Jesteś w: 2l.pl -> Pan Tadeusz

Pan Tadeusz

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim

Okoliczności powstania „Pana Tadeusza”


Adam Mickiewicz rozpoczął prace nad utworem „Pan Tadeusz, czyli Ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 we dwunastu księgach wierszem” jesienią 1832 roku, a ukończył dokładnie 13 lutego 1834 roku w Paryżu. Najprościej rzecz ujmując impulsem do napisania dzieła była tęsknota za ojczyzną i wspomnienia z dzieciństwa spędzonego na pięknej litewszczyźnie.

Badacze dowodzą, że na początku utwór miał być prostą, niedużą powieścią w konwencji sielanki (pierwszy tytuł szkicu brzmiał „Zygota”), jednak z czasem zaczął rozrastać się do rozmiarów poematu, a później epopei. Działo się tak ze względu na powracające do Mickiewicza wspomnienia z czasów dzieciństwa, o czym pisze Wiktor Doleżan: „Materiału dostarczały poecie wspomnienia z lat dziecinnych i młodzieńczych, przede wszystkim z lat 1811 i 1812, na które patrzył własnymi oczyma. Widział przejście wojsk francuskich przez Nowogródek w r. 1812, wiadomości o legionach powiązał od uczestników w Paryżu. Tragedię wynikłą z powodu miłości Jacka Soplicy do córki dumnego Stolnika, Ewy, osnuł na własnej, nieszczęśliwej miłości ku Henryce Ewie, córce hrabiego Ankwicza”.

Mickiewicz zaprzyjaźnił się na emigracji ze szlachcicem Henrykiem Rzewuskim, autorem „Pamiętników Imć Pana Seweryna Soplicy”. Ze współpracy obydwu artystów w 1833 roku „narodziły” się postaci Podkomorzego, Sędziego, Wojskiego i wielu innych. Mickiewicz zaczerpnął też z „Pamiętników…” wiele historyjek i anegdot, a także staroszlachecki styl. Wieś Spolicowo nigdy nie istniała, lecz badacze literatury i historycy dowodzą, że prawdopodobnie pierwowzorem dla niej są Wołkowicze, niewielka litewska wioska niedaleko Nowogródka. Jednak takie nazwiska jak Soplica, Rębajło, Horeszko, Brzechalski, Dobrzyn są jak najbardziej prawdziwe i nierozerwalnie związane z historią tamtejszych ziem.

Innymi dziełami, obok „Pamiętników Imć Pana Seweryna Soplicy”, które odcisnęły swoje piętno na ostatecznym kształcie „Pana Tadeusza” były wielkie klasyczne dzieła antyczne – „Iliada”, „Odyseja” i „Eneida”, a także utwory Goethego – „Jerozolima Wyzwolona” oraz „Herman i Dorota”. Ponadto Mickiewicz uczynił ze swojego dzieła niejako wspólne przedsięwzięcie artystyczne paryskiej emigracji, zwracając się do swoich przyjaciół by przynosili mu luźne rapsody szlacheckie, a następnie umieszczał je na wieczną pamiątkę w tekście „Pana Tadeusza”. Przykładem takiego fragmentu może być opis matecznika autorstwa Witwickiego.

Celem Mickiewicza było utrwalenie tego, co może wkrótce odejść w zapomnienie, czyli pięknej staropolskiej tradycji szlacheckiej, a także niepowtarzalnej urody polskiej przyrody. Pragnął także ożywić dyskusję o sprawach narodowych. Ważne jest, aby uświadomić sobie jakie nastroje panowały wówczas wśród emigrantów. Przypomnijmy, że po klęsce powstania listopadowego, uczestniczących w nim rodaków dotknęły dotkliwe konsekwencje, ponadto naród został skłócony, co uniemożliwiało dalszy dialog i współpracę. Urszula Lementowicz pisze: „Kiedy Mickiewicz przystępował do pracy nad «Panem Tadeuszem», chciał wskrzesić nadzieję na pomyślny obrót spraw narodowych. Swoje nadzieje, wątpliwości i żale zawarł w dołączonym później do tekstu dwunastu ksiąg Epilogu, w którym wyjaśnia, dlaczego podjął wysiłek napisania takiego właśnie utworu, wspomina lata dziecięce, mówi o środowisku emigrantów i tęsknocie do ojczyzny (…), o tym, jak wielką nadzieję na odzyskanie niepodległości Polacy wiązali z Napoleonem (…), wreszcie wyjawia, że założeniem pisarskim było stworzenie ksiąg prostych, przystępnych także dla ludu”.


Czas i miejsce akcji „Pana Tadeusza”


Czas akcji poematu Adama Mickiewicza jest podany w tytule dzieła („Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 – 1812”) i przypada na przełom lata i jesieni 1811 roku, a dokładnie na czas żniw. Ciekawostką jest, że pierwsze dziesięć ksiąg obejmuje zasięg zaledwie pięciu dni (od przyjazdu Tadeusza i biesiady w piątkowe popołudnie, poprzez sobotnie polowanie i grzybobranie, niedzielne łowy na niedźwiedzia, poniedziałkowy atak na Soplicowo i starcie z Moskalami, a skończywszy na wtorkowej spowiedzi i śmierci Jacka Soplicy i pospiesznym opuszczeniu dworku przez część szlachty), a dwie ostatnie – tylko jeden wiosenny dzień 1812 roku - w kościele katolickim nazywany Dniem Najświętszej Panny Kwietnej - podczas których na Litwę wchodzą polskie i francuskie wojska.

Analizując płaszczyznę czasową dzieła, należy pamiętać o licznych retrospekcjach, dzięki którym czytelnik poznaje wydarzenia mające miejsce ponad dwadzieścia lat wcześniej, niż te rozgrywające się w akcji właściwej (między innymi miłość Jacka Soplicy do Ewy Stolnikówny, ogłoszenie Konstytucji III Maja, zawiązanie Targowicy, zesłanie Ewy Horeszkówny i jej męża na Sybir).

Głównym miejsce akcji wydarzeń opisanych przez Adama Mickiewicza jest Soplicowo – szlachecki dworek położony około kilkudziesięciu kilometrów na południe od powiatowego miasta, Nowogródka na Litwie. Tam Sędzia Soplica zaprasza wielu barwnych gości i sąsiadów. Cześć epizodów rozgrywa się także w innym otoczeniu, między innymi na sąsiadującym z Soplicowem zamku Horeszków (biesiady), w karczmie dzierżawionej przez cymbalistę Jankiela (tajemnicze rozmowy księdza Robaka ze szlachtą), w Dobrzyniu (siedziba szlachty zaściankowej) czy na otwartych przestrzeniach lasów, borów, pól i łąk (polowania, grzybobranie). Wszystko to sprawia, że jak zauważyła Urszula Lamentowicz w opracowaniu poematu: „Ogólnie rzecz ujmując, miejscem akcji jest Nowogródczyzna z jej klimatem, tradycjami i naturą, narzucającymi rytm życia wiejskiego”.

Kompozycja „Pana Tadeusza”


Poemat „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza składa się z dwunastu tytułowanych ksiąg (razem 9720 wersów) oraz Epilogu (129 wersów), w którym narrator przybliża okoliczności powstania dzieła.

Tekst został napisany trzynastozgłoskowcem ze średniówką przypadającą po siódmej sylabie. Rozpoczyna go inwokacja traktująca o miłości i bezwarunkowym przywiązaniu do ukochanej ojczyzny, którą zna chyba każdy absolwent szkoły średniej:

„Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie
Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,
Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie
Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.
(…)”

Kompozycję fabularną utworu stanowi połączenie kilku zasadniczych wątków: głównych (miłości Zosi i Tadeusza, sporu o zamek Horeszków, walki narodowo-wyzwoleńczej organizowanej przez tajemniczego księdza Robaka) oraz pobocznych (spór o Kusego i Sokoła, zaloty Hrabiego i Telimeny, romans Telimeny i Tadeusza). Ich rozwiązanie – zaręczyny, zakończenie sporu oraz wkroczenie wojsk Napoleona na Litwę) ma miejsce dopiero w XI i XII księdze, przez co cała akcja została zbudowana wokół nich.

Jak trafnie zauważyła Urszula Lementowicz w opracowaniu problemu, „Całością rządzi zasada symetrii. Kulminację stanowi plan zajazdu (koniec księgi V). Do tego momentu akcja skupia się wokół mieszkańców i gości soplicowskiego dworu, po nim – otwiera się na wydarzenia ukazujące przeciwników Sędziego i mieszkańców zaścianka. W księdze V następuje też uporządkowanie spraw sercowych Tadeusza i odtąd jest on już jednoznacznie wielbicielem Zosi”.

Narracja „Pana Tadeusza”


Adam Mickiewicz w dziele „Pan Tadeusz” użył dwóch konstrukcji płaszczyzny narracyjnej: pierwszo- oraz trzecioosobowej.

Pierwszą widać przede wszystkim w Inwokacji, ale także w zakończeniu i Epilogu:

„Chciałem pominąć, ptak małego lotu,
Pominąć strefy ulewy i grzmotu
I szukać tylko cienia i pogody,
Wieki dzieciństwa, domowe zagrody...”


Drugą odsłoną narratora jest narracja wszechobecna, obiektywna. Opowiadacz jest zatem obserwatorem zdystansowanym wobec świata przedstawionego. Taki typ występuje w pozostałych księgach dzieła, a widać go zwłaszcza w końcowych wersach „Pana Tadeusza”:

„I ja tam z gośćmi byłem, miód i wino piłem,
A com widział i słyszał, w księgi umieściłem” [Ks. XII, 862-863]


Mickiewicz sięgnął także po elementy narracji gawędziarskiej, widocznej przede wszystkim w opowieściach Wojskiego:

„Gdy się pan Wojski dosyć napytał, nabadał,
Na samym końcu dzieje tego dnia powiadał.
»Dobrze, mój Tadeuszu (bo tak nazywano
Młodzieńca, który nosił Kościuszkowskie miano
Na pamiątkę, że w czasie wojny się urodził),
Dobrze, mój Tadeuszu, żeś się dziś nagodził
Do domu, właśnie kiedy mamy panien wiele.
Stryjaszek myśli wkrótce sprawić ci wesele;
Jest z czego wybrać; u nas towarzystwo liczne
Od kilku dni zbiera się na sądy graniczne,
Dla skończenia dawnego z panem Hrabią sporu,
I pan Hrabia ma jutro sam zjechać do dworu;
Podkomorzy już zjechał z żoną i z córkami.
Młodzież poszła do lasu bawić się strzelbami,
A starzy i kobiety żniwo oglądają
Pod lasem, i tam pewnie na młodzież czekają.
Pójdziemy, jeśli zechcesz, i wkrótce spotkamy
Stryjaszka, Podkomorstwo i szanowne damy«.
Pan Wojski z Tadeuszem idą pod las drogą
I jeszcze się do woli nagadać nie mogą”.

Ważne w analizie warstwy narracyjnej dzieła jest zwrócenie uwagi na zastosowanie mowy pozornie zależnej, przytaczaniu słów postaci, dzięki czemu Mickiewicz odsłonił emocje bohaterów i urozmaicił tekst subiektywnymi odczuciami.

Język „Pana Tadeusza”


Warstwa leksykalna epopei Adama Mickiewicza „Pan Tadeusz” jest bardzo bogata. Dzieło zostało napisane sylabicznym wierszem, a dokładniej trzynastozgłoskowcem (z wyjątkiem spowiedzi Jacka Soplicy), czym jego autor nawiązał do długiej miary wierszowej u Homera. Średniówka występuje po siódmej sylabie, a akcent jest stały i pada na przedostatnią sylabę każdego wersu:

„W tem usłyszeli odgłos rogów i psów granie” [Ks. IV, 89]
_’ _ _ _’ _ _’ _ | _’ _ _’ _ _’ _


Utwór jest podzielony na dwanaście obszernych ksiąg, które są przykładem synkretyzmu gatunkowego. Połączone elementy epiki (narracja, wielowątkowość), liryki (np. rozmowy Tadeusza i Telimeny, inwokacja) oraz dramatu (np. dyskusja szlachty w Dobrzynie) pozwoliły umieścić w nim elementy: powieści walterskotowskiej, poematu heroikomicznego, gawędy, satyry, powieści poetyckiej, legendy, mitu z baśnią, sielanki, poematu opisowego, komedii, anegdoty, aforyzmu, pogadanki, opowiadania, humoreski, obrazka.

Konstrukcja narratora w „Panu Tadeuszu” jest typowa dla epopei – opowiadacz jest wszechobecny i obiektywny, bierze udział we wszystkich opisywanych wydarzeniach.

Występują rymy żeńskie, parzyste aa bb cc:

„W tem usłyszeli odgłos rogów i psów granie, {a}
Zgadują, że się ku nim zbliża polowanie, {a}
I pomiędzy gałęzi gęstwę, pełni trwogi, {b}
Zniknęli nagle z oczu jako leśne bogi. {b}
W Soplicowie ruch wielki; lecz ni psów hałasy, {c}
Ani rżące rumaki, skrzypiące kolasy” {c} [Ks. IV, 89-94].


Analizując warstwę leksykalną dzieła, osobny akapit należy poświęcić środkom artystycznego wyrazu, wykorzystanych przez Mickiewicza. Wieszcz:

• rozpoczął utwór inwokacją, czyli rozwiniętą apostrofą (bezpośredni i patetyczny zwrot do bóstwa, osoby, upersonifikowanej idei lub przedmiotu) skierowaną do Litwy i prośbą do Najświętszej Maryi Panny Częstochowskiej, Ostrobramskiej i Wileńskiej o pomoc w akcie twórczym, o odzyskanie utraconej ojczyzny i przeniesienie do beztroskiego kraju dzieciństwa:

„Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie
Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,
Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie
Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.
Panno święta, co Jasnej bronisz Częstochowy
I w Ostrej świecisz Bramie! Ty, co gród zamkowy
Nowogródzki ochraniasz z jego wiernym ludem!
Jak mnie dziecko do zdrowia powróciłaś cudem,
(Gdy od płaczącej matki pod Twoją opiekę
(…)

• sięgnął po rozbudowane, liczące miejscami kilka czy kilkanaście wersów porównania homeryckie i osiągające status autonomicznego obrazu:

„bo każda chmura inna, na przykład jesienna
Pełźnie jak żółw leniwie, ulewą brzemienna,
I z nieba aż do ziemi spuszcza długie smugi
Jak rozwite warkocze, to są deszczu strugi”

(…)

„Jak biały ptak zleciała z parkanu na błonie
I wionęła ogrodem, przez płotki, przez kwiaty”

• użył także „zwykłych” porównań, uwypuklających cechy opisywanego zjawiska lub osoby przez wskazanie na jego/jej podobieństwo do innego:

„Porwał się i Tadeusz jak żądłem ukłuty”

• zastosował zabieg nadania przedmiotom bądź zjawiskom cech postaci ludzkiej, czyli personifikację:

„Między stawami w rowie młyn ukrycie siedzi;
Jako stary opiekun, co kochanków śledzi,
Podsłuchał ich rozmowę, gniewa się, szamoce,
Trzęsie głową, rękami, i groźby bełkoce”

• wykorzystał środek oparty na przypisaniu zjawiskom natury cech i zachowań charakterystycznych dla człowieka, czyli antropomorfizację:

„szepnęły wiotkim skrzydłem nietoperze”

• sięgnął po metaforę – środek, w którym obce znaczeniowo wyrazy są ze sobą zestawione by utworzyły związek frazeologiczny o innym znaczeniu, niż dosłowny, np. stawy niczym para kochanków:

„Odezwały się chorem podwójnym dwa stawy,
Jako zaklęte w górach kaukaskich jeziora,
Milczące przez dzień cały, grające z wieczora.
Jeden staw, co toń jasną i brzeg miał piaszczysty,
Modrą piersią jęk wydał cichy, uroczysty;
Drugi staw, z dnem błotnistym i gardzielem mętnym,
Odpowiedział mu krzykiem żałośnie namiętnym;
W obu stawach piały żab niezliczone hordy,
Oba chory zgodzone w dwa wielkie akordy.
Ten fortissimo zabrzmiał, tamten nuci z cicha,
Ten zdaje się wyrzekać, tamten tylko wzdycha;
Tak dwa stawy gadały do siebie przez pola,
Jak grające na przemian dwie arfy Eola.
Mrok gęstniał; tylko w gaju i około rzeczki
W łozach, błyskały wilcze oczy jako świeczki,
A dalej, u ścieśnionych widnokręgu brzegów,
Tu i ówdzie ogniska pastuszych noclegów”.

• użył archaizmów, czyli wyrazów, które już wyszły z użycia w powszechnym obiegu, a które uwiarygodniły obraz polskiej szlachty, np. „zaiste”, „mopanku”.


Artyzm Pana Tadeusza


Artyzm tego dzieła opiera się na trzech znaczeniach: Pan Tadeusz i mickiewiczowskie Soplicowo to przede wszystkim dziewiętnastowieczna polskość w pigułce, mała ojczyzna i ostoja polskości.

Pierwszy raz mała ojczyzna pojawiła się właśnie u Mickiewicza. Później z symbolu tego korzystali chętnie również inni poeci i pisarze. Autor z Soplicowa uczynił też ostoję polskości, Arkadię. Motyw ten spotkać można też u Orzeszkowej, u Miłosza czy Konwickiego. Pan Tadeusz wyeksponował także szlacheckie tradycje i obyczaje, opisując nie tylko ich detale, ale dając czytelnikowi również niezwykle bogate opisy piękna przyrody, stwarzając tym samym klimat polskości i swojskości.

Na artyzm działa składają się też barwne opisy, bogactwo słownictwa, muzyczność i malarskość opisów, oraz bogactwo typów charakterologicznych.

Mickiewicz w swym dziele skorzystał również z bogactwa różnych gatunków literackich – gawędy, sielanki, epopei, poematu elegijnego. Pan Tadeusz nie jest jednak prostym połączeniem różnych gatunków, a ich obfitość nie zaprzecza temu, że utwór jest eposem. Wszystkie te elementy spaja ze sobą postać narratora. Wielość gatunków, będąca dowodem artyzmu dzieła, nie oznacza też, iż każdy z nich był przez autora traktowany z taką samą wagą. Utwór pozostał epopeją, tyle że wzbogaconą elementami zaczerpniętymi z innych gatunków, co uszlachetniło dzieło.

Przyroda w Panu Tadeuszu


Opis piękna polskiej przyrody zawarty został przez Mickiewicza już w inwokacji:

Tymczasem przenoś moję duszę utęsknioną
Do tych pagórków leśnych, do tych łąk zielonych,
Szeroko nad błękitnym Niemnem rozciągnionych;
Do tych pól malowanych złotem rozmaitem,
Wyzłacanych pszenicą, posrebrzanych żytem;
Gdzie bursztynowy świerzop, gryka jak śnieg biała,
Gdzie panieńskim rumieńcem dzięcielina pała,
A wszystko przepasane jakby wstęgą, miedzą
Zieloną, na niej z rzadka ciche grusze siedzą.

Przyroda jest nie tylko tłem wydarzeń czy elementem tworzącym nastrój chwili. Mickiewicz stara się świadomie zatrzeć różnicę pomiędzy naturą a człowiekiem, by w ten sposób wskazać, iż stanowią one jedność.

Ponadto bohaterowie żyją w rytmie zmian zachodzących w przyrodzie, w rytmie wschodów i zachodów słońca, w rytmie pór roku.

Opisy przyrody tworzą też klimat, który przybliża czytelnikowi atmosferę polskości.

Wyidealizowanie realności w utworze


Wszystkie opisy, wydarzenia i postaci, które możemy odnaleźć w epopei, są bardzo realne, przez co chwilami czytelnik może odnieść wrażenie, iż opisywany przez Mickiewicza świat istnieje tuż obok, za ścianą czy za oknem. Opisy są tak realne poprzez ich dokładność i reporterską ciekawość, która każe autorowi zwrócić uwagę na każdy detal, element, najmniejszy nawet szczegół. Jest to zabieg, który powszechnie stosowano w kolejnej epoce, czyli w pozytywizmie.

Zarazem jednak ta realność szczegółów i przedstawionych wydarzeń wydaje się być wyidealizowana. Zachwycony więc realnością każdego szczegółu czytelnik może dojść w końcu do przekonania, że tak doskonały świat nie może realnie istnieć i jest tylko projekcją wyobraźni poety.

Inwokacja i epilog Pana Tadeusza


W inwokacji czytamy:
Litwo! Ojczyzno moja! Ty jesteś jak zdrowie;
Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie;
Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie
Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.

Jest to uroczysty zwrot Mickiewicza do jego rodzinnego kraju, do utraconej ojczyzny. Jest to też pochwała i prośba do Matki Bożej o udzielenie mu natchnienia.

Z inwokacji da się także odczytać główne przesłanie i tematykę dzieła. We wstępnych wersach czytamy więc o tęsknocie za polskim krajobrazem, która zapowiada utwór, o którym niektórzy literaturoznawcy piszą, iż jest elegijną opowieścią o niedostępnej dla poety krainie z lat dziecinnych, o której nadal marzy.

Epilog ukazuje nam ten sam katalog uczuć poety, tyle że z nieco innej perspektywy. Autor opisuje nam uczucia obcości i wygnania, które towarzyszą każdemu emigrantowi. Te emocje spowodowały, że myśli i marzenia poety skierowały się w stronę kraju lat dziecinnych, w stronę świata mu bliskiego i mu przyjaznemu. Stąd opisywany w Panu Tadeuszu świat jest sielankowy, harmonijny i nierealnie doskonały.

Podtytuł Pana Tadeusza


Dzieło zostało przez Mickiewicza zatytułowane: Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem.

Już w podtytule autor zasugerował czytelnikowi, iż utwór będzie historią szlachecką, czyli opowieścią o czasach minionej Polski szlacheckiej. Określenie historia szlachecka każe nam również sądzić, iż epopeja będzie napisana językiem gawędowym, a narrator będzie miał w sobie cechy z klasycznego gawędziarza. Historia ta obrazuje odbiorcy życie na Litwie w latach 1811 i 1812.

Imioniska


Są to przydomki, jakie nadawała sobie szlachta dobrzyńska. Dzieci bowiem mogły otrzymać imię wyłącznie takie, jakie nosili patronowie ich ziemi. Nadawanymi imionami żeńskimi były więc tylko Katarzyna i Maryna, zaś męskimi – Bartłomiej i Maciej. Aby swobodniej odróżniać poszczególne osoby, szlachta nadawała sobie też przezwiska, przydomki – tzw. imioniska. Pochodziły one od ich zalet, wad, wyglądu.

Np. Maciej Dobrzyński był Kurkiem na kościele, Maćkiem nad Maćkami lub Królikiem.

Literackie nawiązania do „Pana Tadeusza”


Dzieło Adama Mickiewicza, będące polską epopeją narodową, od chwili wydania w Paryżu w roku 1834 aż po dziś dzień cieszy się niesłabnącym powodzeniem wśród pisarzy, malarzy, filmowców, muzyków czy po prostu kolekcjonerów, czego dowodem jest zakup pierwszego wydania, licytowanego na aukcji internetowej w 2009 roku za 99 tysięcy złotych (szacuje się, że pozostało jedynie około 1000 egzemplarzy tego wydania).
Do tych dwunastu ksiąg nawiązywali tacy znakomici polscy pisarze, jak:

• Juliusz Słowacki (poemat „Pan Tadeusz”),
• Henryk Sienkiewicz („Latarnik” – dzieło Mickiewicza pełni rolę wręcz terapeutyczną w życiu głównego bohatera),
• Stefan Żeromski („Prawie sielanka”),
• Bolesław Prus („Omyłka” oraz „Pałac i rudera”),
• Eliza Orzeszkowa („Pokociło się…” czy „Nad Niemnem” – chodzi o ukazanie piękna przyrody oraz roli przeszłości patriotycznej w życiu bohaterów),
• Maria Konopnicka („Z roku 1835” czy „Pan Balcerek w Brazylii” – opisy wschodu słońca i burzy prawie identyczne, jak w „Panu Tadeuszu”),
• Antoni Słonimski („Mickiewicz”),
• Aleksander Morgenbesser („Obrona Sokołowa”, w której postacie oraz komizm są wynikiem inspiracji romantycznym poematem),
• Karol Brzozowski („Noc strzelców w Anatolii” ukazujący szlachecki styl życia: polowania, przywiązanie do tradycji, biesiadowanie),
• Alfred Nossig („Jan Prorok”– dzieło naśladujące pierwowzór pod względem fabuły, struktury i stylu),
• Witold Gombrowicz („Ferdydurke” – taka sama radość z jedzenia, co u gości Sędziego Soplicy),
• Czesław Miłosz („Dolina Issy”– tak jak Soplicowo może być symbolem Arkadii, tak świat przedstawiony w tym dziele jest znakiem czegoś zupełnie przeciwnego).

„Pan Tadeusz” stał się także inspiracją pośrednią. Podjęte przez Mickiewicza motywy – miłość, walki o ojczyznę czy tęsknoty za krajem młodzieńczej beztroski zrealizowali od nowa w swoich dziełach najwybitniejsi polscy poeci:
• Juliusz Słowacki w „Hymnie (Smutno mi, Boże)”, „W pamiętniku Zofii Bobrówny”,
• Cyprian Kamil Norwid w „Mojej piosnce (II)”,
• Władysław Broniewski w wierszu „Nic więcej”,
• Kazimierz Wierzyński w zapadającym w pamięć tekście „Ktokolwiek jesteś bez ojczyzny”,
• Jan Lechoń w „Arii z kurantem”.
Prócz motywów i wątków, także postacie stworzone przez wieszcza głęboko odcisnęły się w pamięci twórców. U niektórych fascynacja była tak ogromna, że stworzyli swoich bohaterów w oparciu o tych Mickiewiczowskich. Telimena jest pierwowzorem Postoliny z „Zemsty” Aleksandra Fredry, który to dał bezpośredni wyraz zachwytu nad dziełem kolegi. Jego „XIII księga "Pana Tadeusza", czyli Noc poślubna Tadeusza i Zosi” pokazuje w humorystyczny i dosyć odważny sposób – z zachowaniem stylu narracji mistrza - ciąg dalszy epopei:

„Pan Tadeusz wszedł pierwszy, drżącymi rękami
Drzwi za sobą zamyka, o! Nareszcie sami.
Ach! Zosiu, ach Zosieńko, jak mi niewygodnie
Popatrz, jak mi odtaje, spójrz na moje spodnie.
Zosia łzy rzewne roni i za pierś się chwyta,
Że to była dzieweczka z chłopcem nie obyta,
Nie wiedziała zaiste, czy ma się całować
Ze swym mężem, czy płakać, czy pod ziemię schować.
(…)”.

Doskonałym podsumowaniem licznych dowodów na niesłabnącą popularność historii polskiej szlachty początku XIX wieku będzie cytat z Czesława Miłosza, umieszczony w Przedmowie do francuskiego wydania "Pana Tadeusza” z 1992 roku:

”I to właśnie najbardziej ciekawi mnie w "Panu Tadeuszu”: pogodna aprobata istnienia, jakby wszystkie rzeczy, dlatego tylko, że zostały obdarzone bytem, były dobre. W ciągu ponad stu pięćdziesięciu lat, jakie upłynęły od jego napisania, przyzwyczailiśmy się do literatury idącej w dokładnie przeciwnym kierunku, eksplorującej różne odmiany zła i cierpienia, czemu nie należy się dziwić, skoro gwałtowne przemiany europejskich społeczeństw i erozja wiary w ład metafizyczny nie sprzyjały pojmowaniu świata jako harmonii. Toteż pogoda "Pana Tadeusza” zastanawia i niepokoi jako dar utracony. Być może za jego przyjaznym szacunkiem wobec ziemi jako ogrodu, wolno odgadywać i nabożność człowieka religijnego, ucznia Claude de Saint-Martin i optymizm wychowanka Oświecenia. Kiedy Mickiewicz był studentem, miał możność być w teatrze na operze Mozarta "Czarodziejski flet” – i myślę, że wbrew pozorom, "Pan Tadeusz” mieściłby się najlepiej w epoce "lóż mistycznych”.

Filmowe perypetie „Pana Tadeusza”


Bez wątpienia dzieło Andrzeja Wajdy jest najbardziej znaną adaptacją filmową epopei Mickiewicza, ale należy pamiętać, że „Pan Tadeusz” znacznie wcześniej pojawił się na ekranach polskich kin. Pracę nad pierwszą ekranizacją dzieła rozpoczęły się zaraz po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, jednak w 1919 roku porzucono pracę nad projektem ze względów finansowych.

Niespełna dziesięć lat później, w 1928 roku odbyła się premiera „Pana Tadeusza”, filmu określanego wówczas superprodukcją (realizacja pochłonęła zawrotną na tamte czasy sumę pół miliona złotych). Obraz w reżyserii Ryszarda Ordyńskiego był wielkim przedsięwzięciem artystycznym, w które zaangażowani byli znani literaci: Andrzej Strug i Ferdynand Goetel (jako scenarzyści), ilustrator Michał Elwiro Andriolli (jako twórca scenografii) czy znany malarz Wojciech Kossak (odpowiedzialny między innymi za plakat filmowy).

Na premierze „Pana Tadeusza” 9 listopada 1928 roku pojawiły się takie osobistości jak Ignacy Mościcki czy Józef Piłsudski. W filmie, którego powstanie miało uczcić dziesiątą rocznicę powrotu Rzeczpospolitej na mapę Europy łatwo dało odnaleźć się nawiązania do bieżącej sytuacji politycznej – twórcy dopatrywali się w postaci Marszałka jedynego spadkobiercę pięknych polskich tradycji romantycznych niepodległościowych. Wątki historyczne i militarne całkowicie zdominowały film.

Cechą filmu Ordyńskiego (podobnie jak wiele lat później u Wajdy) była gwiazdorska obsada aktorska. W „Panu Tadeuszu” pojawili się absolutnie najpopularniejsi wówczas artyści sceniczni i filmowi. Tytułową rolę odegrał Leon Łuszczewski, w Adama Mickiewicza wcielił się Wojciech Brydziński, Zosię zagrała Zofia Zajączkowska, Księdza Robaka Jan Szymański, a Napoleona wybitny Stefan Jaracz.

Film przypominał ciąg ilustracji do epopei Mickiewicza, które co jakiś czas okraszane były cytatami z dzieła (był to oczywiście film niemy). Nie stanęło to na przeszkodzie, by obraz stał się wielkim sukcesem komercyjnym. Sale kinowe pękały w szwach, a film bił rekordy popularności i frekwencji. Zupełnie inaczej „Pana Tadeusza” przyjęli krytycy. Wiesław Kot w pracy „Pan Tadeusz: prawda i legenda” przytacza fragment recenzji filmu z czasopisma kobiecego „Bluszcz”: „Pomimo cechującej ten film ogólnej kultury i pietyzmu dla Mickiewicza - «Pan Tadeusz» Ordyńskiego dla kinematografii polskiej jest pozycją straconą”.

Ponad czterdzieści lat później dzieło Mickiewicza ponownie doczekało się zainteresowania ze strony twórców filmowych. Znany reżyser teatralny i telewizyjny Adam Hanuszkiewicz w 1970 roku postanowił zrealizował dwunastoodcinkowy spektakl Teatru Telewizji, będący wierną adaptacją „Pana Tadeusza”. Każdy z pięćdziesięciominutowych odcinków odpowiadał jednej księdze z dzieła Mickiewicza. Tradycyjnie już do ekranizacji epopei narodowej zaangażowano najlepszych polskich aktorów, między innymi: Zbigniewa Zapasiewicza, Kazimierza Wichniarza, Joannę Jędrykę czy Władysława Hańczę.

Tym sposobem doszliśmy do dzieła Andrzeja Wajdy. Zdjęcia do czwartej ekranizacji „Pana Tadeusza” rozpoczęły się 3 czerwca 1998 roku w Sierpcu. Nie bez kozery określano to przedsięwzięcie mianem superprodukcji, gdyż już pierwszego dnia na planie pojawiły się tysiące statystów, wcielających się w oddziały wojsk napoleońskich.

Wiesław Kot charakteryzuje dzieło największego polskiego reżysera: „Andrzej Wajda oparł adaptację na kilku żelaznych założeniach. Zdecydował się na skrócenie i uproszczenie dialogów, które opracował dla potrzeb filmu Piotr Wereśniak. Aktorzy w tej ekranizacji mówią jednak wierszem. Zredukowane zostały także opisy przyrody, która pokazana została, zgodnie z naturą kina, poprzez obraz, a nie słowem poetyckim. (…) Głównym bohaterem filmu jest Jacek Soplica, a zasadniczą sprężyną akcji – jego zawadiackie, splamione zbrodnią i pokutnicze życie”.

Andrzej Wajda nie zwykł robić filmów, w których nie roiło by się od gwiazd polskiego kina. Tak było tez tym razem. W Panu Tadeuszu pojawiły się gwiazdy nowego pokolenia aktorów: Michał Żebrowski i Alicja Bachleda-Curuś, a także wybitni artyści znani od wielu lat: Bogusław Linda, Daniel Olbrychski, Andrzej Seweryn, Grażyna Szapołowska, Marek Kondrat. Film odniósł sukces nie tylko w Polsce, czego najlepszym dowodem była nominacja do Oscara za najlepszy film obcojęzyczny.

„Pan Tadeusz” jako wyraz tęsknoty Mickiewicza za ojczyzną


Pomijając fakt, że tęsknota za Litwą była głównym czynnikiem motywującym Mickiewicza do napisania „Pana Tadeusza”, to cały utwór przesiąknięty jest wręcz nostalgiczną atmosferą. Poeta urodził się i wychował w Nowogródku na Litwie, miejscu o niezwykłej urodzie, gdzie ludzie żyli w zgodni i harmonii ze sobą i otaczającą ich naturą. Mickiewicz spędził tam beztroskie dzieciństwo, które na zawsze zapisało się w jego pamięci jako czas szczęścia i radości.

Przebywając w Paryżu, na emigracji, w otoczeniu Polaków, którzy uciekli od obowiązku walki w powstaniu listopadowym, którzy obrzucali się nawzajem obelgami, kłócili się ze sobą, za nic w świecie nie mieli zamiaru się zjednoczyć i wesprzeć dążenia niepodległościowe ojczyzny. Nic więc dziwnego, że tęsknota za czasami, kiedy wszystko było proste, oczywiste, pełne piękna, beztroski, harmonii zmusiła Mickiewicza do napisania sielankowego utworu, dzięki któremu chociaż w wyobraźni powróci do „kraju lat dziecinnych”.

Wspominana z rozrzewnieniem przez poetę Litwa była krajem małym i ubogim, ale szczęśliwym. Działo się tak głównie za sprawą wspaniałych ludzi, którzy ją zamieszkiwali. Mickiewicz z wyraźną nostalgią wspomina najbliższą rodzinę: „Matka, bracia, krewni!”. Stworzona przez niego piękna wizja kraju, w którym wszyscy wzajemnie się kochają i szanują była oczywiście wyidealizowana, ale przez to wydawała się jeszcze bardziej odległa i bezpowrotnie stracona.

Poza ludźmi, rodziną, Mickiewicz tęsknił także za polskością, która wyrażała się w pielęgnowaniu tradycji i obyczajów. Uważał te czynniki za decydujące w procesie kształtowania świadomości narodowej. Były one dla niego na równi tak ważne, jak ojczysty język.


Pan Tadeusz - cytaty


Litwo! Ojczyzno moja! Ty jesteś jak zdrowie;
Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie;
Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie
Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.

Śród takich pól przed laty, nad brzegiem ruczaju,
Na pagórku niewielkim, we brzozowym gaju,
Stał dwór szlachecki, z drewna, lecz podmurowany;
Świeciły z daleka pobielane ściany, [...].

Właśnie dwukonną bryką wjechał młody panek
I obiegłszy dziedziniec zawrócił nad ganek,
Wysiadł z powozu; [...].
Dawno domu nie widział, bo w dalekim mieście
Kończył nauki, końca doczekał wreszcie.

Stała młoda dziewczyna – Białe jej ubranie
Wysmukłą postać tylko aż do piersi kryje,
Odsłaniając ramiona i łabędzią szyję. [...]
Wtem ujrzała młodzieńca i z rąk jej wypadła
Suknia, a twarz od strachu i dziwu pobladła.

Krótkie były Sędziego z synowcem witania;
Dał mu poważnie rękę do pocałowania
I w skroń ucałowawszy uprzejmie pozdrowił; [...].

Tadeusz się od przodków swoich nie odrodził:
Dobrze na koniu jeździł, pieszo dzielnie chodził,
Tępy nie był, lecz mało w naukach postąpił,
Choć stryj na wychowanie niczego nie skąpił.

[...] Wtem pan Podkomorzy,
wlawszy kropelkę wina w szklankę panny Róży,
a młodszej przysunąwszy z talerzem ogórki
rzekł: < choć stary i niezgrabny>>. Zatem się rzuciło
kilku młodych od stołu i pannom służyło.

Grzeczność nie jest nauką łatwą ani małą.
Niełatwą, bo nie na tem kończy się, jak nogą
Zręcznie wierzgnąć, z uśmiechem witać lada kogo;
Bo taka grzeczność modna zda mi się kupiecka,
Ale nie staropolska, ani też szlachecka.
Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna;
Bo nie jest bez grzeczności i miłość dziecinna,
I wzgląd męża dla żony przy ludziach, i pana
Dla sług swoich, a w każdej jest pewna odmiana.

Weszła nowa osoba, przystojna i młoda; [...]
Kibić miała wysmukłą, kształtną, pierś powabną,
Suknię materyjalną, różową, jedwabną,
Gors wycięty, kołnierzyk z koronek, [...].

Ukazał się pan Hrabia pod zamkowym lasem.
[...] I dziś zaspał poranek, więc na sługi zrzędził, [...]
surdut swój angielskiego kroju, biały, długi,
połami na wiatr puścił, z tyłu konno sługi.

Nieboszczyk pan mój, Stolnik, pierwszy pan w powiecie,
Bogacz i familijant, miał jedyne dziecię,
Córkę piękną jak anioł [...]
I już miał się oświadczać, lecz pomiarkowano
I czarną polewkę do stołu podano.

Bo każda chmura inna: na przykład jesienna
Pełźnie jak żółw leniwa, ulewa brzemienna,
I z nieba aż do ziemi spuszcza długie smugi
Jak rozwite warkocze, to a deszczu smugi;

Żyd stary i powszechnie znany z poczciwości, [...]
Żyd poczciwy, Ojczyznę jak Polak kochał.

Muzykę znał, sam słynął muzycznym talentem;
Z cymbałami, narodu swego instrumentem,
Chadzał niegdyś po dworach i graniem zdumiewał,
I pieśniami, bo biegle i uczenie śpiewał.

Głupi niedźwiedziu! Gdybyś w mateczniku siedział,
Nigdy by się o tobie Wojski nie dowiedział; [...]

Natenczas Wojski chwycił na taśmie przypięty
Swój róg bawoli, długi, cętkowany, kręty
Jak wąż boa, oburącz do ust go przycisnął,
Wzdął policzki jak banię, w oczach krwią zabłysnął
Zasunął wpół powieki, wciągnął w głąb dół brzucha
I do płuc wysłał z niego cały zapas ducha.

Jeden zwał się Doweyko, a drugi Domeyko.
Do niedźwiedzia obaj razem wystrzelili;
Kto zabił, trudno dociec, strasznie się kłócili
I przysięgali strzelać się przez niedźwiedzią skórę.

[...] I siostrzenicę wszystkim z kolei przedstawia:
naprzód Tadeuszowi, jako krewną bliską;
[...] Uczuł się nieszczęśliwym bardzo – poznał Zosię!
Po wzroście i po włosach światłych, i pogłosie;

[...] < Szukałeś wzroku mego, teraz go unikasz,
Szukałeś rozmów ze mną, dziś uszy zamykasz,
Jakby w słowach, we wzorku mym była trucizna!
Dobrze mi tak, wiedziałam kto jesteś! – mężczyzna!
[...] < mam serce, ani ciebie unikam przez wzgardę,
ale uważ no sama, wszak nas widzą, śledzą,
czyż można tak otwarcie? Cóż ludzie powiedzą?
Wszak to nieprzyzwoicie, to, dalbóg, jest grzechem.

[...] Czas już, żebym ci powiedział
to, o czymem z pewnością wczoraj się dowiedział,
że nasz Tadeusz szczerze zakochany w Zosi.
Niechajże przed odjazdem o rękę jej prosi;
Mówiłem z Telimeną, już nam nie przeszkadza,
Zosia także się z wolą opiekunów zgadza.

Robak, nim zaczął mówić, w Klucznika oblicze
Wzrok utkwił i milczenie zachował tajemnicze. [...]
<>.

[...] Jam się ożenił,
z pierwszą, którąm napotkał, dziewczyną ubogą!
űlem zrobił – jakże byłem ukarany srogo!
Nie kochałem jej, biedna matka Tadeusza,
Najprzywiązańsza do mnie, najpoczciwsza dusza [...].

Tadeusz krzyknął: < Wolnych, równych Polaków!>> - <>
Rzekł Dąbrowski; lud krzyknął: < Wiwat Wojsko, wiwat Lud, wiwat wszystkie Stany!>>

Było cymbalistów wielu,
Ale żaden z nich nie śmiał zagrać przy Jankielu [...].
Wiedzą wszyscy, że mu nikt na tym instrumencie
Nie wyrówna w biegłości, w guście i w talencie.

Poloneza czas zacząć. – Podkomorzy rusza
I z lekka zarzuciwszy wyloty kontusza,
I wąsa podkręcając, podał rękę Zosi
I skłoniwszy się grzecznie, w pierwszą parę prosi.

I ja tam z gośćmi byłem, miód i wino piłem;
A com widział i słyszał, w księgi umieściłem.

Bibliografia do „Pana Tadeusza”


1. ”Problemy polskiego romantyzmu”, pod red. M. Żmigrodzkiej, Wrocław 1974.
2. ”Słownik terminów literackich”, pod red. J. Sławińskiego, Wrocław 1998.
3. Boy – Żeleński T., „O Mickiewiczu”, Kraków 1949.
4. Doleżan W., „Pan Tadeusz Adama Mickiewicza”, Kraków 1946.
5. Gille-Maisani J. Ch., "Pan Tadeusz". Małżeństwo Mickiewicza, [w:] „Adam Mickiewicz. Człowiek”, Warszawa 1987.
6. Jastrun M., „Mickiewicz”, Warszawa 1963.
7. Kępiński Z., „Mickiewicz hermetyczny”, Warszawa 1980.
8. Kleiner J., „Mickiewicz”, t. II, rozdz. 11-12, Lublin 1948.
9. Kot W., „Pan Tadeusz” prawda i legenda, Poznań 1999.
10. Łubieński T., „Pan Tadeusz”, [w:] „M jak Mickiewicz”, Warszawa 1998.
11. Pigoń S., "Pan Tadeusz". Wzrost - Wielkość - Sława, Warszawa 1934.
12. Podhorski-Okołów L., „Realia mickiewiczowskie”, t. II, Warszawa 1955.
13. Przyboś J., "Historia szlachecka" czyli baśń; "Widzę i opisuję", [w:] „Czytając Mickiewicza”, Warszawa 1956.
14. Stefanowska Z., „Próba zdrowego rozumu. Studia o Mickiewiczu”, Warszawa 1976.
15. Weintraub W., „Poeta i prorok. Rzecz o profetyzmie Mickiewicza”, Warszawa 1982.
16. Witkowska A., „Czas odnaleziony”, [w:] „Mickiewicz. Słowo i czyn”. Warszawa 1986.
17. Wyka K., "Pan Tadeusz". Studia o poemacie i tekście, Warszawa 1964, t. I-II.
18. Zgorzelski Cz., „O sztuce poetyckiej Mickiewicza”, Warszawa 1976.
19. Zgorzelski Cz., „Zarysy i szkice literackie”, Warszawa 1998, r. III.
20. Zielińska M., „Mickiewicz i naśladowcy”, Warszawa 1984.

Streszczenie „Pana Tadeusza”

KSIĘGA PIERWSZA
Gospodarstwo


Przed dworek w Soplicowie zajechał powóz, z którego wysiadł Tadeusz Soplica. Obiegłszy dziedziniec, nie krył zdziwienia, że nikt nie witał powracającego z nauki w mieście. Konsternacja wzrosła, gdy wszedł do domu, w swoim dawnym pokoju zobaczył porozrzucane na krzesłach damskie... wiecej



Historia Domeyki i Doweyki

Historię dwóch sąsiadów opowiedział bohaterom „Pana Tadeusza” Wojski. Gdy wracali z polowania, on zaczął mówić o Domeyce i Doweyce, którzy ze względu na posiadania nazwisk różniących się jedną literą, byli często myleni. Takie nieporozumienia miały często miejsce na sejmikach - przyjaciele przez nieuwagę stawiali k... wiecej



Opis uczty w „Panu Tadeuszu”

„Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza daje czytelnikowi wyobrażenie ucztowania na początku XIX wieku. W epopei jest wiele przykładów obficie zastawionych stołów i wspólnego biesiadowania. Jednym z nich jest końcowa uczta zaręczynowa trzech par: Zosi z Tadeuszem, Tekli Hreczeszanki z Asesorem oraz Telimeny z Rejentem

Ur... wiecej



Wyjaśnienie tytułu „Pana Tadeusza”

Pełny tytuł polskiej epopei narodowej Adama Mickiewicza jest wieloczłonowy i brzmi: „Pan Tadeusz, czyli Ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem” i odnosi się do wielopłaszczyznowej tematyki poematu, przede wszystkim do losów głównego bohatera i wydarzeń, wokół których ... wiecej



Plan wydarzeń „Pana Tadeusza”

Księga I.
Gospodarstwo
1. Powrót Tadeusza Soplicy do rodzinnego domu.
2. Spotkanie nieznajomej dziewczyny w swoim pokoju.
3. Przywitanie Tadeusza przez Wojskiego.
4. Rozmowy młodego gościa ze stryjem i resztą domowników.
5. Wieczerza na zamku.
6. Spóźnienie Telimeny.
7. Nocny spoczynek bo o... wiecej



Spór Asesora z Rejentem

Spór dwóch zapalonych myśliwych, szczupłego, niskiego i mało ruchliwego Asesora z porywczym i nerwowym Rejentem dotyczy w „Panu Tadeuszu” Adama Mickiewicza dwóch chartów łowców: Sokoła i Kusego, a dokładniej – wyższości jednego z nich.

Wszystko zaczęło się tak, jak w przytaczanej przez Wojskiego hist... wiecej



Jacek Soplica (Ksiądz Robak) – nie tylko charakterystyka

Jacek Soplica (Ksiądz Robak) – nie tylko charakterystyka
Jacek Soplica (Ksiądz Robak) – charakterystyka postaci
Wbrew pozorom, pierwszoplanowym i najważniejszym bohaterem epopei Mickiewicza nie jest tytułowy Tadeusz, lecz jego ojciec – Jacek Soplica, ukrywający się jako ksiądz Robak. Jest to postać dynamiczna, zmie... wiecej



Sędzia Soplica – charakterystyka postaci

Najważniejszą postacią rodu Sopliców w „Panu Tadeuszu” jest bez wątpienia Sędzia, młodszy brat Jacka Soplicy i opiekun jego syna. Został przedstawiony jako postawny mężczyzna w sile wieku. Jak na dobrego gospodarza przystało mógł także pochwalić się pokaźną tuszą. Ponieważ wywodził się z rodziny szlacheckiej, a na... wiecej



Tadeusz Soplica – charakterystyka postaci

Tytułowy bohater epopei otrzymał swoje imię na cześć wielkiego patrioty Tadeusza Kościuszki. Już na pierwszy rzut oka widać jego uderzające podobieństwo do pozostałych mężczyzn z rodu Sopliców – jest krzepki, wysoki, dobrze zbudowany, dorodny, a ponadto ma naturalny talent do jazdy konnej i strzelania.

Po dziesię... wiecej



Zosia – charakterystyka postaci

Czternastoletnie zaledwie bohaterka zachwyca wszystkich swoją niecodzienną urodą. Zosia jest osieroconą córką Ewy Horeszkówny, miłości życia Jacka Soplicy. Spotykamy ją zaraz na samym początku utworu, chociaż nie wiemy jeszcze, kim ona jest. Z opisu jednak wynika, że jest to postać zjawiskowa, odziana w białą prostą suknię litew... wiecej



Telimena – charakterystyka postaci

Telimena stanowi całkowite niemal przeciwieństwo Zosi. Jak świetnie opisał ją Wiktor Doleżan: „Jest to niewiasta już w latach dojrzałych, usiłująca sztuką podtrzymać swe wdzięki, choć nie brakuje jej zmarszczek i fałszu w powabach ciała”. Telimena bez wątpienia najlepsze lata ma już za sobą, ale za wszelką cenę usi... wiecej



Hrabia Horeszko – charakterystyka postaci

Bohater ten reprezentuje polskich przeciwników rodu Sopliców – rodzinę Horeszków. Nie jest on jednak jej potomkiem w prostej linii, jest raczej dalekim krewnym „po kądzieli”, a nawet, jak możemy przeczytać w poemacie, kimś jeszcze odleglejszym: „On Horeszkom dziesiąta woda na kisielu!” – krzyczał Sędz... wiecej



Klucznik Gerwazy – charakterystyka postaci

Wiktor Doleżan pisze o Gerwazym: „(…) szlachcic, wzrostu wysokiego, starszy wiekiem, lecz czerstwy, z głową łysą, o twarzy ponurej. Miarą jego popularności jest mnóstwo przydomków, które posiadał, jak: Rębajło, Scyzoryk, Szczerbiec, Mopanku, Półkozic. Stary to wierny sługa Horeszków, noszący stale ich liberię, choć ... wiecej



Protazy – charakterystyka

Protazy Baltazar Brzechalski to postać z dzieła Adama Mickiewicza „Pan Tadeusz”. Bohater z zawodu był woźnym trybunalskim, czyli zajmował się na przykład doręczaniem pozwów sądowych. Mimo że w czasie akcji właściwej poematu jest już na emeryturze, to cały czas wspomina lata spędzone na wypełnianiu obowiązków „w... wiecej



Asesor – charakterystyka

Ten szczupły, niski, mało ruchliwy posiadacz ciętego języka, charta Sokoła i strzelby w podarunku od księcia Sanguszki bohater „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza był urzędnikiem nadzorującym ziemską policję powiatową., czyli asesorem koronnym:

„Asesor mniej krzykliwy i mniej był ruchawy
Od Rejen... wiecej



Rejent – charakterystyka

Porywczy i nerwowy Rejent Bolesta jest bohaterem poematu Adama Mickiewicza „Pan Tadeusz”.

Ten zapalony myśliwy, posiadacz charta Kusego oraz tęgiej strzelby Sagolasówki („Sagalas London l Bałabanówka”) przyjaźnił się z Sędzią Soplicą oraz z Maćkiem nad Maćkami, a kłócił z Asesorem o wyższoś... wiecej



Podkomorzy – charakterystyka

Podkomorzy, bohater epopei „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza jest reprezentantem urzędu, który, mimo iż w czasie rozgrywania się akcji utworu był jedynie pustym tytułem, to jednak nadal dawał możliwość do sądzenia sporów o granice dóbr szlacheckich.

Sześćdziesięcioletni bohater przyjaźnił się z Sędzią o... wiecej



Charakterystyka Maćka nad Maćkami i szlachty dobrzyńskiej

Szlachta dobrzyńska jest biedniejszym przedstawicielem tego stanu w epopei „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza.

Jej przedstawiciele – Maciek nad Maćkami, Bartek Prusak, Maciek Chrzciciel, Bartek Brzytewka, Maciej Konewka, Bartek Szydełko - mieszkali w zaścianku Dobrzyńskich, miejscu niegdyś zaludnionym i bogatym, s... wiecej



Opisy wschodów i zachodów słońca w „Panu Tadeuszu”

W „Panu Tadeuszu” Adama Mickiewicza wschody i zachody słońca pełnią rolę symboliczną. Przede wszystkim są swoistym zegarem dla pracujących na polach w majątku Sędziego chłopów. Wskazówki co do pory dnia czerpią z jego promieni nie tylko robotnicy. Także goście i domownicy Soplicowa traktują wschody i zachody jako pocz... wiecej



Inwokacja „Pana Tadeusza” – interpretacja

Rozpoczynająca dzieło Adama Mickiewicza „Pan Tadeusz” Inwokacja jest jego najbardziej charakterystyczny fragmentem, którego recytacji uczył się lub będzie uczył chyba każdy z nas.

„Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie
Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,
Kto cię stracił. Dziś ... wiecej



Charakterystyka szlachty w „Panu Tadeuszu”

„Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza jest zbiorowym portretem polskiej szlachty początku XIX wieku, mimo iż noszącej podobne grupy cech, to jednak wielowarstwowej i zróżnicowanej pod względem zamożności, wykształcenia oraz poglądów.

Na dole drabiny znajdowała się zubożała, zaściankowa szlachta, w utworze reprez... wiecej



Motyw literackie w „Panu Tadeuszu”

Motyw szlachty w „Panu Tadeuszu”
Szlachta polska początku XIX wieku jest motywem epopei Adama Mickiewicza „Pan Tadeusz”. Zróżnicowana pod wieloma względami, wielowarstwowa i różnorodna składa się na panoramę społeczno-historyczną, tworząc niezwykle barwnego, humorystycznego oraz niezapomnianego bohatera zbiorowego lite... wiecej



Dawne tradycje i obyczaje w „Panu Tadeuszu”

„Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza jest dziełem, w którym autor zawarł szereg tradycji i obyczajów, kultywowanych przez polską szlachtę na początku XIX wieku.

Ośrodkiem świetności narodowej przeszłości jest Soplicowo. Tam, w idyllicznym dworku należącym do Sędziego niemalże każdy pokój czy mebel przesiąkni... wiecej



Przyroda w „Panu Tadeuszu” - poetycko-malarski obraz natury

Poetycko-malarski obraz natury w „Panu Tadeuszu”
„W malowaniu przyrody A. Mickiewicz okazał się mistrzem nad mistrzami. Patrzy poeta na przyrodę Litwy przez pryzmat jej niepokalanego piękna i powabu (…).
Przyroda występuje w poemacie w najrozmaitszych przejawach i odcieniach, we właściwym kształcie i barwie, nakreś... wiecej



„Pan Tadeusz” jako utwór romantyczny

Nowy model bohatera literackiego, zachwyt ludowością oraz naturą, propagowanie tradycji o obyczajów narodowych, synkretyzm gatunkowy i rodzajowy – te formalne i dotyczące treści, najważniejsze cechy dzieła romantycznego możemy dostrzec w „Panu Tadeuszu” Adama Mickiewicza.

Romantyzm stworzył nowy typ bohate... wiecej



„Pan Tadeusz” - arcydzieło czy kicz – rozprawka

W dyskusji między zwolennikami nazwania polskiej epopei narodowej „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza arcydziełem, a wyznawcami poglądu o miernym poziomie tego utworu. przychylam się do tych pierwszych. Uważam, że dwanaście ksiąg autora „Dziadów” Polacy słusznie nazywają się majstersztykiem, włączają do kanonu li... wiecej



„Pan Tadeusz” jako przykład epopei

Dzieło Adama Mickiewicza „Pan Tadeusz” jest polską – narodową lub jak kto woli nowożytną – epopeją, gdyż:

1. bohaterowie zostali skonstruowani z pogłębioną, zindywidualizowaną psychologiczną charakterystyką, z zachowanie zasady realizmu,
2. jest napisane wierszem, a dokładniej trzynastozgło... wiecej



Pan Tadeusz opracowanie

Geneza Pana Tadeusza Adama Mickiewicza
Mickiewicz, podczas pobytu w Wielkopolsce, na krótko po zakończeniu powstania listopadowego, stworzył plan Pana Tadeusza. Pisał go natomiast już w Paryżu, w latach 1832 – 1834.

Jak podają znawcy literatury mickiewiczowskiej, wśród przyczyn, dla których Mickiewicz zdecydow... wiecej



Opis polowania na niedźwiedzia w „Panu Tadeuszu”

Moment polowanie na niedźwiedzia jest bardzo istotnym wydarzeniem w fabule epopei Adama Mickiewicza „Pan Tadeusz”.

Bohaterowie dzieła zorganizowali je w sercu puszczy litewskiej, miejscu bogatym w bory, knieje, wilcze doły zarośnięte trawą, małe i głębokie jeziorka pełne wody w kolorze rdzy oraz w drzewa pozbawi... wiecej



Charakterystyka postaci historycznych w „Panu Tadeuszu”

Na kartach „Pana Tadeusza” pojawia się wiele postaci historycznych, z których zwłaszcza jedna zasługuje na szczególną uwagę. Nie chodzi tu jednak o Napoleona, a o człowieka, który przez bohaterów poematu postrzegany był na równi z wielkim Cesarzem, a może nawet wyżej. Chodzi oczywiście o generała Dąbrowskiego, wokół ... wiecej



Spowiedź księdza Robaka

Spowiedź Księdza Robaka jest kluczowym fragmentem dzieła Adama Mickiewicza, ponieważ czytelnik poznaje wówczas prawdziwą tożsamość zakonnika. Ponadto także wtedy ma miejsce dokładne przedstawienie historii miłości Jacka Soplicy i Ewy, a także zbrodni dokonanej na Stolniku. Dowiadujemy się także wówczas o losach emigracyjnych Księ... wiecej



Soplicowo jako centrum polszczyzny

Dworek szlachecki w Soplicowie odgrywa ważną rolę w „Panu Tadeuszu”. Mickiewicz uczynił z tego miejsca swoistą świątynię polskości. Niemalże każdy pokój czy mebel znajdujący się w dworku przesiąknięty był patriotyzmem i miłością do ojczyzny. Przede wszystkim jednak duch polskości zawarty był w dziełach sztuki. Pr... wiecej



Historia w „Panu Tadeuszu”

Adam Mickiewicz zdecydował się na umieszczenia akcji swojego utworu w latach 1811-1812. Okres ten zapisał się w historii jako czas przygotowań Napoleona, u którego stóp leżała wówczas praktycznie cała Europa, do wymarszu na Moskwę. O specyfice tego czasu i o panującym wówczas wśród Polaków entuzjazmie pisał Wiktor Doleżan: ̶... wiecej



Obraz Polaków w „Panu Tadeuszu”

Przede wszystkim należy podkreślić, że Mickiewicz pojmował Litwę jako nieodzowną część terytorium polskiego, taki samo jak Mazury czy Wielkopolskę. Wyrazicielem tej myśli w utworze jest Gerwazy:
„Dziwneć to były losy tej naszej Korony
I naszej Litwy! Wszak to jak małżonków dwoje!
Bóg złączył, a czart dz... wiecej



Obraz Rosjan w „Panu Tadeuszu”

Zaprezentowany przez Adama Mickiewicza obraz Rosjan w „Panu Tadeuszu” jest niejednoznaczny. Z jednej strony bowiem widzimy Moskali-najeźdźców, panoszących się po litewszczyźnie, na których czele stoi znienawidzony przez Polaków major Płut. Z drugiej jednak strony stoi kapitan Ryków – człowiek godny podziwu i szacunku, ... wiecej



Epilog w „Panu Tadeuszu”

Epilog pełni ważną rolę w „Panu Tadeuszu”, ponieważ stanowi swoisty komentarz odautorski. Zabiera w nim głos sam Adam Mickiewicz. Dowiadujemy się też, że to on był narratorem utworu. To jego opowieści słuchał czytelnik, jego wspomnień z pięknego kraju, który lada chwila może całkowicie zniknąć z pamięci historyczne... wiecej



Spór o zamek w „Panu Tadeuszu”

Prócz pełnienia funkcji miejsca wydarzeń, zamek Horeszków z poematu Adama Mickiewicza „Pan Tadeusz” jest także osią konfliktu między głównymi bohaterami: Sędzią Soplicą oraz Hrabią, przewijającego się przez wszystkie księgi dzieła. Jak trafnie zauważyła Urszula Lamentowicz w opracowaniu utworu (U. Lamentowicz, „... wiecej



Opis gry Wojskiego na rogu

Granie na bawolim rogu w epopei Adama Mickiewicza „Pan Tadeusz” ma wymiar symboliczny. Wojski sięgał po ten „instrument” w doniosłych chwilach. Jedną z nich było rozpoczęcie oraz pomyślne zakończenie polowania na niedźwiedzia.

Wojski zawsze nosił przy sobie długi, cętkowany i kręty bawoli róg. Pr... wiecej



Charakterystyka Jankiela

Jankiel był starym, „poczciwym” polskim Żydem, dobrym Polakiem, wielkim patriotą, ludzie go szanowali. W każdą niedzielę spraszał ze wsi do dzierżawionych przez siebie karczm muzykantów, którzy pięknie grali na ludowych instrumentach.

Bohater kochał muzykę i był jej znawcą. Kiedyś sam grywał po dworach na... wiecej



Opis koncertu Jankiela w „Panu Tadeuszu”

Na biesiadzie zorganizowanej z okazji goszczenia na zamku Horeszkowskim w Soplicowie kilku jenerałów Polskich (w tym Dąbrowskiego) oraz zaręczyn trzech par zjawiło się wielu muzykantów. Mimo obecności najlepszych skrzypków i cymbalistów nikt tak pięknie nie umiał zagrać jak Żyd Jankiel.

Proszony przez wszystkich gości ... wiecej



Opis grzybobrania w „Panu Tadeuszu”

Grzybobranie, obok polowań czy uczt, zajmuje bardzo istotne miejsce w fabule epopei narodowej „Pan Tadeusz”. Adam Mickiewicz ukazał je jako sposób spędzania wolnego czasu przez polską szlachtę początku XIX stulecia.

Bohaterowie dzieła bardzo lubili grzybobrania. Temu hobby, z kapeluszami przeciwsłonecznymi i s p... wiecej



Obraz kraju lat dziecinnych w „Panu Tadeuszu”

Lata młodości spędzone w pięknej okolicy Nowogródka na zawsze odcisnęły się w pamięci i świadomości Adama Mickiewicza. Poeta do tego stopnia kochał swoją ojczyznę, że uczynił z niej główną bohaterkę swojego najwybitniejszego dzieła – „Pana Tadeusza”. Za pomocą języka i środków artystycznych udało mu się... wiecej



Dlaczego warto przeczytać „Pana Tadeusza”?

Po dzieło Adama Mickiewicza „Pan Tadeusz” należy sięgnąć z kilku powodów.

Po pierwsze, jest to majstersztyk formy – został napisany trzynastozgłoskowcem, ze średniówką zawsze po siódmej sylabie.

Jest połączeniem wielu gatunków i rodzajów literackich. Wnikliwe oko dostrzeże tam elementy... wiecej



Czy „Pan Tadeusz” powinien znaleźć się w spisie lektur szkolnych? – rozprawka

Uważam, że dzieło Adama Mickiewicza „Pan Tadeusz” powinien znaleźć się w spisie lektur szkolnych, ponieważ jest bardzo wartościowe pod względem treści, formy, kompozycji oraz języka.

Utwór podejmuje ważną problematykę. Pokazuje Polskę w istotnym dla niej, przełomowym momencie historycznym – tuż prz... wiecej



Najważniejsze cytaty w „Panu Tadeuszu”

„Litwo! Ojczyzno moja! Ty jesteś jak zdrowie;
Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie;
Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie
Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie”.

„Stała młoda dziewczyna – Białe jej ubranie
Wysmukłą postać tylko aż do piersi kryje,... wiecej



Pan Tadeusz - plan wydarzeń

- powrót Tadeusza do Soplicowa z „nauk”;
- dostrzeżenie przez Tadeusza młodej dziewczyny;
- kolacja na zamku;
- pomyłka Tadeusza (Tadeusz sądził, iż Telimena jest piękną, tajemniczą dziewczyną, którą zobaczył w dniu swego powrotu);
- spór Rejenta z Asesorem;
- odwiedziny Robaka u Sędziego;<... wiecej



Funkcja przymiotnika "ostatni" w Panu Tadeuszu

Mickiewicz często używał przymiotnika ostatni. Ostatni był zajazd na Litwie, ostatni polonez i ostatni, co tak tego poloneza wodził, ostatni woźny trybunału, ostatni klucznik i wreszcie ostatni z Horeszków.

W ten sposób autor chciał bardzo emocjonalnie podkreślić, że to, co opisuje, jest już przeszłością i bezpowrotn... wiecej



Obraz Soplicowa

Soplicowo, czyli tradycyjny polski, szlachecki, dziewiętnastowieczny dworek, stał się centrum wydarzeń dziejących się w utworze. Jednocześnie Soplicowo stało się ważnym literackim symbolem.

Po pierwsze, soplicowski dworek jest metaforą małej ojczyzny, jej esencją, centrum polskości. Jeden z bohaterów tak o nim powiedzia... wiecej



Szlacheckie obyczaje w Panu Tadeuszu

Akcja w utworze opiera się o dawne szlacheckie obyczaje, z których Mickiewicz stworzył oprawę dla kolejnych wydarzeń. Ponadto autor – jak twierdzą literaturoznawcy – chciał utrwalić to, co – jak przypuszczał – wkrótce bezpowrotnie przeminie. Chciał tę obyczajowość ocalić od zapomnienia, stąd starał się opi... wiecej



Rola historii w Panu Tadeuszu

Jak w podtytule zaznaczył autor, wydarzenia rozgrywają się w konkretnym historycznym czasie, czyli w latach 1811 – 1812. Był to czas walk napoleońskich, ale też czas zaborów. Jednak na pierwszy plan w Panu Tadeuszu wydobywa się wyprawa Napoleona na Rosję.

Częścią historii opisanej w utworze są także historyczni, r... wiecej



Tło historyczne w Panu Tadeuszu

Czytając początkowe wersy utworu można odnieść wrażenie, że wydarzenia będą osadzone w całkowitej historycznej izolacji. Na wniosek taki może bowiem nasunąć czytelnika lektura inwokacji, w której brak jest jakichkolwiek nawiązań historycznych. Kilka wersów potem dowiadujemy się jednak, iż poeta dworek w Soplicowie zakotwiczył ... wiecej



Pan Tadeusz jako epos

Pan Tadeusz może zostać uznany za epos, gdyż spełnia podstawowe wymagania stawiane przez ten gatunek.

EPOS
Utwór wierszowany, pisany trzynastozgłoskowcem, przedstawiający dzieje bohaterów na tle ważnych dla nich wydarzeń o wymowie historycznej, najczęściej były to wydarzenia przełomowe dla danej społeczności. wiecej



Szlachta w Panu Tadeuszu

Polska szlachta z XIX wieku została uczyniona głównym, zbiorowym bohaterem eposu. Mickiewicz w swym utworze starał się przekazać nam jej obraz. Mimo licznych wad, które podkreślił, jej całościowa wizja jest dość sielska.

Wśród całego katalogu postaci nie ma ani jednej, której autor nadał by cechy jednoznacznie negat... wiecej



Nawiązania do tradycji w Panu Tadeuszu

Mickiewicz w Panu Tadeuszu często świadomie korzystał z dorobku tradycji antycznej. Już sam gatunek, którym jest Pan Tadeusz, czyli epos, jest gatunkiem stosowanym bardzo często przez samego Homera. Autor więc nie krył, iż jego dzieło jest niejako spadkobiercą antycznej tradycji eposu.

Mickiewicz do swego dzieła starał s... wiecej



Bohaterowie Pana Tadeusza

Głównym bohaterem utworu, wbrew pozorom, nie jest wcale Pan Tadeusz jako taki, lecz raczej Tadeusz Soplica – szlachcic, reprezentant całej polskiej szlachty. To właśnie polska szlachta z XIX wieku jest zbiorowym bohaterem, którego starał się opisać Mickiewicz. Tadeusz nie jest to też postacią tak barwną, jak na przykład jego ojc... wiecej



Pan Tadeusz - streszczenie

Księga 1 –
Gospodarstwo
Rozpoczyna ją uroczysta inwokacja, czyli apostrofa skierowana do Litwy. Poeta mówi w niej, iż bardzo kocha swą ojczyznę i tęskni za nią, zwraca się też do Matki Bożej, by mu pomogła w powrocie do rodzinnego kraju.

Następnie autor zaczyna opis rodzinnych stron. Jest lato, żniw... wiecej