Jesteś w: Motyw domu

Motyw domu

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw domu - wprowadzenie



Dom to miejsce bliskie każdemu. To w nim stawiamy pierwsze kroki, wypowiadamy pierwsze słowa, poznajemy wartości, ale i ronimy pierwsze łzy. Powinien dawać poczucie bezpieczeństwa, być miejscem schronienia, „twierdzą”, przestrzenią, w której spotyka się rodzina, przyjaciele.



O wadze domu pisał między innymi w jednym z listów do narzeczonej Żeromski: „Dom jest dla człowieka częścią jego istoty, toteż najbardziej brak tej części odczuwają tacy jak ja, co nie mieli prawie rodzinnego domu…”. Dom to zazwyczaj symbol rodziny, spokoju, stabilizacji, kosmicznego ładu czy pępka świata. Nie dziwi więc fakt, że motyw domu jako miejsca, gdzie żyje rodzina występuje bardzo często.



Dyskusje i relacje pomiędzy członkami domostw są często wykorzystywane do przedstawienia mentalności przedstawicieli danej epoki, a także ich sposobu postrzegania świata. W literaturze, tak jak w życiu, spotkać możemy zarówno szczęśliwe, pełne śmiechu i zrozumienia domu, jak też takie, w których panuje smutek, czasem nawet okrucieństwo.



Motyw domu w literaturze



Biblia. „Przypowieść o synu marnotrawnym” - odnajdujemy tu motyw powrotu do domu. Historia opowiada o jednym z synów, który prosi ojca, by ten podzielił majątek i dał tą część, która mu się należy. Ojciec bez sprzeciwu oddał część majątku synowi. Młodzieniec wyruszył przed siebie i zaczął żyć kosztem wciąż uszczuplanego majątku. W niedługim czasie wydał wszystko. Musiał z czegoś żyć, więc najął się do wypasu świń. Upadł tak nisko, że podjadał świniom jedzenie. Przekonał się, że lekkomyślnie uczynił opuszczając dom swojego rodziciela, ponieważ tam nawet słudzy mieli się lepiej niż on. Postanowił powrócić na łono rodziny i z pokorą wyznać swoje winy. Gdy tylko ojciec zobaczył swego syna, tak się ucieszył, że zorganizował na jego cześć wielkie przyjęcie.



Mitologia - z podkreśleniem roli domowego, rodzinnego ciepła spotkać możemy się już w mitologii. Symbolem domu jest tam córka Kronosa i Rei – Hestia – bogini ognia i ogniska domowego. Dawni Grecy poświęcali jej ognisko, które znajdowało się w każdym domu, a także w budynkach publicznych. Kult Hestii miał rodowód praindoeuropejski. Jest to przypuszczalnie jedno z najstarszych bóstw europejskich. Jako grecka bogini ślubowała dziewictwo i, choć była opiekunką wszystkich rodzin, sama nie mogła założyć rodzinnego gniazda. Mit o Dedalu i Ikarze - Ikar był synem Dedala - nadwornego artysty króla Minosa na wyspie Krecie, powszechnie cenionego konstruktora i wynalazcy. Tęsknota za ojczystym domem była tak silna, że Dedal wraz z synem Ikarem, mimo wcześniejszej odmowy króla, postanowili opuścić wyspę. Dopomóc w ucieczce miały, stworzone właśnie na potrzebę lotu, olbrzymie skrzydła wykonane z ptasich piór. Tuż przed odlotem ojciec przestrzegł Ikara, by ten nie leciał zbyt blisko słońca. Dedal leciał z przodu, pokazując drogę synowi. Okazało się, iż przewidywania Dedala wcale nie były bezzasadne. Wosk, topiąc się, sprawił, iż pióra zaczęły odpadać jedno po drugim. Ikar ostatecznie upadł na ziemię, zabijając się na miejscu. Nigdy już nie powrócił do rodzinnego domu.




Homera, „Odyseja” - główny bohater po dziesięciu latach tułaczki, na którą został skazany przez Zeusa, powraca w rodzinne strony – do Itaki. Mimo wielu przeszkód i przygód, nie rezygnuje on z dotarcia do celu. Może to właśnie wyobrażenia miejsca końca wędrówki, rodzinnego pałacu, pozwalają mu przetrwać nieraz groźne sytuacje. Odys do swego pałacu królewskiego przybywa w przebraniu żebraka, aby przyjrzeć się sytuacji w domu. Penelopa, symbol wiernej żony, która nigdy nie straciła wiary w powrót małżonka, traktuje obcego, odzianego w łachmany człowieka z łaskawością i uprzejmością należną wedle greckiego zwyczaju każdemu gościowi. Pierwszy poznaje wędrowca syn - Telemach, pies Argos i niewolnica - Eurykleja. Tak dopełnia się jego długoletnia wędrówka. Odys jest przykładem bohatera, który pokazuje jak wielka może być miłość jednostki do rodzinnego domu i ile człowiek jest w stanie wycierpieć i przeżyć, by osiągnąć zamierzony cel, czyli powrócić do miejsca, gdzie czeka na niego rodzina.



• Jana Kochanowski, „Na dom w Czarnolesie” - utwór, mimo lekkiej formy, utrzymany został w poważnym tonie. Na początku poeta zwraca się do Boga. Choć dom w Czarnolesie jest efektem jego pracy, to szczęście, jakiego tam doznaje zależy od Stwórcy, dlatego podmiot zwraca się do Niego z prośbą o dalsze błogosławieństwo. Poeta przeciwstawia wszelkie bogactwa świata, dostatnie domy, dwory, pałace swojej posiadłości, w której czuje się szczęśliwy:

„Inszy niechaj pałace marmorowe mają

I szczerym złotogłowem ściany obijają,

Ja, Panie, niechaj mieszkam w tym gnieździe ojczystym,”



Dom nazwany zostaje tu „ojczystym gniazdem”. Z jednej strony zwrot ten świadczy o patriotyzmie autora, o jego przywiązaniu do własnego kraju, przeszłości i tradycji. Z drugiej odnosi się do symbolu gniazda, jako miejsca, które zakładają ptaki. Dom, o którym wspomina Kochanowski wiąże się z jego poczuciem tożsamości, jest wyrazem dobrego życia ziemskiego, w zgodzie z Bogiem, które choć skromne przypomina ziemski eden.




• Mikołaj Rej, „Żywot człowieka poczciwego” - wybitny poeta kreśli portret szlachcica - ziemianina wiodącego spokojne i unormowane życie na wsi. „Człowiek poczciwy” to dobry gospodarz, który dogląda prac w polu i w ogrodzie, troszczy się o gospodarstwo i rodzinę, jest oddanym mężem i ojcem. Rej przedstawia w swoim utworze obraz zgodnej rodziny, w życiu, której dominują: praca, wzajemna miłość i troska o potomstwo. Utwór pokazuje obraz wzorowego małżeństwa i szczęśliwego życia rodzinnego „człowieka poczciwego”. Z radością goszczą przyjaciół i sąsiadów, którzy chętnie zaglądają do ich domu, pełnego ciepła rodzinnego i miłości. Autor z radością wraca do zacisza domowego, do żony i „dziatek”.



• Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz” - dom symbolizuje Soplicowo - „centrum polszczyzny”, które autor opisuje słowami:

„(...) Na pagórku niewielkim, we brzozowym gaju,

Stał dwór szlachecki, z drzewa, lecz podmurowany;

Świeciły się z daleka pobielane ściany,(...)

Dom mieszkalny niewielki, lecz zewsząd chędogi,(...)

I widać (…)

Że w tym domu dostatek mieszka i porządek. (...)”



Dworek szlachecki to ostoja tradycji i polskości, to miejsce staropolskiej gościnności i poszanowania innych z racji wieku i stanu. Soplicowo staje się symbolem patriotyzmu, miejscem, w którym nadal obecna jest żywa ojczyzna i pamięć o niej. Jednak arkadyjski nie jest tylko sam dwór. Również jego otoczenie – lasy pełne grzybów i zwierzyny, stawy, nawet ogródek i sad tworzą niepowtarzalną atmosferę tego miejsca. Na klimat wpływ mają również ludzie, którzy kierują się starymi obyczajami, sprawiedliwością i miłością do ojczyzny. Dlatego właśnie oddalony od Litwy o wiele kilometrów Mickiewicz umieścił tam akcję swej epopei, ukazując na jednostkowym przykładzie mentalność, sposób życia i myślenia polskiej szlachty. Soplicowo stało się miniaturą całej ojczyzny.




Adam Mickiewicz, „Konrad Wallenrod” - dla tytułowego bohatera domem była Litwa, z której jako dziecko został porwany przez Krzyżaków. To stało się powodem, iż w kolejnych latach domem była dla niego jedynie ojczyzna, o czym świadczą słowa: „Szczęścia w domu nie znalazł, bo go nie było w ojczyźnie”. Dom symbolizuje dla Wallenroda miłość i bezpieczeństwo, niestety, musiał poświęcić prywatne szczęście i miłość do ukochanej Aldony w imię wyższej idei. Bohater działa zgodnie ze słowami z „Powrotu posła” Juliana Ursyna Niemcewicza: „Dom zawsze ustępować powinien krajowi”.



• Eliza Orzeszkowa, „Nad Niemnem” - Korczyn jest główną areną powieściowych wydarzeń. Dworek rodziny Korczyńskich to majątek dziedziczony z pokolenia na pokolenie. Jego aktualny gospodarz – Benedykt – po powstaniu styczniowym ma problemy z utrzymaniem gospodarstwa. Jednak traktuje je jako „gniazdo ojczyste”, próbuje podtrzymać dawne tradycje i obyczaje, sprzeciwia się modnym nowinkom, a nawet kpi z nich. Dzięki uporowi i umiłowaniu pracy udaje mu się pozostać właścicielem. Szlachecki dwór z „Nad Niemnem” nie jest pełen przepychu, jak mickiewiczowskie Soplicowo, widać w nim skromność, prostotę, nawet zubożenie, jednak dzięki otaczającemu je wspaniałemu krajobrazowi, a także ostatecznemu szczęśliwemu zakończeniu sporu z Bohatyrowiczami pozostaje symbolem utraconej arkadii.



• Stefan Żeromski, „Przedwiośnie” - szklane domy to według Władysława Kopalińskiego: „wizje nowej cywilizacji i cudownego życia w Polsce, jakie Seweryn Baryka roztaczał przed synem Cezarym, jadąc pociągiem Carycyn - Moskwa, w drodze do ojczyzny”. Mit szklanych domów spełnia w utworze bardzo ważną funkcję. Opowieść ojca przywołuje do życia utopijną Polskę, która, dzięki postępowi technicznemu, jest „szklaną arkadią”. Niestety, tuż po przekroczeniu granicy polskiej przez Czarka, wizja szklanych domów pęka, okazuje się iluzją, wymysłami tęskniącego za ojczyzną ojca. Zamiast kryształowej cywilizacji bohater zastaje brudny i odpychający świat.




Stefan Żeromski, „Ludzie bezdomni” - w utworze możemy się spotkać z motywem domu rodzinnego, a właściwie jego zaprzeczeniem. Główny bohater – Tomasz Judym – już od dzieciństwa pozbawiony jest rodzinnego ciepła. Wychowuje go ciotka, która nie przejmuje się losem chłopca. Następnie podczas studiów i po powrocie z nich nie znajduje stałego, bezpiecznego miejsca. Podobną sytuację miała Joanna Podborska, która z racji wykonywanej pracy guwernantki, mieszkała w domach swych wychowanków, traktując spotykane rodziny, jak swoje własne. Judym po wielu doświadczeniach decyduje się wyrzec własnego szczęścia w imię niesienia opieki biednym i chorym. Justynie tłumaczy: „Jestem odpowiedzialny przed moim duchem, który we mnie woła: „nie pozwalam!”. Jeżeli tego nie zrobię ja, lekarz, to któż to uczyni? Tego nikt… […] Otrzymałem wszystko, co potrzeba… Muszę to oddać, com wziął. Ten dług przeklęty… Nie mogę mieć ani ojca, ani matki, ani żony, ani jednej rzeczy, którą bym przycisnął do serca z miłością, dopóki z oblicza ziemi nie znikną te podłe zmory. Muszę wyrzec się szczęścia. Muszę być sam jeden. Żeby obok mnie nikt nie był, nikt mię nie trzymał!” W tym momencie wyrzeka się szczęścia osobistego i domowego w imię wyższych ideałów.



• Gabriela Zapolska, „Moralności pani Dulskiej” - autorka pokazuje typowy mieszczański dom i rodzinę, która tylko pozornie żyje zgodnie z zasadami przyzwoitości i moralności. W pierwszej scenie obserwujemy gospodynię – panią Anielę Dulską, która się krząta, wydaje polecenia służbie, zwołuje rodzinę. Wydawałoby się przeciętna, zwyczajna rodzina. Wszystko wygląda jak należy. Jednak, jak pokazuje dalsza część utworu, to tylko pozory. W tym domu brak uczuć, ciepłych, pozytywnych emocji. Mieszkańcy tylko udają, że są rodziną. Dzieciom brak poczucia bezpieczeństwa, zrozumienia i miłości rodziców. O zakłamaniu świadczy między innymi bunt Zbyszka przeciw matce. Bohater jednak bardzo szybko ze względu na własną wygodę podporządkowuje się jej. Główna zasada tego domu jest taka, by swoje brudy w domu prać, to znaczy by we własnych czterech ścianach ukryć wszelkie niedoskonałości, a na zewnątrz świecić przykładem.



• Zofia Nałkowska, „Granica” - rodzinnym domem Zenona Ziembiewicza jest dworek szlachecki w Boleborzy, należący do hrabiostwa Tczewskich i zarządzany przez Waleriana Ziembiewicza, ojca głównego bohatera. Boleborza to przede wszystkim szlachecki sposób myślenia i świadomości. Pan Walerian, twierdzący, że jest przywiązany do ziemi i tradycji, do końca życia szczycił się posiadaniem herbów szlacheckich, należących do niego i do jego żony. Ziembiewicze to portret upadku szlacheckiego życia, jego etap końcowy, kiedy to szlachcic z herbem, bez własnego majątku, musiał pracować dla innych. Walerian nie przejmował się w rzeczywistości majątkiem, którym zarządzał, spędzał dnie na rozrywkach, uwodzeniu dziewcząt folwarcznych. Symbolem wzajemnej miłości Waleriana i Żanci Ziembiewiczów był gest obojga na koniec dnia – Walerian całował dłoń żony, a ona całowała jego rękę. Mimo że Zenon krytycznie odnosił się do sposobu życia ojca i jego stosunku do matki, która świadoma zdrad małżonka milczała, powielił boleborzański schemat. Miłość Zenona i Elżbiety zapewne byłaby uczuciem bezgranicznym i wyjątkowym, gdyby nie romans Zenona i Justyny: „I tak rzecz cała ułożyła się ściśle według wiadomego schematu: dziewczyna wiejska i panna z mieszczańskiej kamienicy, narzeczona i kochanka, miłość idealna i zmysły”. Pęd do kariery spowodował, że Zenon pragnął mieć rodzinę na pokaz. Mimo uzyskanego statusu, wydawanych przyjęć nie był to dom szczęśliwy, zaś romans pana domu z Justyną doprowadził ostatecznie do tragedii.



• Maria Kuncewiczowa, „Cudzoziemka” - Róża Żabczyńska nie potrafi stworzyć prawdziwego - ciepłego i rodzinnego domu. Róża uważała lata spędzone z rodzicami za najszczęśliwsze. Powielając schemat wyniesiony z własnego domu, poniżała męża. W atmosferze kłótni, wyrzutów i oskarżeń dzieci nie wiodły szczęśliwego życia. Eveline była dla Kazia, Władysia i Marty matką zaborczą, dominującą. Cechowała ją potrzeba górowania nad dziećmi, kontrolowana ich potrzeb, zachowań, a nawet poglądów.



• Witold Gombrowicz, „Ferdydurke” - autor ukazuje dom państwa Hurleckich. Domostwo nie jest przedstawiony nie tylko jako ostoja polskości, ale także jako pretekst do skrytykowania panujących w nim obyczajów. Mieszkańcy dworku są skostniali i zacofani. Choć czas akcji przypada na XX wiek, stosunki panujące w Bolimowie przypominają czasy najgłębszego feudalizmu. Zwyczaje Hurleckich nie są dowodem patriotyzmu czy przywiązania do tradycji, a uwięzieniem ich w konwenansie. Obok domu Hurleckich możemy poznać również nowoczesne mieszkanie Młodziaków i relacje pomiędzy nimi panujące. W mieszczańskim dom Młodziaków, którego mieszkańcom zależy na etykietce „nowoczesność”, wszyscy grają role, a walcząc z tradycyjnymi formami - wpadają w niewolę nowej formy. Prawda o tym domu i domownikach ujawnia się podczas ostatniej sceny walki Pimki z Kopyrdą.



• Melchior Wańkowicz, „Szczenięce lata” - jak tłumaczy we wstępie autor: „Pisząc Szczenięce lata uciekałem w kraj lat dziecinnych”. Autor opowiada o dzieciństwie i ziemiańskich tradycjach, które pamięta z lat młodości. W książce znajdujemy dokładny opis dwóch dworków szlacheckich. Pierwszy z nich znajduje się w Nowotrzebach, na Kowieńszczyźnie, drugi w rodzinnym majątku Wańkowiczów - Kalużycach, w powiecie ihumeńskim, ziemi mińskiej na Białorusi. Punktem centralnym obu dworków jest dom rodzinny, w którym odnajdujemy jedyny i niepowtarzalny klimat każdego „rodzinnego gniazda”. Opis domu w Nowotrzebach jest bardzo dokładny, wręcz pedantyczny. Autor starał się w wyrazisty sposób oddać wygląd, a co za tym idzie klimat domu, w którym spędził swoje dzieciństwo. Wańkowicz opisuje budynki, zwyczaje i potrawy, ludzi i stosunki społeczne, sprzęty i zwierzęta, tradycje powstańcze i dziecięce psoty.



• Władysław Broniewski, „Bagnet na broń” - obrona niepodległości stała się, w pojęciu Broniewskiego, zadaniem nadrzędnym, obowiązkiem każdego Polaka. Wiersz ten cechuje wielka prostota. Autor pisze między innymi:

„Kiedy przyjdą podpalić dom,

ten, w którym mieszkasz – Polskę,”

To bardzo sugestywny przekaz: dom jest tożsamy z ojczyzną, a wróg, napastnik to podpalacz, człowiek podnoszący dłoń na rzecz najbliższą – dom. Takie przedstawienie miało na celu dotrzeć bezpośrednio do czytelnika, wywołać w nim emocje. Przyrównując Polskę do podpalanego domu ilustruje poeta fakt, że jest ona dobrem wspólnym i każdy obywatel powinien się o nią troszczyć.



• Czesław Miłosz, „Przypowieść o maku” - Strofy tego utworu opisują piękno najprostszych rzeczy i są próbą oparcia się całkowitej rozpaczy lat wojny i okupacji. Autor przedstawia makówkę jako miniaturowy model kosmosu. Łączy ze sobą odległe z pozoru przedmioty: ziarenko maku, makówkę, ziemię, dom, planety i gwiazdy, ażeby uświadomić dumnemu człowiekowi, że jest on maleńką drobiną zagubioną we wszechświecie:

„Ziemia to ziarnko - naprawdę nie więcej,

A inne ziarnka - planety i gwiazdy.

A choć ich będzie chyba sto tysięcy,

Domek z ogrodem może stać na każdej”.

W oczach poety wszechświat jest ogromną makówką, w której zamknięte jest życie, a centrum makówki stanowi mały dom z ogrodem, symbolizujący marzenia każdego człowieka o bezpieczeństwie, cieple, szczęściu.



• Gabriel Garcia Marquez, „Sto lat samotności” - dom w utworze był pozbawiony prawdziwych uczuć religijnych, mimo to można odczytać analogię między protoplastami rodu Buendia: Jose Arcadiem i Urszulą, a pierwszymi rodzicami: Adamem i Ewą. Obie pary mimo zakazów i groźby nieszczęścia podjęły decyzję o katastrofalnych skutkach. Samotni szukali swego miejsca, aby stworzyć dom dla siebie i następnych pokoleń. Kazirodczy związek pierwszego pokolenia naznaczył następne piętnem samotności. Samotność ludzi, mimo ich intensywnego życia, była wynikiem braku prawdziwej i bezinteresownej miłości. Mimo iż wszystkich członków tego rodu łączyła ta sama krew i mieszkali w tym samym domu przez długie lata, żyli obok siebie. Odizolowani od świata, nie tylko w znaczeniu dosłownym, ale również duchowym, samotni stwarzali pozory współżycia z otoczeniem.



• Sławomir Mrożek, „Tango” - autor ukazuje dom Stomilów, w którym mieszkają trzy pokolenia, które w żaden sposób nie potrafią się porozumieć. Dom wypełniają porozrzucane rupiecie. Ojciec nie potrafi być ojcem, jego miejsce zajmuje syn – Artur, próbując przywróci porządek, zaś babcia zachowuje się jak młódka. Artur o swoim domu mówi: „W tym domu panuje bezład, entropia i anarchia (…). Żadnego porządku, żadnej zgodności z dniem bieżącym. Żadnej skromności ani inicjatywy. Tutaj nie można oddychać, chodzić, żyć!”. Jednym z problemów ukazanym w „Tangu” jest konflikt pokoleń. Jednak to młode pokolenie oskarża starszych o brak zasad, jest konserwatywne. Celem głównego bohatera – Artura – jest powrót do normalności, w której miałby prawo do buntu. Zarzuca swojemu ojcu, że jego pokolenie doprowadziło do upadku norm, „przeciw którym można się było jeszcze buntować (…) Brak norm stał się waszą normą. A ja mogę się buntować tylko przeciw wam, czyli przeciwko waszemu rozpasaniu”. Mrożek wykorzystał motyw domu rodzinnego by ukazać upadek moralny świata. Pokazuje między innymi przyzwyczajenie do niechlujnego wyglądu, akceptację romansów pani domu, babcię, która zachowuje się jak nastolatka. Artur tak określa ten stan: „(…) burdel, gdzie nic nie funkcjonuje, bo wszystko dozwolone, gdzie nie ma ani zasad, ani wykroczeń (…)”. Sprzeciw Artura wydawał się w końcu przynosić sukcesy, lecz zwątpienie w słuszność własnych racji doprowadziło do śmierci głównego bohatera.



• Olga Tokarczuk, „Dom dzienny, dom nocny” - to opowieść o domach, które stanową w pewnym sensie większe ciało człowieka. W wyobraźni autorki mieszkania ożywają: budzą się i zasypiają wraz z ludźmi. Miewają także sny, które mogą przypominać sny człowieka. Wraz z ludźmi umierają. Z drugiej strony Tokarczuk przyrównuje dom do ciała człowieka: „Każdy z nas ma dwa domy - jeden konkretny, umiejscowiony w czasie i w przestrzeni: drugi - nieskończony, bez adresu, bez szans na uwiecznienie w architektonicznych planach. I że w obu żyjemy jednocześnie”. Dom jest materialnym obiektem, i zarazem symbolem rodziny, poczucia bezpieczeństwa, czy chęcią utworzenia swojej przestrzeni życiowej. Ludzie mają swoje wewnętrzne strychy i piwnice, zakamarki, okna i drzwi: „Ludzie są w środku zbudowani jak domy - mają klatki schodowe, obszerne halle, sienie zawsze oświetlone zbyt słabo(...) Te domy od środka wydają się niezamieszkane. Jedna ze ścian w korytarzu ma kolor mięsa i delikatnie pulsuje. Przez kredens w kuchni prześwieca, gdy się spojrzy dość uważnie, jakaś bezkształtna, gąbczasta żywa struktura.” Słowa Tokarczuk można interpretować wieloznacznie. Człowiek może stać się domem dla samego siebie i tylko od niego zależy czy będzie się w nim czuł dobrze, czy też nie.



Motyw domu w malarstwie



• „Jan Kochanowski i kanclerz Zamoyski w Czarnolesie” lub „Odwiedziny w Czarnolesie”, Karol Miller - autor namalował Jana Kochanowskiego, siedzącego pod lipą, w otoczeniu żony i córek oraz stojącego z lewej strony, w pewnej odległości, kanclerza w towarzystwie kilku dworzan. Malarz przedstawił tu sielankowy wizerunek Czarnolasu. Mistrz Jan siedzi pod swoją ulubioną lipą, trzymając na kolanach ukochana córeczkę – Urszulkę. W ręku dzierży pióro. Możemy się domyślać, że właśnie tworzy jeden ze swych niezapomnianych utworów. Wkoło panuje porządek, ład i spokój. Domownicy oczekują szanowanego powszechnie gościa.



• „Dworek w Bronowicach”, Włodzimierz Tetmajer - na płótnie odnajdziemy wizerunek krytego strzechą budynku, podobnie jak w Soplicowie z pobielonymi ścianami. Przy wejściu widnieją okrągłe filary. Wkoło domu panuje porządek, pod oknami domów kwitną kwiaty, zaś po prawej stronie artysta ukazał sad. Mimo iż od napisania „Pana Tadeusza” do powstania obrazu minęło około siedemdziesięciu lat, polska kultura i architektura niewiele się zmieniły na wsi. Dzieło Tetmajera namalowane zostało w stonowanych pogodnych barwach. Dom został rozświetlony przez słońce. Dominującymi kolorami są otaczająca budynek zieleń oraz ciepły kolor dachu dworku.



• „Dworek w Gościeradzu”, Leon Wyczółkowski - przedstawiony międzywojenny dworek otaczają wysokie drzewa. Po ich kolorze możemy poznać, że artysta sportretował wczesną jesień, ponieważ część liści przybrała złotą barwę. Dom wydaje się większy, dzięki wzniesionemu nad wejściem piętru. Rodzaj architektury uwiecznionej przez artystę, świadczy o innej kulturze architektonicznej ziemi bydgoskiej.



Motyw domu - propozycje wstępów



We wstępie możemy odwołać się do definicji domu lub jego historii np.:



Według „Uniwersalnego słownika języka polskiego” dom może oznaczać mieszkanie, rodzinę, ród, miejsce pochodzenia, instytucję społeczną. Dla każdego z nas jest miejscem najbliższym, nieodłącznie związanym z naszym urodzeniem, wychowaniem, życiem. Nawet ludzie bezdomni mają jakich dach nad głową. Przez większą część naszego istnienia otoczeni jesteśmy murami – w szkole, w pracy, w mieszkaniu. W związku z tak rozpiętym obszarem znaczeniowym domu, nie dziwi fakt, że w literaturze przybiera on jeszcze szerszą gamę odniesień. Oprócz dosłownego znaczenia domu często niesie on z sobą bogatsze symboliczne treści.



A. Różne obrazy domu w literaturze polskiej. Zanalizuj wybrane przez siebie przykłady.



Przykład wstępu:



Dom to motyw uniwersalny, mający wiele znaczeń zarówno w literaturze, jak i malarstwie. Jego wygląd przeszedł olbrzymią metamorfozę od neolitycznych jaskiń, poprzez wiejskie chaty i bogate magnackie rezydencje, po współczesne bloki z wielkiej płyty i podmiejskie wille. Mimo to zawsze był miejscem najbliższych ludzkich relacji – rodzinnych, przyjacielskich. W literaturze służył prezentacji relacji między domownikami, sporów, kłótni, ale też chwil szczęścia i beztroski. Literatura polska na przykładzie domu prezentowała sposób myślenia i wartości panujące w danej epoce. Dom był nie tylko przestrzenią zamkniętą, odzwierciedlającą rodzinne relacje, ale mówił również o sytuacji światopoglądowej, politycznej społeczeństwa. W swojej prezentacji ukażę zarówno domy symbolizujące rodzinę, jak też ogół wartości prezentowanych przez polskie społeczeństwo.



B. Motyw domu w literaturze i sztuce. Omów na wybranych przykładach.



Przykład wstępu:



Dom to miejsce bardzo ważne dla każdego człowieka. Pod tym pojęciem można rozumieć zarówno określony budynek, gmach, chatę lub mieszkanie w bloku, jak i odnosić je do rodziny, domowego ogniska, bezpieczeństwa. Jeszcze inni interpretują dom w szerszym znaczeniu – jako „gniazdo ojczyste” lub kraj lat dziecinnych. Najczęściej przedstawiany jest w pozytywnych barwach, jako ostoja tradycji, jednak w literaturze możemy odnaleźć domy, w których mieszkańcy toczą ze sobą spory, nie potrafią się porozumieć. Ich wizerunki wykorzystywane są przez autorów do wskazania istotnych problemów społecznych czy moralnych. W malarstwie obraz domów stanowi główny element określonego pejzażu lub jest tłem dla ukazania konkretnej treści. W swej prezentacji przywołam zarówno tradycyjne wyobrażenia domostw, jak też takie, które odbiegają od idealistycznych wyobrażeń.



Motyw domu - propozycje zakończeń



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.



A. Różne obrazy domu w literaturze polskiej. Zanalizuj wybrane przez siebie przykłady.



Przykład zakończenia:



Literatura często przedstawia określone tematy wykorzystując motyw domu jako tło. W Polsce artystyczne wizerunki domów wiązały się często z miejscem zachowania tradycji, świadectwem przywiązania do obyczajów. Czasem ukazanie „rodzinnego gniazda” było wykorzystywane do krytyki jego mieszkańców lub warstwy społecznej jaka reprezentowali. Przedstawione wizerunki rodzinnych domostw, miejsc najbliższych człowiekowi, pokazują, jak bardzo różnorodne mogą to być miejsca. Na przykładzie każdego z domów możemy odnaleźć sposób myślenia ówczesnych ludzi i filozofii, która im przyświecała. Dopóki dom rodzinny będzie podstawową przestrzenią, w której dorastamy i żyjemy, dopóty nie zniknie z kart literatury, prezentując oblicza coraz szybciej zmieniającego się świata.



A. Motyw domu w literaturze i sztuce. Omów na wybranych przykładach.



Przykład zakończenia:



Literackie i malarskie wizerunki domów towarzyszą człowiekowi odkąd zaczął zakładać pierwsze swoje siedziby. Jedną z gałęzi sztuki była architektura, która rozwijała się wraz z ewolucją cywilizacji. Twórcy tworzyli coraz bardziej wyszukane budowle, których założenia zgodne były z prądami epoki. Malarze na płótnach utrwalali ich dzieła, nie unikając także prezentacji wnętrz domostw. Z kolei literatura wykorzystywała najczęściej motyw domu do ukazania relacji w nim panujących, świadomości przedstawicieli danej epoki. Dom, mimo swojej wieloznaczności i rozmaitych funkcji, jakie pełni pozostanie na zawsze ważnym tematem artystycznym.





Motyw domu - propozycje wypracowań



Temat domu można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:



• Obraz domu rodzinnego w literaturze. Przedstaw, opierając się na wybranych przykładach z różnych epok.

• Różne obrazy domu w literaturze polskiej. Zanalizuj wybrane przez siebie przykłady.



Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu. Innym sposobem ujęcia motywu domu jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:



• Różne ujęcia motywu domu w literaturze i sztuce różnych epok. Omów na wybranych dziełach.

• Motyw domu w literaturze i sztuce. Omów na wybranych przykładach.

• Wizerunki domu w różnorodnych tekstach kultury. Omów, odwołując się do świadomie wybranych przykładów.



W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy taneczne występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania funkcji lub symboliki domu w tekstach kultury. Temat można sformułować następująco:



• Symbolika domu w literaturze polskiej różnych epok. Przedstaw na wybranych przykładach.

• Funkcjonowanie motywu domu w literaturze polskiej i obcej. Zaprezentuj, opierając się na świadomie wybranych przykładach.

• Motyw domu w literaturze polskiej. Omów jego różnorodne funkcje i sposób przedstawiania.



Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:



• Arkadyjskie ujęcia domu w literaturze polskiej. Przedstaw na wybranych przykładach.

• Dom dobrem, czy barierą w drodze do dobra? Odwołaj się do poznanych przykładów literackich.

• Wpływ domu rodzinnego na kształtowanie osobowości człowieka. Omów na wybranych przykładach literackich i własnych doświadczeniach.

• Ojczyzna jako dom. Przedstaw na wybranych przykładach literackich.

• Motyw domu i bezdomności w literaturze różnych epok. Przedstaw, odwołując się do wybranych lektur.

• Motyw domu, z którego się odchodzi i do którego się powraca. Omów na wybranych przykładach literackich.



We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok.



Określenie problemu – teza



Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.



Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:



• Motyw domu w różnorodny sposób bywa wykorzystywany przez artystów różnych epok.

• Artyści przedstawiali zarówno tradycyjne wyobrażenia domostw, jak też takie, które odbiegały od idealistycznych wyobrażeń.

• Dom jako miejsce najbliższe każdemu człowiekowi był często wykorzystywany jako motyw literacki.

• Motyw domu służył artystom jako miejsce głównych wydarzeń wielu utworów epickich i dramatycznych.

• Dom od najdawniejszych czasów pełnił ważną rolę w życiu każdego człowieka.



Teza może ograniczyć dobór lektur, wskazując wyłącznie na rodzime utwory:



• W literaturze polskiej dom to zazwyczaj ostoja tradycji, nieraz motyw domu bywa wykorzystany by ukazać wady domowników - reprezentantów określonej grupy społecznej.

• Literatura polska przedstawia dom jako miejsce najbliższe każdemu człowiekowi.



Przy wykorzystaniu motywu tańca można odwołać się do jego symboliki i wyrażanych poprzez niego uczuć, emocji, wrażeń:



• Oprócz dosłownego znaczenia pojęcia dom często niesie ono ze sobą bogatsze, symboliczne treści.

• Dom to nie tylko cztery ściany. Niesie on bogaty przekaz, ukazując życie i wzajemne relacje domowników.

• Wyraz dom posiada w kulturze wiele znaczeń i konotacji, zarówno dosłownych, jak i przenośnych dom.



Wśród innych tez możemy wyróżnić:



• W literaturze do motywu arkadii odwołują się pisarze i poeci, którzy z dystansu patrzą na swój młodzieńczy dom, na „kraj lat dziecinnych”.

• Występująca w domu rodzinnym miłość jest warunkiem przekazania młodym ludziom określonego systemu wartości oraz tradycji kształtujących osobowość.

• Relacje pomiędzy członkami domostw są często wykorzystywane do przedstawienia mentalności przedstawicieli danej epoki, a także ich sposobu postrzegania świata.

• Motyw domu jako ojczyzny możemy obserwować na przykładzie wielu epok, a jego realizacja zależy od intencji autora.



Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca.



Motyw domu - literatura podmiotowa



Lista najpopularniejszych tekstów kultury odwołujących się do motywu domu:

Książka:




1. Balzac H. de, Ojciec Goriot, przeł. [z fr.] Tadeusz Żeleński, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1995.

2. Biblia Tysiąclecia, red. Ks. K. Dynarski, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań 1991, (Przypowieść o synu marnotrawnym).

3. Dąbrowska M., Noce i dnie, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, Warszawa 1977.

4. Gombrowicz W., Ferdydurke, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1987.

5. Homer, Odyseja, przeł. [z grec.] Lucjan Siemieński, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1990.



6. Kochanowski J., Na dom w Czarnolesie [w:] tegoż, Dzieła wybrane : Fraszki; Pieśni; Treny; Odprawa posłów greckich, oprac. Wojciech Rzehak i Anna Popławska, Wydawnictwo „GREG”, Kraków 2005.

7. Kubiak Z., Mitologia Greków i Rzymian, Świat Książki, Warszawa 1999.

8. Kuncewiczowa M., Cudzoziemka, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1994.

9. Marquez G. G.., Sto lat samotności, tł. G. Gruzińska, K. Wojciechowska, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA S.A., Warszawa 1998.

10. Mickiewicz A., Konrad Wallenrod, Oficyna Wydawnicza „Promocja”, Wrocław 2001.



11. Mickiewicz A., Pan Tadeusz, Wydawnictwo „Elipsa”, Warszawa 1995.

12. Miłosz Cz., Dolina Issy, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1989.

13. Miłosz Cz., Przypowieść o ziarnku maku, źródło online: http://www.milosz.pl/w_swiat.php.

14. Mrożek S., Tango, [w:] tegoż, Tango. Słoń, Wesele w Atomicach. Woda, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1989.

15. Nałkowska Z., Granica, Wydawnictwo Kanon, Warszawa 1995.

16. Niemcewicz J. U., Powrót posła, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1997.



17. Orzeszkowa E., Nad Niemnem, Wydawnictwo „GREG”, Kraków 2000.

18. Parandowski J., Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1990 (Mit o Dedalu i Ikarze).

19. Rej M., Żywot człowieka poczciwego,[w:] Wybór pism, opr. S. Adamczewski, Książka i Wiedza, Warszawa 1947.

20. Schulz B., Sklepy cynamonowe, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984.

21. Tokarczuk O., Dom dzienny, dom nocny, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2005.

22. Wańkowicz M., Szczenięce lata, wyd. Czytelnik, Warszawa 1972.

23. Żeromski S., Ludzie bezdomni, Wydawnictwo „GREG”, Kraków2007.

24. Żeromski S., Przedwiośnie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1999.



Sztuka:



1. Dom, serial TVP, reż. Jan Łomnicki, Polska 1980-2000.

2. Wojna domowa, reż. Jerzy Gruza, Polska 1965-1966.



1. Wojciech Otton Fleck, Pejzaż z domem, olej, tektura.

2. Karol Miller, Jan Kochanowski i kanclerz Zamoyski w Czarnolesie.

3. Rembrandt van Rijn, Powrót syna marnotrawnego, II poł. XVII w. (ok. 1668), olej na płótnie, Państwowe Muzeum Ermitażu w Sankt Petersburgu.

4. Ferdynand Ruszczyc, Stary dom (Dwór w Bohdanowie), 1903, olej na płótnie, Muzeum Wojska Polskiego, Warszawa.

5. Włodzimierz Tetmajer, Dworek w Bronowicach, po 1903, olej na tekturze, Muzeum Narodowe, Kraków.

6. Leon Wyczółkowski, Dworek w Gościeradzu,



Motyw domu - literatura przedmiotowa



1. Bramond A., Couel Francois J., Davie A., Kompendium wiedzy o socjologii, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, str. 87-95.

2. Chojka J., Dramaturgia Sławomira Mrożka (Tango, Emigranci), Wydawnictwo M. Rożak, Gdańsk 1994.

3. Chrzanowski M., Tarkowski St., Szkolny słownik motywów literackich, Świat Książki, Warszawa 2003.

4. Drabarek B., Falkowski J., Rowińska I., Szkolny słownik motywów literackich, Wydawnictwo KRAM, Warszawa 1998.

5. Gutkowska B., O „Tangu” i „Emigrantach” Sławomira Mrożka, Książnica, Katowice 1998.



6. Hutnikiewicz A., Żeromski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.

7. Iwasiów I., Eliza Orzeszkowa „Nad Niemnem”, Wydawnictwo Jota, Warszawa 1990.

8. Izdebka J., Dom rodzinny postrzegany przez dzieci. W kontekście społeczno-kulturowych zróżnicowań współczesnej rodziny, wyd. Trans Humana, Białystok 2006, str. 11-32, 45-59, 71-100, 127-139.

9. Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987.

10. Kubiak Z., Wstęp, [w:] Homer, Odyseja, przeł. [z grec.] Lucjan Siemieński, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1990.



11. Lementowicz U., „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2001.

12. Nosowska D., Leksykon motywów literackich, PHU PARK, Bielsko-Biała 2004, hasło: dom.

13. Nowacka I., „Moralność pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2003.

14. Siwicka D., Romantyzm 1822-1863, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.

15. Uniwersalny słownik języka polskiego, PWN [Dokument elektroniczny], Wrocław 2004.



16. Wilczycka D., „Konrad Wallenrod” Adama Mickiewicza, Biblios, Lublin 2006.

17. Żmigrodzka M., Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku, Wydawnictwo Literackie PAN, Kraków 1975, Eliza Orzeszkowa, s.7-82.