobowiązanym dbać o drugiego człowieka znajdującego się w skrajnej potrzebie. To osoba silna, która swą zapałem, humanitaryzmem budzi podziw i szacunek, staje się wzorem. Bernard poświęca całą własną energię w walce z dżumą, dając tym samym przykład niesamowitej miłości wobec ludzi i wiary w siłę dobra, wiarę w człowieka. Rieux jest buntownikiem bezkompromisowo stawiającym czoło złu, cierpieniu, zarazie. Bierny nie pozostaje także Tarrou, który jako pierwszy zaproponował Bernardowi pomoc w walce z dżumą. Tarrou jak najbardziej prezentuje prometejską postawę, poświęca się dla ratowania życia zadżumionych, a w momencie, gdy choroba wycofuje się, zaraża się i umiera.

• Georg Orwell, „Folwark zwierzęcy” - to powieść – parabola, w której zwierzęta pracujące na farmie pana Jonesa, przeprowadzają rewolucję, buntują się przeciwko władzy człowieka, gnębieniu, wykorzystywaniu i nierówności. Rewolucja, mająca na celu poprawę życia i zbudowanie utopijnego państwa, kończy się zapanowaniem antyutopijnego ustroju, w którym są równi i równiejsi. Folwark, jako alegoria systemu totalitarnego i aluzja do przewrotu w Rosji, obnażające wszystkie wady tego ustroju i ostrzegająca przed jego skutkami, pokazuje, że bunt wymaga odwagi do zmian i siły w jego przeprowadzeniu, że niezadowolenie prowadzi do odnalezienia tej siły; inną sprawą jest natomiast to, że bunt, rewolucja, często „pożera własne dzieci”.

• George Orwell, „Rok 1984” - Winston Smith, bohater antyutopii Orwella to członek Partii Zewnętrznej pracujący, jako urzędnik Ministerstwa Prawdy, gdzie zajmuje się „poprawianiem” artykułów prasowych. Tam gdzie mieszka, panuje system totalitarny, władzę sprawuje oligarchiczna Partia, a społeczeństwo jest uciskane, osaczone, ulega indoktrynacji, ogłupiającej propagandzie, jest jak marionetki, proste do manipulowania dzięki wpojonej umiejętności „dwójmyślenia”. Na skutek tej manipulacji Partii, zaniknęły więzi międzyludzkie, dla Wielkiego Brata, który zastąpił Boga ludzie są w stanie zrobić wszystko. Smith, który, na co dzień ma styczność z mechanizmem działania Partii, pomimo lat spędzonych w ogłupiającym, codziennym kieracie stworzonym przez ideologów angsocu odczuwa brak miłości, budzi się w nim wrażliwość, tęsknota za serdecznością, ciepłymi relacjami rodzinnymi i towarzyskimi. Pamiętnik Smitha jest wyrazem jego buntu wobec systemu, w którym żyje. To jedyna ludzka rzecz, jaka pozostała Winstonowi z tym zakłamanym świecie. Cierpiący na owrzodzenie nogi, przeciętny, cichy Smith nie był w stanie, jak nikt z resztą w całej Oceanii, jawnie sprzeciwić się Partii. Winstonowi udaje się jednak nawiązać kontakt z O`Brienem, działaczem opozycji. Smith uwierzył, że świat się zmieni, że takich jak on jest więcej i wspólnymi siłami uda się im zniszczyć Partię. Okazuje się, że bunt Winstona Smitha od początku był skazany na klęskę - dziennik, o który tak skrupulatnie dbał został już dawno odkryty, a O`Brien to pracownik Ministerstwa Sprawiedliwości. Aresztuje Winstona, poddaje okrutnym torturom, jest zimny, bezwzględny i bardzo precyzyjny w swojej pracy. W imię obłędnej idei, Smith zostaje zmuszony do pokochania systemu.

• Gustaw Herling-Grudziński, „Inny świat” - bunt autora zasługuje na podziw i aprobatę. W skrajnie nieludzkich warunkach, znajdując się w miejscu, gdzie umierano z głodu i wycieńczenia, pomimo otrzymywanych racji żywnościowych, on zdecydował się na takie posunięcie. Ryzyko było wielkie, gdyż działania tego typu, w obozie radzieckim traktowane były, jako sabotaż, tym samym Gustaw mógł być skazany na śmierć. Grudziński pokazał ile ideałów tkwi jeszcze w nim samym pomimo determinacji środowiska łagrowego i praw, jakimi rządzi się życie w obozie. Udowodnił silną wolą jak ważny jest dla człowieka honor. Zbuntował się, że nie wypuszczono go z obozu wraz z innymi Polakami, jego sprzeciw był bardzo stanowczy. Po kilku dniach głodowania nie czuł już głodu, ale bardzo osłabł, zaczęły mu też puchnąć nogi, mimo to trwał w swym postanowieniu. Gustawowi udało się, wyszedł z obozu otarłszy się o śmierć. Wygrał i wyszedł na wolność.

• Czesław Miłosz, „Który skrzywdziłeś” - wiersz jest wyrazem buntu wobec tyrana, krzywdzącego zwykłych obywateli. Ze względu na kontekst historyczny można skonkretyzować bohatera lirycznego. Jest nim Stalin. Skupił wokół siebie „gromadę błaznów” czyli bezgranicznie oddanych pochlebców. Podmiot liryczny przeciwstawia się także zatraceniu norm moralnych. Uważa, iż postawa nonkonformizmu jest obowiązkiem poety: „Nie bądź bezpieczny. Poeta pamięta. Możesz go zabić. Narodzi się nowy.” Dzięki stylizacji biblijnej podmiot pełni rolę proroka broniącego prawdy. Przeciwstawia się złu, uosabianemu przez reżim totalitarny. Poprzez lirykę apelu poeta obarcza tyrana moralną odpowiedzialnością za popełnione zbrodnie. Miłosz nie wyraża jedynie sprzeciwu wobec rządów konkretnego tyrana. Wskazuje on na ponadczasowość aparatu ucisku. Wzniosłym ideałom przeciwstawia antywartości. Jego bunt zrodził się z refleksji nad złem odwiecznie wyrządzanym ludzkości przez zbrodniarzy, do których skierowany jest ostatni dystych: „Lepszy dla ciebie byłby świt zimowy I sznur i gałąź pod ciężarem zgięta.”

• Zbigniew Herbert, „Przesłanie Pana Cogito” - bohaterem buntującym się przeciwko zobojętnieniu i egoizmowi jest tytułowy Pan Cogito. W wierszu przestawione są porady jak żyć w trudnej do odnalezienia się rzeczywistości. Herbert poprzez podmiot liryczny pokazuje, że zawsze należy przyjmować postawę wyprostowaną, która powinna być normą, a nie nadludzkim, bohaterskim wyczynem. Jednak we współczesnym świecie pełno jest przeciwności, które utrudniają nam dokonywanie trafnych decyzji. Pan Cogito zaznacza, że człowiek powinien kierować się odwagą, dbać o wartości takie jak dobro i miłość oraz usilnie buntować się przeciw wszelkiej niesprawiedliwości. Nie można godzić się także z poniżaniem słabszych i nie można zapominać o prawdziwych ideałach. Ideą przewodnią tytułowego przesłania jest przeświadczenie, żeby mimo niepowodzeniom i szyderczym śmiechom ignorantów, nie poddawać się i iść z godnością przez ścieżkę swojego buntu przeciw tchórzostwu i oschłości serc. Jest to droga, którą każdy musi iść sam, niejako wyobcowany, wierny swoim ideałom oraz przekonaniom.

• David Salinger, „Buszujący w zbożu” - główny bohater, Holden Caufield, nie potrafi przystosować się do otaczającej go rzeczywistości. Jest osobą bardzo inteligentną, choć nie lubi się uczyć. Chłopak buntuje się wobec schematycznych wzorów, narzuconych przez rodziców. Nie chce realizować marzeń ojca - prawnika i studiować na prestiżowej uczelni Yale. Holden podejmuje spontaniczną decyzję o ucieczce ze szkoły i kilka dni błąka się po ulicach Nowego Jorku. Paradoksalnie, będąc częścią skomercjalizowanego miasta, buntuje się przeciwko zasadom tam panującym. Wyraża pogardę dla tzw. wyścigu szczurów, przeciwstawia się wszechobecnej konsumpcji. Jego bunt przeciwko światu dorosłych, obłudzie, zakłamaniu stanowi przejaw heroizmu i nie jest typowym buntem okresu dorastania. Siedemnastolatek przebywając z prostytutkami, stara się zrozumieć, dlaczego nie akceptuje go konformistyczne społeczeństwo. Bunt Holdena został zapoczątkowany przez obserwację rzeczywistości, w której nie ma miejsca na indywidualizm.

• Nancy Kleinbaum, „Stowarzyszenie Umarłych Poetów” - akcja powieści rozgrywa się w latach 50. XX wieku, kiedy w elitarnej amerykańskiej szkole dla chłopców zaczyna nauczać nowy nauczyciel angielskiego – John Keating, który otwiera przed swoimi uczniami zupełnie inny świat – świat poezji, świat marzeń, świat w którym człowiek żyje pełnią życia, czerpiąc z niego, jak z kielicha bez dna. W tym nowym świecie chłopcy, zniewoleni w decyzjach i wyborach przez własnych rodziców, przez surowe zasady piętnujące wolność i idealizm oraz indywidualność, buntują się tym właśnie ograniczeniom, które nie pozwalają im spełnić własnych marzeń i popełnić błędów. W jaki sposób buntują się chłopcy? Po prostu idą własną drogą, za wszelką cenę realizując własne priorytety i łamiąc narzucane zasady.

• Sławomir Mrożek, „Tango” - główny bohater utworu - Artur jest niewolnikiem swojego buntu. Sprzeciw Artura wydaje się być jak najbardziej słuszny, nie satysfakcjonuje go jednak, gdyż młody buntownik zdaje sobie sprawę, że w nowoczesnym świecie „Już nic nie jest możliwe, ponieważ wszystko jest możliwe”. Wszystkie normy i konwencje złamało pokolenie ojca Artura - Stomila. Jego pokolenie bunt utożsamiło z postępem, nową wartością dynamiczną, czyli „zawsze pozytywnie choćby negatywnie”, jak powiedział Stomil. Artur pragnie buntować się przeciwko rodzinie, jednak doskonale wie, że jego sprzeciw pozbawiony jest sensu. Bunt stał się wyjściem poza normy, które stało się normą. Regułą świata dramatu jest brak schematów, który stał się schematem i wzorcem postępowań. Artur żyje w świecie, w którym nie ma zakazów wszystko jest dozwolone co jest moralnym przymusem do niemoralności. W buncie Artura tkwi paradoks: sprzeciwiając się (za namową rodziców) ich woli, zachowuje status quo nowoczesnej, mrożkowskiej rzeczywistości. To też jakikolwiek bunt jest akceptacją współczesnego świata. Artur zmuszony był wymyślić quasi-bunt, dzięki któremu zmieniłby otaczający go świat. Bohater postanowił zakotwiczyć swą rodzinę w historii i w uniwersalnym i ponadczasowym porządku świata, nadać jej formę, której się pozbawiła, by odnaleźć swoją tożsamość. Początkowo chciał dokonać tego obnażając prawdę o romansie Eleonory z Edkiem i zmuszając ojca do zabicia kochanków. Następnie chciał przywrócić rodzinie normy moralne za sprawą jego ślubu z Alą. Niestety bunt Artura skończył się tragicznie. Artur został zamordowany przez Edka, który wprowadził rządy silnej ręki. Choć sprzeciw Artura był słuszny, był także pełen paradoksów.

• Jerzy Pilch, „Moje pierwsze samobójstwo” - autor opowiadania ukazuje bunt, który rozgrywa się w świadomości bohatera. Gniew, który nigdy nie ujrzał światła dziennego. Piotr, główny bohater opowiadania, mówi „nie” formie, czując, że ta go ogranicza, jednakże jego sprzeciw ma charakter czysto platoniczny. Pragnął pokazać, że nie zgadza się z „gębą” narzuconą mu przez rodziców. Temu uzewnętrznieniu służyć miało, skrzętnie od wielu dni przygotowywane, samobójstwo. Pragnął zadrwić z formy, uwolnić się od konwenansów. W końcowym zdaniu opowiadania bohater tak charakteryzuje swój bunt: „historia mojego pierwszego samobójstwa jest też opowieścią o tym, jak alkohol po raz pierwszy w życiu zabrał mi wolność. Mam na myśli – rzecz jasna – alkohol występujący z trzewi mojego starego”.

• Paulo Coelho, „Weronika postanawia umrzeć” - Weronika buntuje się przeciwko schematom, rutynie, tradycjom, których każdy przestrzega, choć tak naprawdę nikt ich nie rozumie, a w końcu przeciwko własnemu życiu. Moment, w którym zdecydowała się popełnić samobójstwo był jej pierwszym buntem, a jednocześnie powodem do dumy - pierwszy raz w życiu sama zadecydowała o swoim losie, myślała tylko o sobie, była odważna, sama wybrała sposób śmierci. Nie cierpiała z powodu choroby, samotności, czy niespełnionej miłości, lecz miała dość ulegania masowej kulturze, konwenansom, modzie. Nie było jej jednak dane umrzeć. Znalazła się w szpitalu dla umysłowo chorych, gdzie wykryto u niej śmiertelną wadę serca spowodowaną przedawkowaniem lekarstw. Tam Weronika nie okazuje skruszenia, nie próbuje zadośćuczynić ani się usprawiedliwiać, lecz buntuje się po raz kolejny. Jedyną rzeczą, na jaką dobrowolnie się godzi jest nazywanie jej wariatką - w końcu wariatem jest ten, kto jest inny niż reszta ludzi. Weronika odniosła sukces próbując walczyć ze światem powszechnie uznawanych przekonań. Później zbuntowała się przeciwko obrazowi siebie, który sama stworzyła - obrazowi kobiety pozornie silnej, niezależnej, godnej naśladowania. Musiała przestać udawać i zacząć być sobą.

Motyw buntu w filmie



„Buntownik bez powodu”, reż. Nicholas Ray - James Dean wciela się w postać Jima Starka, którego samotność, frustracje oraz wściekłość odwzorowywały uczucia ówczesnych, powojennych nastolatków. Film opowiada o młodości, o trudnym dorastaniu i o poszukiwaniu własnej tożsamości. Jim jest uczniem szkoły średniej, marzy o wstąpieniu do młodzieżowego gangu. Rodzice Jima uosabiają wszystko, czym on gardzi; ojciec jest zbyt słaby, matka nadopiekuńcza. Jim chce być kimś, chce zyskać uznanie w oczach rówieśników i narzeczonej.

„Buntownik z wyboru”, reż. Gus Van Sant - Will Hunting to „skłócony z życiem” młody chłopak. Nie ma większych ambicji, niewiele oczekuje od losu. Pracuje dorywczo, a wieczorami włóczy się po okolicznych barach... do czasu! Zwrot w jego życiu następuje, gdy nieoczekiwanie odkryte zostają jego niezwykłe zdolności matematyczne. Will musi zdecydować, czy podjąć rzucone mu przez los wezwanie i spróbować zmienić swój stosunek do świata, czy też, dalej wieść nic nie znaczącą, lecz wygodną egzystencję na pograniczu prawa. W zmaganiach z samym sobą pomaga mu piękna studentka i psycholog, który słynie z niekonwencjonalnych metod działania.

„Fanatyk”, reż. Henry Bean - bohaterem filmu jest Danny, młody amerykański nazista, paradujący po ulicach Nowego Jorku z wygoloną głową i w koszulce ze swastyką. Danny lubi bijać napotkanych żydowskich chłopaków, regularnie uczęszcza na zebrania faszystowskiej partii. Danny sam jest Żydem. I to Żydem wychowywanym w ortodoksyjnym środowisku, kształconym w jesziwie, gdzie - od kontrowersji z nauczycielem na temat Boga - zaczyna się jego bunt przeciwko sobie. Bunt ten przybiera formy krzykliwe i odrażające, ale naznaczony jest od początku pewną ambiwalencją: Danny deklaruje nienawiść wobec wyznawców judaizmu, ale na zebraniu swojej partii radzi Żydów pokochać.

• „James Dean - buntownik?”, reż. Mark Rydell - opowieść o życiu Jamesa Deana, legendy amerykańskiego kina, który zginął tragicznie w wieku 24 lat u progu swojej kariery. To historia zamkniętego w sobie chłopca, którego po śmierci matki wychowywała babcia. Ambitny i utalentowany James całe życie walczył o akceptację ojca, który nigdy nie zrozumiał aktorskich aspiracji syna.

• „Lot nad kukułczym gniazdem”, reż. Milos Forman - bezpieczny wypoczynek w szpitalu psychiatrycznym to bardzo kusząca propozycja w porównaniu z więzieniem o zaostrzonym rygorze. Randle P. McMurphy wychodzi z takiego założenia i symulując chorobę psychiczną dostaje się do ośrodka zamieszkując z ludźmi, których nazywa „świrami”. Wkrótce przekonuje się o zasadach, jakie tam panują. Wykorzystując swoją umiejętność do szerzenia chaosu, buntuje innych pacjentów przeciwko sadystycznej siostrze Ratched i niszczy panującą tam rutynę. To nie podoba się władzą szpitala, którzy postanawiają wytoczyć mu wojnę. Stawką będzie życie każdego pacjenta.

• „Samotność długodystansowca”, reż. Tony Richardson - osiemnastoletni Colin Smith trafia do domu poprawczego. Sportowa gwiazda zakładu, mistrz długich dystansów dostrzegając fałsz i zakłamanie w codziennych postawach tak i wychowawców, jak i wychowanków, buntuje się przeciw zastałemu porządkowi. „Uważam, że postać Colina to ja sam. Jego samotność jest taka sama jak moja - samotność artysty, który musi walczyć, albo zaprzedać się” - powiedział Alan Sillitoe.

• „Stowarzyszenie Umarłych Poetów”, reż. Peter Weir, USA 1989. - ekscentryczny profesor John Keating wnosi w szacowne mury ekskluzywnej uczelni ducha poezji, miłości życia i samodzielnego myślenia. Zainspirowani przez niego chłopcy odnawiają Stowarzyszenie Umarłych Poetów - sekretny związek, w którym odkrywają piękno zapomnianych utworów, a także prawo do marzeń, wolności i buntu.

• „Woodstock”, reż. Michael Wadleigh - zapis jednego z najsłynniejszych wydarzeń ubiegłego wieku - legendarnego koncertu na farmie Woodstock w stanie Nowy Jork, w którym uczestniczyło prawie pół miliona ludzi. W przeważającej mierze są to pokojowo nastawieni hipisi, przeciwnicy wojny w Wietnamie: dzieci-kwiaty, którzy w filmie bez skrępowania pokazują swój swobodny, pacyfistyczny styl życia. Na scenie przewijają się największe osobowości ówczesnego rocka, między innymi.: Joe Cocker, Jimi Hendrix, Richie Havens, Santana, Jefferson Airplaine oraz The Who. Niemal każdy z ich utworów to coś w rodzaju hymnu nowego pokolenia.

• „Zło”, reż. Mikael Hafstrom - nękany przez ojczyma Eric odgrywa się na otoczeniu w jedyny znany sobie sposób - bijąc każdego, kto stanie mu na drodze. Wyrzucony ze szkoły dostaje jeszcze jedną szansę: naukę w prestiżowej prywatnej szkole z internatem. Radość opuszczenia toksycznego domu gaśnie w chwili, gdy uświadamia sobie, że również tam zło jest częścią panującego porządku... Czy jest w nim miejsce na przyjaźń i miłość? I czy Eric będzie do nich zdolny? Momentami film przypomina melodramaty w stylu „Buntownika bez powodu” Nicholasa Raya.

• „Zmruż oczy”, reż. Andrzej Jakimowski - po ucieczce z domu, dziesięcioletnia dziewczynka szuka schronienia u swojego byłego nauczyciela, outsidera, który odrzucił życie w mieście i osiadł na opustoszałej farmie pracując jako nocny stróż. Na przekór bogatym rodzicom, mała zadomawia się na odludziu. Nowy opiekun nie poddaje się ich naciskom i pozwala dziewczynce mieszkać razem z nim.

Motyw buntu - propozycje wstępów



A. Motyw buntu w literaturze. Na wybranych przykładach zanalizuj źródło i sens buntowniczej postawy wybranych bohaterów.

Przykład wstępu:

Według „Słownika języka polskiego” bunt to nic innego, jak „sprzeciw, protest, opór”. Ludzie buntowali się od zawsze - przeciwko otaczającemu ich światu, przeciwko prawu i bezprawiu, władzy i jej braku, a nawet przeciwko samym sobie. Samo zjawisko buntu nie jest niczym nadzwyczajnym, wydaje się dość powszechne. Nabiera znaczenia dopiero wtedy, kiedy staje się przyczyną poważniejszych zmian, zachodzących albo w samym buntującym się, albo w otaczającym go świecie.

űródeł buntu może być wiele, rozpoczynając od tych niepozornych, najbardziej błahych, takich jak potrzeba zamanifestowania swej odmienności, wybicia się poza szary tłum i zaistnienia w danym środowisku, czy chęć szybkiej zmiany niewygodnych zasad, a skończywszy na tych bardziej istotnych, do których należy chociażby chęć osiągnięcia dojrzałości psychicznej, kształtowania własnego charakteru czy sprzeciwienia się panującemu wokół bezprawiu, wszechobecnej przemocy czy patologiom. Także głęboki sens buntu i jego znaczenie są bardzo różne i nie można mówić o nich ogólnikami. W swojej prezentacji ukażę kilka buntowniczych postaw wybranych bohaterów, przyjrzę się ich motywacjom i charakterowi sprzeciwu.

B. Bohater zbuntowany. Przedstaw i porównaj literackie portrety bohaterów zbuntowanych i wyobcowanych odwołując się do wybranych przykładów z literatury.

Przykład wstępu:

Bunt jest odwiecznym elementem życia człowieka. Ma także wiele twarzy. Od zarania dziejów uciśnieni ludzie sprzeciwiali się władzy, niesprawiedliwości społecznej, Bogu i religii czy innym ludziom. Bunt, przez który przeszedł w życiu każdy z nas to bunt przeciwko rodzicom wynikający z konfliktu pokoleń. Sprzeciw zawsze zrodzony jest z cierpienia, ucisku lub niezgody na otaczający świat. Zawsze wnosi jakieś zmiany, stwarza nową jakość nawet, jeśli nie prowadzi do poprawy to otwiera innym ludziom oczy na daną sprawę, którzy być może zastanowią się nad własnym życiem i pójdą drogą, jaką obrał sobie pierwszy buntownik.

W eseju filozoficznym pt. „Człowiek zbuntowany” Albert Camus nazywa bunt momentem, w którym w człowieku zwycięża jego idea, w którym on sam jednostkowo się wyzwala, co pozwala mu na sprzeciw. Żaden myślący człowiek nie potrafi przejść obok zła, obłudy, fałszu obojętnie. Przeciętni ludzie powiedzą niesprawiedliwości „nie” i na tym kończy się ich sprzeciw. Ale tylko niektórzy zdolni są do prawdziwego buntu, podejmują konkretne działania, które dla nich są ostatecznością i nie potrafią żyć bez swej pięknej idei zmieniania otaczającego nas świata na lepsze. „Człowiek, aby istnieć musi się buntować” - pisze Camus. W swojej pracy zaprezentuje kilka wybranych postaci, które potrafiły sprzeciwić się wobec otaczającego ich świata.

Motyw buntu - propozycje zakończeń



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.

A. Motyw buntu w literaturze. Na wybranych przykładach zanalizuj źródło i sens buntowniczej postawy wybranych bohaterów.

Przykład zakończenia:

Podsumowując moje rozważania, źródeł buntu jest niemalże tyle ilu buntowników. Przykłady literackie przeze mnie ukazane wskazują na ich różnorodność. Silny sprzeciw może mieć swój początek w wydarzeniach osobistych, ale także może być rozpatrywany w kontekście historycznym. Często postawę nonkonformistyczną kształtuje również otoczenie. Stworzone przeze mnie portrety buntowników są oczywiście uproszczone, gdyż bunt to zjawisko złożone, które z założenia nie podlega usystematyzowaniu. Bunt nie jest wyłącznie domeną ludzi młodych. Wokół tematów z nim związanych panuje wiele stereotypów, a każda epoka literacka dostarcza nowych powodów do sprzeciwu. Jednak czynnikiem łączącym wszystkie postawy jest fakt, iż bunt to podstawa do rozwoju nie tylko społeczeństwa, ale przede wszystkim jednostki. Buntownicy XXI wieku mają utrudnione zadanie. Muszą szukać nowych sposobów na wyrażanie swoich poglądów, aby móc uchodzić za wyobcowanych ekscentryków. Pytania, co będzie dla nich źródłem buntu i kto tak naprawdę może za podmiotem lirycznym z wiersza St. Grochowiaka „Święty Szymon Słupnik” powiedzieć „Powołał mnie Pan na bunt” pozostają wciąż otwarte.

B. Bohater zbuntowany. Przedstaw i porównaj literackie portrety bohaterów zbuntowanych i wyobcowanych odwołując się do wybranych przykładów z literatury.

Przykład zakończenia:

Motywacje buntu u bohaterów literackich są bardzo zróżnicowane. Począwszy od próby znalezienia własnego szczęścia, aż po staranie o poniesienie odpowiedzialności za cały naród. Niepogodzonymi ze światem są wybitne i wrażliwe jednostki, które mają pewne wątpliwości odnośnie życia, w przeciwieństwie do zwykłych ludzi, którzy poprzez przyzwyczajenie i obawę przed zmianami akceptują przewrotność losu. Są jednak tacy, którzy podejmują wyzwanie, podnoszą się z ziemi będąc na straconej pozycji, dążą do zamierzonego celu. Buntują się przeciwko niesprawiedliwości, cierpieniu, zasadom panującym na świecie, a także przeciw Bogu. W każdym przypadku chcą udoskonalać siebie oraz otaczający ich świat, nie zważając na konsekwencje. Poprzez swoją postawę, której ideom oddają się do reszty stają się osamotnieni, niezrozumiani; wyobcowani. Można twierdzić, że postacie te nie osiągają swojego celu i ponoszą klęskę. Przecież Werter wpada w obłęd i popełnia samobójstwo, Rodion nawraca się i porzuca swoją teorię, Konrad jest zbyt słaby do wielkich poświęceń, Tarrou umiera od dżumy, a przesłanie Pana Cogito ginie we współczesnej rzeczywistości pełnej obojętności. Jednak mimo wszystko wymienieni bohaterowie podejmują próbę, wysiłek, który często nie opłaca się, ale jest wartościowy sam w sobie. Możliwe, że najważniejszy w życiu.

Motyw buntu - propozycja wypracowań



Temat buntu można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:

• Motyw buntu w literaturze. Na wybranych przykładach zanalizuj źródło i sens buntowniczej postawy wybranych bohaterów.

• Literackie realizacje postawy buntu. Omów, odwołując się do wybranych przykładów.

• Bunt, jako wyraz niezgody na rzeczywistość. Przedstaw wybrane kreacje buntowników, odwołując się do literatury różnych epok.

Najczęściej motyw buntu wykorzystywany jest do ukazania zbuntowanych, wyobcowanych, niepogodzonych ze światem i niepokornych bohaterów, a także porównania ich postaw:

• Różne kreacje bohatera zbuntowanego w literaturze. Omów zagadnienie, analizując wybrane teksty.

• Buntownik z wyboru. Różne kreacje bohatera zbuntowanego w literaturze różnych epok.

• Bohater zbuntowany. Przedstaw i porównaj literackie portrety bohaterów zbuntowanych i wyobcowanych odwołując się do wybranych przykładów z literatury.

• Bunt jako wyraz aktywnej postawy wobec świata. Przedstaw na wybranych przykładach literackie portrety bohaterów zbuntowanych i wyalienowanych.

• Niepogodzeni ze światem. Przedstaw literackie portrety bohaterów zbuntowanych i wyobcowanych.

• Dlaczego się buntują? Przedstaw literackie portrety bohaterów niepokornych i niepogodzonych ze światem.

Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu. Innym sposobem ujęcia motywu buntu jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:

• Buntownicy w literaturze różnych epok i filmie.

• Czy młodzi buntownicy są światu potrzebni? Omów problem na wybranych tekstach kultury.

• Motyw buntu i niezgody na rzeczywistość. Omów na wybranych przykładach z literatury i sztuki.

W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy taneczne występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania źródeł, sensu czy form buntu w tekstach kultury. Temat można sformułować następująco:

• Aby istnieć, człowiek musi się buntować (A. Camus). Omów źródła i sens buntu na wybranych przykładach.

• Niepogodzeni ze światem. Zanalizuj źródła i formy buntu bohaterów literackich, odwołując się do wybranych utworów.

Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:

• Młodzi gniewni. Czy są światu potrzebni? Rozważania oprzyj na tekstach literackich i zjawiskach kulturowych.

• Bunt wobec Boga jako postawa bohatera literackiego. Omów na wybranych przykładach.

• Bunt i pokora jako dominujące postawy człowieka wobec Boga. Omów na podstawie wybranych utworów

We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok.

Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:

• Bunt jest jednym z ważniejszych motywów w literaturze. Można odnaleźć wiele cech wspólnych niepogodzonych ze światem bohaterów literackich.

• Bunt jest zjawiskiem złożonym, ma różne przyczyny i przyjmuje różne formy.

• Przyczyną buntu bohaterów literackich jest ich sprzeciw wobec zastanej rzeczywistości.

• Bunt jest następstwem niezgody na obserwowaną rzeczywistość.

• Bunt jest niezgodą na zastaną rzeczywistość. Tylko jednostki silne, a jednocześnie wrażliwe są zdolne do buntu.

• Bunt jako podstawa egzystencji wielu bohaterów literackich.

• Bunt literacki ma swoje odzwierciedlenie w rzeczywistości.

• Bunt jest wpisany w naturę człowieka.

• Przyczyn buntu jest tak wiele, jak wielu jest buntowników.

Teza może wskazywać na buntujące się osoby i ich cechy:

• Próba odnalezienia różnic i cech wspólnych bohaterów zbuntowanych na przykładzie literatury różnych epok.

• Buntownik jako silny indywidualista.

Przy wykorzystaniu motywu buntu można odwołać się do jego istoty - potrzeby zmiany otaczającej rzeczywistości, rozwoju świata:

• Młodzi buntownicy są światu bardzo potrzebni, gdyż to oni dają sygnał do zmian.

• Dopóki na świat przychodzić będą buntownicy, dopóty będzie się on rozwijał.

• Bunt wynika z potrzeby zmiany, udoskonalenia siebie i świata.

• Buntownicy zmieniając przestrzeń wokół siebie, zmieniają świat. Są światu bardzo potrzebni.

Wśród innych tez możemy wyróżnić:

• Trzech bohaterów – Werter, Giaur i Baryka – daje odmienne ujście swojej niezgodzie na otaczającą rzeczywistość.

• Bunt jest skutkiem silnych uczuć i przez to nierzadko wiedzie buntownika w ślepy zaułek.

• Buntownik, który walczy w słusznej sprawie, jest zawsze zwycięzcą.

• W historii filmu i literatury możemy odnaleźć różnorodne obrazy buntowników. Wszystkich ich łączy niezgoda na zastaną rzeczywistość, a dzieli forma i źródła buntu.

• Istota i sens buntu bohaterów literackich wobec Boga.

Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca.

Motyw buntu - literatura podmiotowa



Lista najpopularniejszych tekstów kultury odwołujących się do motywu buntu:

Książka:


1. Barańczak St., Przywracanie porządku, [w:] tegoż, Przywracanie: Oficyna Wydawnicza „Syzyf”, Poznań 1983.

2. Biblia. Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, Pallottinum, Poznań 1980.

3. Byron G. G.., Giaur, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1984.

4. Camus A., Dżuma, przeł. [z fr.] Joanna Guze, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2000.

5. Coelho P., Weronika postanawia umrzeć, przeł. Grażyna Misiorowska, Basia Stępień. „Drzewo Babel”, Warszawa 2002.

6. Dostojewski F., Zbrodnia i kara, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1992.

7. Goethe J.W., Cierpienia młodego Wertera, przeł. F. Mirandola, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2007.

8. Gombrowicz W., Ferdydurke, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1989.

9. Herbert Z., Przesłanie Pana Cogito, [w:] tegoż, Wybór wierszy, PIW, Warszawa 1983.

10. Herling-Grudziński G., Inny świat: zapiski sowieckie, „Czytelnik”, Warszawa 2000.

11. Huxley A., Nowy wspaniały świat, Porozumienie Wydawców, Warszawa 2001.

12. Kleinbaum N. H. , Stowarzyszenie Umarłych Poetów, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2007.

13. Kochanowski J., Tren IX, Tren X, Tren XI, [w:] tegoż, Treny, Wydawnictwo Zielona Sowa, Warszawa 2000.

14. Księga Rodzaju, Biblia Tysiąclecia, Stary Testament, Pallottinum, Poznań 2002.

15. Księga Hioba, Biblia Tysiąclecia, Stary Testament, Pallottinum, Poznań 2002.

16. Mickiewicz A., Dziady cz. III, Wydawnictwo GREG Kraków 2005.

17. Mickiewicz A., Oda do młodości, [w:] tegoż, Wiersze, Czytelnik Warszawa 1982, s.14-16.

18. Miłosz Cz., Który skrzywdziłeś, [w:] tegoż, Wiersze, tom II, Znak, Warszawa 2002.

19. Mrożek S., Tango, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1989.

20. Orwell G., Folwark zwierzęcy, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA, Warszawa 2008.

21. Orwell G., Rok 1984, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989.

22. Parandowski J., Mitologia. Wydawnictwo PULS, Londyn 2009.

23. Pilch J., Moje pierwsze samobójstwo, [w:] Moje pierwsze samobójstwo i dziewięć innych opowieści, Świat Książki, Warszawa 2006.

24. Salinger D. J., Buszujący w zbożu, tłum. Maria Skibniewska, Iskry, Warszawa 1988.

25. Shakespeare W., Romeo i Julia, przeł. [z ang.] Maciej Słomczyński, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2004.

26. Shakespeare W., Makbet, przeł. [z ang.] Maciej Słomczyński, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 1998.

27. Sienkiewicz H. Potop, Wydawnictwo GREG, Kraków 2006.

28. Słowacki J., Kordian, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986.

29. Sofokles, Antygona, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1984.

30. Witkiewicz S. I., Szewcy, [w:] tegoż, Dramaty III, opr. Janusz Degler, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2004.

31. Żeromski S., Ludzie bezdomni, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2002.

32. Żeromski S., Przedwiośnie, Wydawnictwo GREG, Kraków 2005.

Malarstwo:

1. Bruegel Pieter, Wieża Babel, olej na desce, 1563, Kunsthistorisches Museum, Wiedeń.

2. Delacroix Eugène, Wolność wiodąca lud na barykady, olej na płótnie, 1830, Luwr, Paryż.

3. F�ger Heinrich Friedrich, Prometeusz przynosi ludzkości ogień, olej na płótnie, 1817, Muzeum Lichtenstein.

4. Goya Francisco, Rozstrzelanie powstańców madryckich 3 maja 1808, olej na płótnie, 1814, Muzeum del Prado, Madryt.

5. Matejko Jan, Rejtan - Upadek Polski, olej na płótnie, 1866, Zamek Królewski w Warszawie.

6. Moreau Gustave, Prometeusz, olej na 1868, Muzeum Gustave Moreau, Paryż.

7. Warhol Andy, Marlin Monroe, seria portretów, 1962.

Film:

1. Buntownik bez powodu, reż. Nicholas Ray, USA 1955.

2. Buntownik z wyboru, reż. Gus Van Sant, USA 1997.

3. Fanatyk, reż. Henry Bean, USA 2001.

4. James Dean - buntownik?, reż. Mark Rydell, USA 2001.

5. Lot nad kukułczym gniazdem, reż. Milos Forman, USA 1975.

6. Samotność długodystansowca, reż. Tony Richardson, Wielka Brytania 1962

7. Stowarzyszenie Umarłych Poetów, reż. Peter Weir, USA 1989.

8. Terminator 3: Bunt maszyn, reż. Jonathan Mostow, Niemcy, USA, Wielka Brytania 2003.

9. Woodstock, reż. Michael Wadleigh, USA 1970.

10. Zło, reż. Mikael Hafstrom, Dania, Szwecja 2003.

11. Zmruż oczy, reż. Andrzej Jakimowski, Polska 2003.

Motyw buntu - literatura przedmiotowa



1. Adamczyk Z. J., „Przedwiośnie” prawda i legenda, Oficyna Wydawnicza G&P, Poznań 2001.

2. Bałutowa B., Powieść angielska XX wieku, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1983, s. 102-103.

3. Bratkowski P., Buszujący w zbożu, [w:] Newsweek Biblioteka Myśli, Newsweek, z. 20, 2005, s. 24.

4. Bukowiec P., Kuziak M., 150 tematów maturalnych. Motywy, wątki, problemy, Wydawnictwo Znak, Kraków 2000.

5. Bukowski K., Biblia a literatura polska, WSiP Warszawa 1984, s. 37-63, 141-143.

6. Camus A., Człowiek zbuntowany, tłum. Guze J., Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA,Warszawa 2002, s. 19-33, 72-81, 325-328.

7. Dernałowicz M., Adam Mickiewicz, Wiedza Powszechna, Warszawa 1985 s. 248-255.

8. Encyklopedia Literatury Światowej, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006, Pisarze: Georg Orwell, s.828-829.

9. Drabarek B., Falkowski J., Rowińska I., Szkolny słownik motywów literackich, Wydawnictwo KRAM, Warszawa 1998.

10. Eustachiewicz L., „Szewcy” Stanisława Ignacego Witkiewicza, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1994.

11. Evdokimov P., Zbrodnia i kara. Doświadczenie Granic [w:] tegoż, Gogol i Dostojewski czyli zstąpienie do otchłani, tłum. Kunka A., Wydawnictwo Homini, Bydgoszcz 2002, s. 248-252.

12. Fiećko J., Wokół „Wielkiej Improwizacji”, „Polonistyka”, 1999, nr 10, s. 583-587.

13. Flacelière R., Historia literatury greckiej, Wydawnictwo Antyk, Kęty 2004, (str. 228-230).

14. Głowiński M., „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1995.

15. Górski K., Mickiewicz - artyzm i język, PWN Warszawa 1977, s. 108-142.

16. Hanczakowski M., Kuziak M.ł, Żylis B., Dzieje literatury w epokach, PHU Park, Bielsko-Biała 2003, s. 81-82, 197-199, 435,

17. Inglot M., Wstęp, [w:] Juliusz Słowacki, Kordian, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986, s. 25-42.

18. Janicka I., Posłowie [w:] Szekspir William, Makbet, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1989.

19. Kersten A., Sienkiewicz „Potop” - Historia, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1974.

20. Kłodawska K., Zdemaskowany zamaskowany świat. Sławomir Mrożek: Tango-Krawiec-Emigranci-Garbus. „Polonistyka”, 1997, nr 10, s. 588-591.

21. Komorowski J., „Romeo i Julia” Williama Shakespear`a, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1990.

22. Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987.

23. Kosieki T. [i in.], Słownik motywów literackich, Wydawnictwo GREG, Kraków 2004.

24. Lementowicz U., „Cierpienia młodego Wertera” Johanna Wolfganga Goethego, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2003.

25. Maciejewska I., „Ludzie bezdomni” Stefan Żeromski, [w:] S. Żeromski, Ludzie bezdomni, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1987, s. 31-62.

26. Makowiecka M., Pawłowski M., Język Polski Poezja – Interpretacje, Wyd., Świat Książki, Warszawa 2006, s.67-73.

27. Makowski St., Szymanis E., Adam Mickiewicz, WSiP, Warszawa 1992, s.49-54, 342, 351-369.

28. Markiewicz H., „Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego, Czytelnik, Warszawa 1975, s.13-32, 38-45.

29. Matuszewski R., Literatura polska lat 1918 – 1939, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1989.

30. Merton T., Siedem esejów o Albercie Camus, przeł. R. Kreml, Wydawnictwo Homini, Bydgoszcz 1996, str. 13-51.

31. Nietzsche F., Tako rzecze Zaratustra Książka dla wszystkich i dla nikogo, przeł. W. Berent, wyd. Zysk i S-ka, Poznań 2000.

32. Nosowska D., Słownik motywów literackich, PHU Park Bielsko-Biała 2004.

33. Nowacka T., Romantyzm, Wydawnictwo Pomocy Szkolnych „Verbum”, Warszawa 1994.

34. Nowacka T., Młoda Polska,: Wydawnictwo Pomocy Szkolnych „Verbum” Warszawa 1998 s. 58-73: Ludzie bezdomni.

35. Pelc J., „Treny” Kochanowski Jan, Ossolineum Warszawa 1999.

36. Przyboś J., Czytając Mickiewicza, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1950,„Około Dziadów, s. 153-170.

37. Sadkowski W., Proza świata, Książka i Wiedza, Warszawa 1998, s. 135.

38. Słownik języka polskiego, pod red. M. Szymczaka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1978 (hasło: bunt).

39. Słownik motywów literackich, pod redakcją T. Szretter, Wydawnictwo KRAM, Warszawa 1998, (hasła: bunt, samotność).

40. Smaga J., Wstęp, [w:] Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1992, s. 47-68.

41. Starnawski J., „Antygona” Sofoklesa, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1983, str. 49-54.

42. Świątek A. M., „Buszujący w zbożu” – Jerome Dawid Salinger, „Cogito” 1999, nr 3

s. 40-41.

43. Tomkowski J., Literatura powszechna, Print Shop Prego Polska, Warszawa 1995, Wiek XIX.

44. Urbański R., „Buszujący w zbożu” – Jerome Dawid Salinger. „Perspektywy” 2002, nr 3 s. 72-73.

45. Wilczycka D., Biblia: Nowy Testament, Wydawnictwo „Biblios”, Lublin 2006.

46. Witkowska A., Przybylski R., Romantyzm, , PWN, Warszawa 1998, s.281-288.

47. Ziomek J., Renesans, , PWN, Warszawa 1997, s. 316-326.