Jesteś w: Motyw dziecka

Motyw dziecka

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw dziecka - wprowadzenie



Dzieciństwo jest bez wątpienia najważniejszym etapem życia człowieka. To wtedy, przez wychowanie, kształtuje się jego charakter, wyrabiają poglądy. W dzieciństwie, poprzez obserwację dorosłych, uczymy się odgrywania różnych ról społecznych. Niedługo później decydujemy natomiast, czy pójść za przykładem przodków, czy może zbuntować się i obrać własną drogę. Dzieciństwo kojarzy nam się zwykle z zabawą, opieką dorosłych, a co za tym idzie - beztroską i Dzieciństwo w naszej kulturze kojarzone jest z beztroską, z wolnością, brakiem odpowiedzialności.

Często do wydarzeń, które miały miejsce w dzieciństwie, odnosimy są szczególnie sentymentalne, kojarzą się nam z reguły pozytywnie. Literatura i sztuka również podejmują temat dzieciństwa, jednak obok obrazu beztroski, pokazują cierpiącego młodego bohatera, czasem okrutnego, np. kiedy dziecko potrafi zabić drugie dziecko. Funkcjonuje też obraz dziecka, zmuszonego wypełniać obowiązki typowe dla dorosłych.



Dzieło literackie, którego bohaterem jest dziecko posiada kilka charakterystycznych cech, które czynią je wyjątkowym rodzajem literatury. Pierwszą z właściwości jest paraboliczny charakter opowieści o dziecku. Często utwór przedstawiający losy dziecka ma za zadanie przekazać odbiorcy więcej niż tylko historię snutą przez narratora. W słowa powieści wplecione jest przesłanie, ma ona charakter moralizatorski i odnosi się do podstawowych uczuć ludzkich. Drugą cechą literatury o dziecku jest zwiększona sugestywność przekazu.

Dziecko, z racji na niedawno rozpoczęty okres obcowania ze światem, posiada psychikę znacznie wrażliwszą od osoby dorosłej. Sposób, w jaki dziecko postrzega świat jest bardzo specyficzny, cechuje się hiperbolizacją rzeczywistości. Świat w oczach dziecka jest wielki, zachwycający, barwny i pełen doznań. Również złe wydarzenia odbierane są przez dziecko znacznie intensywniej. Dlatego często czyni się dziecko bohaterem powieści, aby unaocznić i podkreślić pewne problemy.



Motyw dziecka w literaturze



Jan Kochanowski, „Treny” - to poetycki pomnik postawiony przez ojca Urszulce. To poemat liryczny, żałobny, stworzony po stracie ukochanego dziecka. Tragedia rodzinna jest przyczyną bolesnych rozważań nad istotą śmierci i przemijania. Jan z Czarnolasu przedstawił obraz dziecka - zmarłej w wieku niespełna trzech lat Urszulki. Ojciec daje w nich wyraz swemu cierpieniu. Poeta - ojciec widział w niej przyszłą poetkę, którą porównuje do Safony. Za życia córeczka wypełniała dom swoim szczebiotem, śpiewem, stała się pociechą rodziców. Była grzeczna, wesoła, skromna i pobożna. Nie pozwoliła ani ojcu, ani matce przepracowywać się i zbytnio zamartwiać. Po jej śmierci pustka i ból zapanowały w domu poety. Śmierć Urszulki porównuje Kochanowski do snu żelaznego, z którego nigdy nie ma przebudzenia. Samo dziecko porównuje do małej oliwki w dużym sadzie, która nie miała jeszcze ani gałązek, ani listków. Sama ledwo od ziemi odrosła, a już ją ściął nieroztropny sadownik.




Johann Wolfgang Goethe, „Król Olch” (Król Elfów) utwór ukazuje postać chorego dziecka, czyli jednostka obdarzona wyjątkową głębią uczuć pozwalających na obcowanie siłami nadprzyrodzonymi. Tak jest w przypadku króla olch z ballady Goethego. Istota ta uosabia zgodnie z wierzeniami germańskimi śmierć bądź też stanowi jej zapowiedź. Elf przyzywa do siebie chorego malca i roztacza przed nim wizję magicznego świata pełnego szczęścia i wiecznej zabawy z leśnymi córami. Gdy malec jednak nie zwraca na to uwagi, elf grozi, że porwie go siłą. W tym momencie dziecko traci ducha. Tak więc postać fantastyczna wprowadza element dramaturgii.

Adam Mickiewicz, II część „Dziadów” - Rózia i Józio przeżyli sielskie, wolne od trosk dzieciństwo, teraz są duchami lekkimi. Słodkie aniołki, mimo czystej duszy, nie mogą się dostać do nieba. Ich życie było bowiem wolne od cierpień, a przecież:

„Kto nie doznał goryczy ni razu

Ten nie dozna słodyczy w niebie.”

Aby z czyśćca dostać się do nieba, dzieci proszą o ziarnko goryczy - symbol cierpienia.

Wykorzystując motyw dziecka, Mickiewicz nie tylko utrwalił stereotyp beztroskiego dzieciństwa, ale i wyjaśnił, że cierpienie jest nieodłącznym elementem ludzkiego losu.

Juliusz Słowacki, „Kordian” - autor kreuje postać piętnastoletniego Kordiana - osobę złożoną, która głęboko przeżywa świat, tragedie innych, los ojczyzny, nieszczęśliwą miłość. Wszystko to prowadzi do ukształtowania chłopca starego psychicznie: „Głupstwo... dzieciństwo marzeń, Z myślami takiemi. Nie śmiałbym się wynurzyć przed starców rozsądkiem”.




• Henryk Sienkiewicz, „Janko Muzykant” - osią tekstu są losy tytułowego bohatera o wielkim talencie muzycznym. Janek to chłopiec pochodzący z bardzo ubogiej rodziny. Jego matka była biedną komornicą i sama musiała pracować na utrzymanie domu, dlatego też malec był bardzo zaniedbany „chudy był zawsze i opalony, z brzuchem wydętym, a zapadłymi policzkami”. Matka Janka, chociaż przebywała z chłopcem codziennie, nie zauważyła, że jej syn został obdarzony przez los talentem muzycznym i posiada ogromne zdolności, które mogły mu pomóc w życiu osiągnąć pozycję i zdobyć pieniądze. Niestety, stały się one jednak przyczyną jego śmierci. Chłopca przyłapano na próbie dotknięcia skrzypiec we dworze, osądzono go i ukarano: „Niech go tam weźmie stójka, niech mu da rózgą, żeby na drugi raz nie kradł”. Na skutek pobicia malec zmarł. Los Janka w dzisiejszym świecie, ceniącym sobie indywidualność i talent, byłby zapewne skrajnie inny.

• Bolesław Prus, „Antek” - w utworze wybitnie uzdolnione dziecko nie może odnaleźć się w roli wiejskiego parobka. Jego talent rzeźbiarski nie jest w cenie u prostych ludzi. Antek staje się szybko odmieńcem poprzez swoje wyjątkowe zdolności: zbyt szybko uczy się tego, co innym sprawia trudność, zbyt trudno przychodzi mu wykonywanie poleceń, które gwarantują „pełny brzuch” na wsi. Mały artysta musi ponieść za to karę i przy pierwszej nadarzającej się okazji opuścić wioskę. Jako Inny zostaje wykluczony ze społeczności.

• Bolesław Prus, „Katarynka” - jedną z postaci występujących jest mała dziewczynka, która nie widzi. Za pomocą dotyku i słuchu stara się poznawać nowe rzeczy i cieszyć nimi. Przedmiotem, który łączy głównego bohatera i dziecko jest katarynka. Pan Tomasz nie znosi tych urządzeń i nie pozwala ich wpuszczać na teren kamienicy, w której mieszka on i dziewczynka. Natomiast dla niej jest to jedyny sposób na urozmaicenie dnia. Nowela ta pokazuje dziecko, które ma niewiele potrzeb. Chce jedynie by coś się działo, więc gdy przez przypadek na teren domu zostaje wpuszczona katarynka i zaczyna grać, staje się rzecz niezwykła. Dotąd pochmurna, mało ruchliwa osóbka zaczyna tańczyć, a na jej twarzy pojawia się nigdy wcześniej niewidziany przez pana Tomasza uśmiech. Cała historia widziana oczami mężczyzny ukazuje nam spontaniczność dzieci, w chwilach, gdy w ich życiu nagle coś się zmienia. W tym wypadku jest to zmiana na lepsze. Nagła radość i zadowolenie to rzecz tak charakterystyczna dla tych małych istot.




• Bolesław Prus, „Sieroca dola” - to opowieść o chłopcu – Jasiu, który mimo wszelkich przeciwności losu, w końcu odnajduje szczęście. Jego życie nie jest sielanką. Po przykrościach ze strony krewnych trafia wraz z matką do rodziny mecenasa Anzelma. Jest to jedyne miejsce, w którym Jaś może swobodnie rozwijać się, nie będąc karconym, ani posądzanym o rzeczy, których nie zrobił. Jest po prostu szczęśliwy, nie wie, co go czeka w przyszłości, która ukaże mu brutalność ludzi. Interesuje się tylko tym, co dzieje się w danej chwili, nie wybiega myślami w przyszłość. Gdy umiera mu matka i zostaje sam, przygarnięty przez państwo Karolów nie spodziewa się tego, że jego życie stanie się cięższe. Kształcony przez synów pana Karola, których nauki raczej nie przynoszą efektów, zważywszy na niewielką wiedzę nauczających, Jaś coraz mniej podoba się swoim właścicielom. Jaś ma swoje potrzeby, chce tylko być szczęśliwy, móc bawić się tak jak jego rówieśnicy. Nie jest mu to jednak dane. Wprawdzie nie zostaje porzucony, jednak pan Karol oddaje go jako pomocnika do zakładu majstra Kalesantego Durskiego. Dopiero wtedy okazuje się jak bardzo chłopiec nie zna życia, czy też zwyczajów pewnych ludzi takich, jak składanie się wraz z innymi pomocnikami na alkohol czy też służalcze przymilanie się majstrowej. Wszystko to doprowadza Jasia do sytuacji, że zostaje oskarżony o kradzież pieniędzy. Z obawy zakucia w kajdany ucieka. Wyzyskiwany przez łobuza Antka, mało co nie dostaje batów za przewinienia tego pierwszego. W końcu zostaje odnaleziony przez pana Anzelma, który zabiera go do siebie. To, co spotkało Jasia pokazuje, że dzieci to istoty, które nie rozumieją dorosłego życia, żyją w swoim świecie. Ich pragnienia są inne niż dorosłych, ale to nie znaczy, że nie mają do nich prawa.

• Eliza Orzeszkowa, „Dobra pani” - tytuł ironicznie i dwuznacznie charakteryzuje panią Ewelinę Krzycką. Bohaterka to bogata dziedziczka, pragnąca pomagać innym. Przygarnęła do siebie sierotę Helcię, biedną, pięcioletnią dziewczynkę. Jej uwagę zwróciła niezwykła uroda dziewczynki. Przez kilka lat pani Ewelina opiekowała się nią i darzyła wielką miłością. Dawała jej wszystko to, czego mała zapragnęła, ubierała ją w eleganckie, dla innych wręcz dziwne ubrania. Helcia miała pełno zabawek, słodyczy, wszystkiego pod dostatkiem. Jednakże, kiedy dziewczynka trochę wyrosła, pani Ewelina stwierdziła, że zbytnio ją rozpieściła. Przestała się nią powoli zajmować, aż w końcu całkowicie odrzuciła, bo dziewczyna jej zdaniem zbrzydła. Kobieta zapragnęła wyjechać za granicę, a Helcia musiała wrócić tam, skąd przyszła, czyli do ubóstwa. Kluczowe dla ukazania cierpienia dziecka są ostatnie sceny książki, kiedy to dziewczyna nie potrafi odnaleźć się w biednym domu swojej rodziny, gdzie nikt nie jest ubrany, jak ona, gdzie jest zimno, ciemno, a na obiad jada się wciąż to samo danie. Helcia cierpi również dlatego, że tęskni za panią Eweliną, za wspólnie spędzonymi chwilami. Jej uczucie jest tak silne, że wymyka się z domu, wędruje pod pałac byłej opiekunki, w którym jest tylko stróż. Uświadamia sobie wtedy swoją samotność i odrzucenie, zasypia w gorączce na zimnym dworze w przemoczonych ubraniach.

• Maria Konopnicka, „Mendel Gdański” - utwór porusza przede wszystkim problem antysemityzmu, ale jest też portretem Jakuba, młodego chłopaka i Żyda, który nie rozumie wrogości i uprzedzeń wobec niego i wobec swojego dziadka. Mendel jest starym człowiekiem, zna miejsce, w którym mieszka, wie dokąd spieszą się przechodnie, gdzie biegną dzieci. Zna każdego, kto zagląda do jego zakładu introligatorskiego i każdy zna i szanuje jego. Staruszek wychowuje wnuka, Jakuba. Bardzo kocha chłopca i jest z niego dumny, stara się dać mu możliwość zdobycia wykształcenia, a także wychowuje zgodnie z tradycją i kulturą żydowską. Pewnego dnia Kubuś wraca do domu bez czapki, która, jak się później okazało, zgubił uciekając przed dziećmi, które śmiały się z niego, gdyż jest Żydem. Od tamtej pory w noweli narasta problem uprzedzeń, a także zdziwienie Jakuba – zdziwienie zachowaniem innych wobec niego i dziadka, zachowaniem jakiego wcześniej nie widział i nie doświadczył. Z perspektywy małego chłopca niczym nie różnili się od pozostałych ludzi. W chłopcu budzi się poczucie niesprawiedliwości, w ten sposób uczy się, że ludzie nigdy nie są równi i jednakowo traktowani. Podczas antysemickiej manifestacji Mendel z odwagą staje w oknie wraz z malcem. Ktoś rzuca kamień i trafia chłopca w głowę. Mendel dalej stoi w oknie i modli się, co jeszcze bardzie rozwściecza tłum. Jakub przestał być beztroskim i ufnym dzieckiem. Choć jest dzieckiem, bardzo szybko dorasta i uczy się, że ludzie nie są traktowani sprawiedliwie, że uprzedzenia są silniejsze niż dobroć i życzliwość.




• Maria Konopnicka, „Nasza szkapa” - główni bohaterowie to trzej bracia – Felek, Wicek i Piotruś. Ich ojciec, Filip Mostowiak, jest jedynym żywicielem rodziny i pracuje jako przewoźnik różnych materiałów, np. piasku czy żwiru. Wraz z nadejściem zimy nie ma zleceń i ubogiej rodzinie jest jeszcze ciężej. Tym bardziej, że matka chłopców – Anulka – jest bardzo chora i niezdolna ani do pracy ani do prowadzenia domu. Malcy są przyzwyczajeni do biedy, uważają, że tak wygląda życie. Są również przyzwyczajeni do choroby matki i jej nieobecności w ich życiu, a sprzedaż kolejnych przedmiotów w celu zakupu lekarstw i jedzenia dla chorej jest dla nich zabawą i oznacza, że w domu pojawi się coś do jedzenia i drewno na opał. Chłopcy nie znają innego życia, innej rzeczywistości. Dla nich życie to nędza, nieregularne posiłki i zimno. Nieświadomość, że można inaczej żyć potęguje poczucie krzywdy. Najsmutniejszym fragmentem noweli, który dosadnie pokazuje, że trzej bracia wrośli w nędzę jest pogrzeb matki. Nie uczestniczą w ceremonii, nie płaczą nad grobem matki, nie modlą się. Cały czas bawią się ze szkapą, koniem, który w ich życiu zajmował więcej miejsca niż matka, którego darzyli większym zainteresowaniem i miłością. Nieszczęściem dzieci jest nieczułość na własny dramat, niemożność zauważenia, że są nieszczęśliwi, że jest inne życie.

• Charles Dickens, „Dawid Copperfield” - Dawid, rodzi się półsierotą. Po kilku latach, na nieszczęście chłopca, jego matka wychodzi powtórnie za mąż. Ojczym nie kocha małego, ani też nie stara się tego robić, w dodatku wywiera na matce presję, by ta również nie okazywała swoich uczuć. Dawid myśli, że skoro jego matka nie okazuje mu jej, to go już nie kocha. Wszystkie te wątpliwości potęgują się, gdy bez słowa sprzeciwu pozwala ona wysłać go do szkoły, gdzie będzie maltretowany przez nauczycieli. Po śmierci matki ojczym wysyła go do fabryki. Przez pewien czas chłopiec robi to, co do niego należy. Jednak w końcu zrozumie, że pragnie w życiu czegoś innego. Chce uczyć się, zdobywać wiedzę, by stać się kimś. Pragnienie Dawida sprawia, że udaje się on do swojej ciotki Betsey Trootwood, osoby bardzo surowej, ale o dobrym sercu. Mimo że ciotka nie była zadowolona z tego, iż Dawid urodził się chłopcem, jednak to właśnie ona pomaga mu dostać się do dobrej szkoły, to ona finansuje jego naukę, a później jego własne mieszkanie.

• Maria Dąbrowska, „Boże Narodzenie” - w utworze ukazane jest dzieciństwo szczęśliwe. Akcja toczy się na przełomie XIX i XX wieku w dworku na wsi. Dzieci tam żyjące są zadbane, kochane. Ich dzieciństwo upływa pod znakiem beztroski, dostatku, miłości. Oddają się przygotowaniu do świąt. Są wesołe i szczęśliwe. Kreacje dziecięce budowane przez nie odzwierciedlają idealne dzieciństwo. Dzieci są onieśmielone, i oszołomione nadchodzącymi świętami, chodzą po domu podenerwowane i nieśmiałe, a to pokazuje, jaki stosunek w tamtych czasach miało się do świąt, tego niezwykłego czasu. Kreacje dzieci najlepiej oddają wyjątkowość tych dni. Sposób, w jaki autorka buduje swoich bohaterów jest typowy dla małych dzieci, ciekawych świata, poznających życie.

• Antoine de Saint-Exup�ry, „Mały Książę” - tytułowy bohater książki to mieszkaniec planety B-612, miły chłopczyk o czarującym usposobieniu. Mały Książę ma cechy typowe dla większości dzieci - jest naiwny i prostoduszny, wszystkim wierzy, a sam nie kłamie. W poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, czy róża go kocha, Mały Książę wędruje przez kosmos. Spotyka tam kolejno: samotnego Króla; Próżnego; Pijaka; Bankiera; Latarnika oraz Geografa. Ten ostatni polecił mu zwiedzenie Ziemi. To tam Mały Książę zaprzyjaźnia się z Liskiem, oraz odkrywa, że swej róży nie może traktować tak, jak innych kwiatów. Podczas swej podróży Mały Książę spotyka postaci irracjonalne, wręcz głupie, których zachowanie nie ma najmniejszego sensu. Bankier wciąż liczy, Król szuka poddanych, a Próżny czeka na poklask. Pijak pije, ponieważ wstydzi się pijaństwa. Uosabia to postrzeganie dorosłych przesz dzieci. Często nie rozumieją postępowania dorosłych, którzy zapominają o przyjaźni i miłości. Mały Książę to postać wyjątkowo ciepła i liryczna. Jest to symbol idealnego dzieciństwa. Choć bohater nie rozumie wielu rzeczy, możemy podziwiać w nim prostolinijność, skromność i szacunek dla innych bez względu na poglądy. Mały Książę jest stały w uczuciach do Róży, a dzięki dobroci i życzliwości spełnia jej zachcianki. Podróż Małego Księcia symbolizuje poszukiwania, marzenia i pragnienia dziecka.

• William Golding, „Władca much” - w powieści dziecko poprzez popełnione zbrodnie buduje całkiem inną kreacje - kreacje dziecka zdemoralizowanego i złego. Przerażający obraz społeczności, stworzonej przez same dzieci na bezludnej wyspie po awarii samolotu, odbiera nam wiarę w niewinność dziecka. Bohaterowie opowiadania tworzą cywilizację na wzór świata dorosłych. Chłopcy zdani są tylko na siebie; najmłodsi mają po sześć lat, najstarsi - dwanaście. Bezludna tropikalna wyspa przypomina raj na ziemi, jednak bardzo prędko pojawiają się tu chaos i zło. Dzieci, znalazły się w sytuacji zbyt trudnej i zaskakująco obcej. Ci, którzy towarzyszą Jackowi, wyzbyli się wszelkich atrybutów rozwiniętej cywilizacji; stali się zdolni do najgorszego zła; ich pomalowane jaskrawo twarze i ciała są wrogie i obce. Dzieci są okrutne, zdolne nawet do bestialskiego mordu na własnym koledze. Kreacje dzieci ukazują zwierzęcy instynkt drzemiący w każdym człowieku, nawet małym, pozornie bezbronnym dziecku. Na wyspie były także dzieci wrażliwe np. Simon, lecz jego szlachetność, odwaga i wrażliwość nie ocaliły go. Zwyciężyły brutalna siła, przemoc i okrucieństwo. W walce o władzę zatraciło się to, co najistotniejsze.

• Witold Gombrowicz, „Ferdydurke” - pisarz w powieści ogłosił wielki powrót do dzieciństwa. Przedstawił bunt wobec świata, wynikający z pragnienia posiadania własnej tożsamości. Bohaterami utworu są uczniowie gimnazjum oraz trzydziestoletni Józio, człowiek dorosły, aczkolwiek dzieckiem podszyty. Chłopcy zmagają się z formą, czyli wszystkim tym, co zostało człowiekowi narzucone i za pomocą czego człowiek kontaktuje się z innymi ludźmi, czyli: gesty, sposób bycia, przyjęte stereotypy. Józio z chłopcami chcą udowodnić, iż kultura i inni ludzie nie wymuszają na nich określenia swojej roli. W końcu zmęczeni ciągłą walką o własną tożsamość, stwierdzają, iż od formy nie da się uciec, ale można się zdystansować, co pomaga zachować trochę własnej indywidualności. Dziecko stało się u Gombrowicza antidotum na zło świata. „Nakazując” dorosłemu Józefowi, by stał się Józiem stanął na pozycji gloryfikującej dzieciństwo, jako czas, w którym kształtują się najważniejsze postawy i cały światopogląd człowieka. Dziecko kojarzy nam się z niewinnością i beztroską, wynikającą z braku doświadczeń.

• Bruno Schulz, „Sklepy cynamonowe” - czytelnik zostaje wciągnięty w świat opisywany ze starannością i pasją, świat widziany oczami zdziwionego i odkrywającego wszystko dziecka. Realny świat, zwykłe miasto pełne zwykłych ludzi, jest tylko punktem wyjścia dla wyobraźni dziecka powołującej świat o innych, nierzeczywistych wymiarach. Bohater przeobraża codzienność w niezwykła przygodę. Schulz pozornie nieciekawe zdarzenia zmienia w elementy magiczne, fantastyczne, poprzez skupianie się na takich elementach świata przedstawionego jak barwa, zapach, czy dźwięk, rzetelnym opisywaniu ich i wyolbrzymianiu. Schulz dokładnie odwzorował konstrukcję dziecięcej psychiki, w swoich opowiadaniach przykłada dużą wagę do elementów, które dziecko zauważa w pierwszej kolejności i zapamiętuje najbardziej. Bruno Schulz mówił, że jego ideałem było by „dojrzeć” do dzieciństwa, że dopiero to była by prawdziwa dojrzałość. Schulz marzył o powrocie do okresu dzieciństwa, negował okrutną teraźniejszość i tęsknił za dziecięcą zdolnością postrzegania świata w sposób beztroski. „Sklepy cynamonowe” są próbą ucieczki, ratunku, przed pełną zła rzeczywistością, Schulz wspomina najlepsze czasy w swoim życiu, aby nie tkwić wciąż myślami przy wojennej rzeczywistości.

• Janusz Korczak, „Bankructwo małego Dżeka” - to opowieść o Dżeku, chłopcu, który w klasie najpierw prowadzi bibliotekę, a następnie kooperatywę. Pochłonięty tą sprawą poprowadzi ją bardzo umiejętnie, ucząc się tajników handlu. Jednocześnie, będąc dzieckiem, bywa roztargniony, popełnia błędy, zaniedbuje się w nauce. Chłopiec jest doskonałym przykładem, że dzieci często bywają oceniane przez dorosłych błędnie. Wydawać by się mogło, że porażka – kradzież rowerów należących do kooperatywy – stanie się przyczyną załamania chłopca. Jednak dzieje się odwrotnie. Niepowodzenie wyzwala jedynie większą energię do działania. Wzbudza w Dżeku chęć naprawy tego, co się stało, udowodnienia, że mimo wszystko jest silny i nie poddaje się, stara się coś zrobić. Jest to rzecz typowo dorosła, a jednak chłopiec wyznaczając sobie pewne cele dąży do nich w sposób na pół dorosły, na pół dziecięcy. Jego pragnienia, by wszystko szło idealnie, są marzeniami dziecka.

• Krzysztof Kamil Baczyński, „Elegia o… [chłopcu polskim]” - wiersz to monolog rodzica, na co wskazuje apostrofa „syneczku”. Chociaż dziecko nie ma w tekście własnej kwestii, to jednak wiele możemy się o nim dowiedzieć ze słów rodzica. Utwór przedstawia sytuację, kiedy młody chłopiec musi stanąć w roli dorosłego i uczestniczyć w walce o ojczyznę. Zostaje oderwany od swojej dziecięcej, beztroskiej codzienności. Odebrane zostaje mu prawo do marzeń i planowania pięknej przyszłości. Świat przedstawiony w wierszu został skażony przez zło, zewsząd otacza śmierć, wojna przynosi zagładę. Elementami, które wskazują na to, że dziecko wciela się w wierszu w rolę dorosłego są ruda krew, czy choćby czarna broń, którą trzyma w ręku. Najprawdopodobniej sam chłopiec nie zdawał sobie sprawy z tego, że wyrządzana jest mu krzywda. Sytuacja dziecka jest tragiczna – musiał wybrać obowiązek walki za ojczyznę, zamiast prawa do szczęśliwego życia i czerpania jak największych owoców z młodości. Wiersz ten pokazuje idealny przykład dziecka, które musiało ze względu na okoliczności stanąć w szranki z dorosłością, rozumianą w tym przypadku jako walka o obronę swojego kraju.

• Władysław Broniewski, „Ballady i romanse” - w wierszu spotykamy postać trzynastoletniej dziewczynki, którą poeta uczynił bohaterką utworu. Utwór ma budowę klamrową – zaczyna się i kończy tym samym zwrotem: „Słuchaj dzieweczko! Ona nie słucha…”. Jest to zdanie zaczerpnięte z wiersza Adama Mickiewicza „Romantyczność”, a główne bohaterki obu tych utworów łączą wspólne cechy - obłąkanej Karusi odpowiada tu trzynastoletnia Ryfka. Władysław Broniewski przedstawia małą rudowłosą Żydówkę, która biega nago wśród gruzów opustoszałego miasta. Jest to okres wojny, dziecko jest samo, nikt się nim nie zajmuje. Zbliżają się Niemcy, Ryfka powinna uciekać, ona jednak jedynie szepce o matce, która przebywa w Majdanku i ojcu, który zginął pod gruzami miasta, po czym śmieje się. Jej zachowanie jest irracjonalne, nielogiczne, prawdopodobnie pod wpływem okrutnych przeżyć wojennych, których była świadkiem straciła poczucie rzeczywistości, o czym świadczy fakt, że gdy dostaje bułkę od znajomego chce zanieść ją rodzicom. Autor dokonuje sakralizacji Ryfki, która zostaje postawiona na równi z Jezusem.

• Tadeusz Różewicz, „Warkoczyk” - poeta ukazuje codzienną obozową rzeczywistość: prace związane z nowym transportem ludzi. Symbolem zamordowanego dzieciństwa jest szary, dziewczęcy warkoczyk z kokardką leżący pośród kłębowiska damskich włosów. Okrucieństwo przedstawionej wizji jest spotęgowane przez zestawienie jej z sytuacją życia codziennego. Właścicielka warkoczyka nie powinna znaleźć się w tym tragicznym miejscu, lecz w szkole pomiędzy rówieśnikami, bo tam przecież jest miejsce dziecka. Splecione włosy anonimowej dziewczynki powinny być obiektem żartów „niegrzecznych chłopców”, są jednak symbolem bestialskiego dzieciobójstwa.

• Zofia Nałkowska, „Dzieci i dorośli w Oświęcimiu” - dzieci w Oświęcimiu wiedziały, że czeka je śmierć. Odbywała się selekcja, podczas której mniejsze trafiały do komory gazowej, większe zmuszone były do pracy w obozie. Te, które przeżyły musiały szybko dorosnąć, nauczyć się radzić sobie w świecie, gdzie każdy może liczyć tylko na siebie, a każdy ruch może okazać się niezgodny z regulaminem. Podczas selekcji zwracano uwagę na wzrost. Około sześciuset z nich, zanim trafiło do gazu oczekiwało w zamknięciu na swój los. Dzieci bały się, płakały, wołały o pomoc, nic i nikt jednak nie mógł im pomóc. Zdarzały się czasem wyjątki. Pewnej nocy do jednego z lekarzy zapukało dwóch nagich, przemarzniętych chłopców, którym udało się uciec z transportu do komory gazowej. Mięli szczęście - doktor zatrzymał ich u siebie do momentu, aż mogli znów niepostrzeżenie wrócić do obozu. Na szczególną uwagę zasługuje ostatnia scena opowiadania przedstawiająca dwójkę małych dzieci w obozie oświęcimskim przesuwających po piasku patyczki. Przechodzący obok nich lekarz z Pragi zapytał, co robią, na co odpowiedziały mu „My się bawimy w palenie Żydów”. Wydaje się, że to codzienność spędzana w obozie odbiła się tak mocno na ich psychice, że nie były już w stanie odróżnić dobra od zła, zabawy od rzeczywistości.

• Roma Ligocka, „Dziewczynka w czerwonym płaszczyku” - bohaterką jest mała Roma - Żydówka. Największe wrażenie w całej powieści robią opisy getta, w którym autorka, jako mała dziewczynka, przebywała razem z rodzicami i babcią. Są to przejmujące obrazy życia rodzin żydowskich, które utraciły prawa do własnych mieszkań, jakiejkolwiek własności czy majątku, a nawet wykonywania pracy. Mała Roma przedstawia getto jako miejsce, gdzie zawsze jest zimno i szaro, nie ma pór roku, a wszystko jest surowo zabronione. Na niewielkiej powierzchni stłoczona jest masa ludzi, pilnowanych przez uzbrojonych SS-manów. Wszyscy, więc bez przerwy boją się o życie swoje i swoich bliskich, nikt nie jest bezpieczny. Ludzie są głodni, ponieważ jedzenia wciąż brakuje. Roma zresztą z powodu ciągłego strachu, ściśniętego gardła i chorób nie może jeść, nie może też spać, ponieważ wszędzie otaczają ją obcy. Mimo tak przerażających doświadczeń dziewczynce udaje się jednak czasem przeżyć chwile radości, mama stara się mimo wszystko zapewnić córce dobre wspomnienia z okresu wojny, na tyle, na ile jest to możliwe. Mimo zakończenia wojny wszyscy mówią wyłącznie o przeszłości, Roma nie chce słuchać opowieści z obozów koncentracyjnych, zatyka uszy i chowa się pod kołdrę.

• Imre Kertesz, „Los utracony” - jest to opowieść czternastoletniego węgierskiego chłopca, który z powodu swego żydowskiego pochodzenia spędził rok w obozach w Oświęcimiu i Buchenwaldzie. Z dziecinną naiwnością opisuje długą podróż w wagonach bydlęcych, przybycie do obozu, selekcję więźniów, odbieranie im cennych przedmiotów. Zaraz po przybyciu dziwi się widząc w obozie tak wielu ludzi w pasiastych ubraniach, wydaje mu się, że są to jacyś zbrodniarze lub złodzieje, którzy odsiadują tu swoje wyroki. Jednocześnie wciąż jest pewien, że jego warunki pracy nie zmienią się. Złudzenie trwa do chwili, gdy sam dostaje podobny strój, a odebrane mu zostają jego własne ubrania. Pobyt w obozie zniszczył w nim wyższe, ludzkie uczucia, przeczuwa jednak, że nie przeżyje i przygotowuje się do śmierci. Jest zupełnie „pusty” i jest mu obojętne, co stanie się z nim dalej. Nieoczekiwanie zostaje przeniesiony do Buchenwaldu, gdzie trafia do obozowego szpitala, a lekarz troszczy się o stan jego zdrowia. Po powrocie do Budapesztu bohater nie rozumie świata, w którym się znalazł. Wolność wydaje mu się zbyt chaotyczna, niepoukładana.

• Jerzy Kosiński, „Malowany Ptak” - fabuła opowiada o żydowskim dziecku, któremu przyszło żyć w Polsce pod niemiecką okupacją. Mając wyraźnie semickie rysy zdradzające jego pochodzenie, chłopiec musiał ukrywać się przed okupantem. Niestety zagrożenie dla zaszczutego dziecka stanowili też polscy chłopi. Chłopiec w pierwszych tygodniach II wojny światowej trafia do zapadłej wioski na kresach wschodnich i ściąga na siebie prześladowania prymitywnych, zabobonnych chłopów. Bity i torturowany tuła się po okolicznych lasach i wsiach, będąc świadkiem wciąż nowych okrucieństw i zbrodni. Los stawia na jego drodze pijaków, u których mieszka i jest tam zmuszany do ciężkich robót, kobietę, która wykorzystuje go seksualnie i innych ludzi podobnego pokroju. Chłopiec w „Malowanym ptaku” miota się między różnymi racjami życia. By przetrwać musiał dostosować się do nieludzkiej faszystowskiej rzeczywistości, przyzwyczaić do bólu, cierpienia i głodu. Dziecko niejednokrotnie jest przerażone, bliskie śmierci. Widzi rzeczy, od których dorosły odwróciłby wzrok, lecz nie ma wyjścia. Chłopiec stał się przez to psychicznie dojrzały, nie czuje miłości i przywiązania do rodziców. Postać chłopca nacechowana jest dramatyzmem a ponieważ to on jest narratorem i opisuje w sposób prosty co przeżył wzmaga się uczucie współczucia u czytelnika.

• Eric-Emmanuel Schmidt, „Oskar i Pani Róża” - to historia małego chłopca chorego na białaczkę, któremu pozostało niewiele dni życia. Zaprzyjaźnia się on w szpitalu z wolontariuszką, panią Różą, dzięki której zaczyna wierzyć w Boga, staję się mądry życiowo. Jednak to nie pani Róża jest tutaj tak znacząca, jak sam chłopiec. Oskar to niezwykła postać, która łączy w sobie cechy dziecka radosnego, troskliwego, cierpiącego i dziecka w roli dorosłego. Zmierza się z chorobą, która zazwyczaj dotyka ludzi dorosłych, dzielnie stawia jej czoła. Ponadto, przeżywa każdy swój dzień jak dziesięć lat, dojrzewa we własnej wyobraźni - sytuacje, które zachodzą w szpitalu przyrównuje do prawdziwego życia. Przeżywa między innymi problemy dojrzewania, bo całuje się z koleżanką „z języczkiem”, później bierze ślub z ukochaną, przeżywa kryzys wieku średniego, następnie doświadcza uroków starości. Cierpi, bo jest nieuleczalnie chory, ma raka. Cierpi również dlatego, że nie czuje miłości rodzicielskiej, sam mówi, że nienawidzi rodziców. Jest też radosny, bo potrafi cieszyć się tym, co go otacza, tym, że słońce wpada do pokoju, że wstaje nowy dzień. Troszczy się o osobę, która troszczy się o niego – mowa tu o pani, a raczej, cioci Róży. Troszczy się o Peggy, chorą dziewczynkę, którą obdarzył uczuciem, troszczy się nawet o samego Pana Boga, któremu pewnego dnia pisze w liście, że o nic go nie prosi, by Ten mógł sobie odpocząć.

• Aglaja Veteranyj, „Dlaczego dziecko gotuje się w mamałydze” - utwór opowiada o losach dziecka rozwijającego się w bardzo nietypowych warunkach. Bohaterką i narratorką książki jest mała Aglaja, córka artystów cyrkowych. Rodzina ucieka z ojczystej Rumunii i rozpoczyna podróż po Europie. Historia opowiadana jest w formie krótkich rozdziałów, przypominających szybko zanotowane myśli i spostrzeżenia. Mała bohaterka cechuje się wielką wrażliwością, dlatego opisuje wydarzenia z dużym ładunkiem emocjonalnym. Większą wagę przywiązuje do przekazania emocji, jakie wywołują w niej poszczególni ludzie i uczuć, jakie wiążą się z różnymi wydarzeniami, niż opowiedzenia konkretnej historii. Dominującym uczuciem w opowieści Aglaji jest strach. Dziewczynka boi się, że rodzina będzie musiała wrócić do ogarniętej nędzą Rumunii, boi się, gdy trafia do szkoły z internatem, i przede wszystkim, nieustannie boi się o swoją matkę. Książka ta jest próbą dokonania rozrachunku z dzieciństwem, które nie daje spokoju dorosłej osobie.

• Irena Douskova, „Dumny bądźżeś” - książka to opowieść o pierwszych latach normalizacji Hus�ka, przez które w szeregu mniej lub bardziej komicznych przygód i sytuacji z życia dzieci i dorosłych z pewnego powiatowego miasta prowadzi nas bystra, lecz odpowiednio do swojego wieku naiwna uczennica drugiej klasy szkoły podstawowej w Niczinie, Helenka Souczkowa. Lata największego marazmu, który nastąpił po okupacji radzieckiej w roku 1968, wszystkie ówczesne konwulsje społeczne i ucisk komunistycznej propagandy postrzega jakby tylko z zewnątrz, przez pryzmat historii rodzinnej, przez którą niezmiennie wyziera absurd tamtych czasów. Najważniejszą zaletą tej książki jest niezwykle subtelna wrażliwość delikatnej, lecz spostrzegawczej dziewczynki, skonfrontowana z tragigroteskową rzeczywistością otaczającego ją świata, pozornie znajdującą się gdzieś „za szybą”, gdzieś za barwami ochronnymi dzieciństwa. W tej książce dziecięca wypowiedź przez swoją intensywną autentyczność służy jako narzędzie do odsłonięcia i oskarżenia niedoskonałej rzeczywistości świata dorosłych.

• Jose Mauro de Vasconcelos, „Moje drzewko pomarańczowe” - autor pokazuje nam widzianą oczami dziecka Brazylię lat 30-tych XX wieku, z jej rosnącym bezrobociem, postępującą pauperyzacją, kontrastami społecznymi. Mały Zeze dużo wie o życiu. Wie, co to głód, bieda, smutek i cierpienie. Rozumie potrzeby bezrobotnego ojca i maleńkiego brata, ale jego potrzeb nie dostrzega prawie nikt. Zeze jest wrażliwy i szalony, bywa łobuziakiem i aniołem. Ma niezwykłą wyobraźnię, własny świat, w którym rozmawia z drzewkiem pomarańczowym i nietoperzem, tworzy dla swego braciszka zoo i Europę, a w jego piersi wibruje głos ptaszka. Daje innym swą miłość, ale niewiele dostaje w zamian. Zeze, bity i poniżany, nie poddaje się jednak i ocala w sobie zachwyt nad światem.



Motyw dziecka w malarstwie



Pieter Bruegel Starszy, „Zabawy dziecięce” - dzieci budują na obrazie postaci beztroskie, wesoło bawiące się, niemające żadnych zmartwień. Są jednak tylko chmarą małych ludzi bawiących się na ulicach miasta, żadne z nich nie zostało wyróżnione i pokazane w sposób indywidualny, który określałby niepowtarzalną osobowość.

Eugène Delacroix, „Wolność wiodąca lud na barykady” - obraz przedstawia dramatyczny fragment walki ulicznej. Pobudza naszą czujność, takim akcentem, jak m. in. postacią wolności – na wpół obnażoną, rewolucyjną, francuską Nike, z trójbarwnym sztandarem w jednej ręce, a karabinem w drugiej. Jest też uzbrojony chłop, inteligent w kapeluszu, robotnik w czerwonej chuście, zapatrzony na wolność, czyli rewolucyjni żołnierze. Na dalszym planie – pędzący tłum walczących. Na prawo od Nike, znajduje się mały chłopiec, podobny do tych z powstania warszawskiego. Najprawdopodobniej biegnie, walczy. Wskazują na to trzymane w obydwu dłoniach pistolety, z czego jeden pionowo do góry, być może chłopiec strzela. Znalazł się w roli dorosłego, ponieważ tak jak inni, walczy za ojczyznę. Wszystko owiane jest mglistą atmosferą dymu. Kolorystyka wydaje się być szara, przygnębiająca, barwy są przygaszone.

Aleksander Kotsis, „Matula pomarli” - już sam tytuł wskazuje na źródło cierpienia. W niewielkim pomieszczeniu, na łóżku leży umierająca matka, a przy niej siedzi dwójka małych dzieci. Trzecie opiera się o stół przy oknie i spogląda na nie. Są to sieroty. Kotsis znany był z ilustrowania obrazków wiejskich, więc można podejrzewać, że to dzieło również pokazuje rodzinę wiejską. Śmierć matki oznacza dla bohaterów obrazu odejście zapewne kogoś niezwykle bliskiego, brak opieki, wiele trudności, ale i jeszcze większą biedę. Tło stanowią ciemne ściany chaty, obraz utrzymany jest w barwach ponurych, dominuje ciemny brąz, wpływający na melancholijny nastrój. Postaci są niezbyt wyraźne, barwy są mroczne, przygaszone, co oddaje nastrój cierpienia, smutku, zamętu i żalu.

Aleksander Kotsis, „Dzieci przed chatą” - na obrazie dostrzegalna jest samotność, ale również niezwykła zaradność najmniejszych ludzi skazanych na siebie. Sam wygląd chaty, w której mieszkają wzbudza przerażenie i strach. Jednak one przywykły do takich warunków, do takiego życia. Nie oczekują wiele od życia, chcą by dano im szansę, by nie odwracać się od nich. Rozległy, przesycony powietrzem i światłem krajobraz stanowi wspaniałą oprawę dla sielankowej scenki dziecięcej zabawy. Podobnie jak w noweli „Nasza szkapa” dzieci nie przeżywają nędzy, utraty matki, ale starają się wypełniać dramatyczne chwile zabawą i radością.

• Józef Chełmoński, „Pastuszkowie przy ognisku” - malarz chciał przemówić do widza wykorzystując nurt zwany realizmem. Obraz przedstawia dzieci, które stanowią centrum obrazu. Trójka dzieci pali ognisko na polu. Pole przedstawia pejzaż w szacie jesiennej. W oddali lekko zarysowują się chatki. Dzieci ubrane są w typowy, wiejski strój - długie koszulki do kolan, przepasane paskiem, kapelusze słomiane na głowie. Rozpalili ognisku na polanie i cała trójka z sentymentem wpatrzona jest w płonący ogień. Każde dzieci na obrazie cieszy się swobodą, niepilnowane przez rodziców. Widać, że były zżyte z naturą.

• Józef Chełmoński, „Owczarek” - postacią centralną jest chłopiec grający na skrzypcach. ubrany w długą sukmanę aż do bosych stóp. Na głowie ma słomiany, poszarpany kapelusz. Uwaga chłopca skoncentrowana jest na tym co robi. Mniej interesuje się bydłem, które pasie się na rozległej, pustej polanie. Obraz przedstawia malowniczy pejzaż w szacie jesiennej. Podkreślają je kolory: różne odcienie brązu. Przy nogach chłopca leży mały, biały piesek zasłuchany w dźwiękach muzyki chłopca. Chłopiec czuje się szczęśliwy, widać to z jego twarzy. Sztuka Chełmońskiego jest związana z pejzażem polskim. Więcej w jego obrazach świata zwierzęcego niż ludzi, a życie dzieci jest nieunormowane, swobodne, upajały się one zwykłymi czynnościami na łonie natury. Malarz ukazał w sposób prosty skarby natury polskiej. Zastosował również zdecydowanie jaskrawe plamy spełniające akcent dekoracyjny obrazu.

• Piotr Michałowski, „Studium chłopca wiejskiego” - chłopiec został przedstawiony w sposób jak najbardziej naturalny. W jego postawie nie ma nic sztucznego. Brak uśmiechu na twarzy, zmarszczone brwi sprawiają, że odnosimy wrażenie, iż to dziecko ma własne problemy, zastanawia się nad czymś. Jednak to, o czym myśli, nie przekracza możliwości jego wieku. Michałowski odrzucał drobiazgowość, upraszczał swoje obrazy, zwężał skalę barw do tonów czerni, brązów i szarości, czego przykładem może być między innymi dzieło ukazujące jego syna na kucu („Syn artysty na kucu”). Technika ta pozwoliła malarzowi na przedstawienie w postaci anonimowego chłopca najważniejszych cech dzieci takich jak: naiwność, czystość myśli, szczerość uczuć, prostotę oraz naturalność zachowania.

• Olga Boznańska, „Dziewczynka z chryzantemami” -obraz przedstawia wizerunek samotnej, nieznanej dziewczynki. Ubrana w szarą sukienkę, pozbawioną jakichkolwiek ozdób jest doskonałym przykładem naturalności i spontaniczności, jaką cechują się dzieci. Na tle jasnej twarzy przykuwają uwagę czarne jak węgle, szeroko otwarte oczy. Jej tajemnicze, przestraszone spojrzenie wzbudza uczucie, że dziewczynka przyparta do muru przeżywa, doświadcza czegoś, co nie jest dziecięce, czego prawdopodobnie nie rozumie, nie jest w stanie pojąć. Świat dzieci ukazany w obrazach Boznańskiej jest niepokojący i tajemniczy, ale właśnie dzięki temu uwydatnione zostają ich szczere odczucia i myśli.

• Olga Boznańska, „Srebrzysta dziewczynka na tle błękitnej ściany” - dziewczynka na obrazie ma duże ciemne oczy, otwarte usta, bladziutką cerę- wszystko to sprawia, iż postać dziewczynki wzbudza uczucie czułości i tkliwości. Ukazywana przez nią postać przyciąga oczy niewinnością i dziecięcym spokojem.

• Jan Matejko, „Jan Kochanowski nad zwłokami Urszulki” - obraz przedstawia poetę z Czarnolasu przeżywającego wielką tragedię spowodowaną śmiercią ukochanej córeczki. Na pierwszym planie widnieje trumna ze zwłokami dziecka. Urszula ubrana jest w białą, powiewną, lekką sukienkę. Na niej leży czarny krzyż. Rączki położone ma na brzuszku. Twarz przykrywają jasne, blond włosy. Na głowie założony na wianek. U jej stóp leży lutnia, która jest symbolem poezji. Na drugim planie widnieje ojciec pochylony nad zwłokami dziecka. Obejmuje on ciało dziewczynki, chcąc złożyć ostatni pocałunek. Ubrany jest w czarny żupan z kołnierzem. W głębi widać obraz na ścianie i zapalone świece. Po przeciwnej stronie ujawnia się biały regał z książkami. Panuje to nastrój zwątpienia, oczekiwania. Ojciec oczekuje, ze może dziecko „ożyje”. On sam wątpi, iż może się to stać, ale chce zobaczyć dziecko żywe. Myślę, że ten obraz bardzo dobrze odzwierciedla ból, żal i miłość ojcowską.



Motyw dziecka w filmie



„300 mil do nieba”, reż. Maciej Dejczer - dwóch chłopców postanawia uciec za granicę pod podwoziem TIR-a. Chcą przedostać się do Szwecji, aby wspomóc rodziców. Film oparty na prawdziwych wydarzeniach z 1985 roku.

„Alicja w krainie czarów”, reż. William Sterling - muzyczna adaptacja znanej powieści Lewisa Carolla. Młoda dziewczyna Alicja wpada przez króliczą norę do niezwykłego miejsca zwanego Krainą Czarów. Napotyka tu wiele niezwykłych stworzeń, takich jak Biały Królik, Marcowy Zając i Gąsienica.

„Alicja w krainie czarów”, reż. Tim Burton - kiedy Alicja była małą dziewczynką, pobiegła za Białym Królikiem, wpadła do jego nory i niespodziewanie znalazła się fantastycznym i nieco dziwacznym świecie, gdzie żyją bajkowe stwory, mówiące zwierzęta i śpiewające kwiaty, a mieszkańcy obchodzą nie-urodziny. Teraz Alicja ma już 19 lat i powraca do tej niezwykłej krainy, by ponownie spotkać dawnych znajomych.

„Blaszany bębenek”, reż. Volker Schlondorff - przez pryzmat dzieciństwa Oskara - chłopca, który nie rośnie - pokazany jest w filmie świat gdańskich sklepikarzy, który wkrótce przestanie istnieć, pochłonięty przez nazizm, pogrążając wszystkich, którzy chcieli zachować spokój i bliski sobie rytm codzienności. Film jest adaptacją słynnej powieści Guntera Grassa. [Filmoteka Narodowa]

• „Cinema Paradiso”, reż. Giuseppe Tornatore - opowiada historię znanego włoskiego reżysera Salvatore, który po latach powraca pamięcią do czasów dzieciństwa spędzonego w małym sycylijskim miasteczku. Cały świat zaaferowany jest wydarzeniami politycznymi po II wojnie światowej, jednak tutaj, w prowincjonalnym miasteczku, ludzie żyją swoimi sprawami, a ich jedyną rozrywką są filmy wyświetlane w kinie parafialnym „Paradiso”. Toto, jak nazywają w mieście małego Salvatore, przyjaźni się z miejscowym kinowym operatorem Alfredo, który wprowadza chłopca w magiczny świat ruchomych obrazków. Toto dzień po dniu spędza w ciemnej kinowej sali, chłonąc pojawiające się na ekranie obrazy i marząc o samodzielnym robieniu filmów. Kino staje się także dla niego źródłem pierwszych miłosnych doświadczeń.

• „Kochankowie mojej mamy”, reż. Radosław Piwowarski - opowieść o kilkuletnim Rafale i jego matce, którzy żyjąc tylko we dwójkę muszą poradzić sobie z natłokiem kłopotów, jakie ich codziennie spotykają. Krystyna większość czasu spędzą w nocnych klubach, romansując przy tym z przypadkowymi mężczyznami, chcąc przez to w końcu zapewnić sobie i Rafałowi należyty byt. Kobieta nie ma jednak szczęścia w miłości, co płaci częstymi załamaniami nerwowymi, przy którym stara się jej pomóc właśnie Rafał.

• „Labirynt fauna”, reż. Guillermo del Toro - mała Ofelia przybywa do domu nowego męża jej matki, kapitana Vidala. Dziewczynce trudno znieść surowość ojczyma. Przez przypadek Ofelia odkrywa w ogrodzie tajemniczy labirynt. Tam spotka Fauna, baśniowego stwora, który rozpozna w niej księżniczkę magicznej krainy, której grozi zagłada. Przed dziewczynką stoją jednak trzy mordercze zadania, które sprawdzą jej nieśmiertelność. Z czasem okrucieństwo zapanuje nad całym rzeczywistym światem.

• „Leon zawodowiec”, reż. Luc Besson - Leon to płatny morderca z kodeksem honorowym. Jest najlepszy, jednak pewnego dnia łamie swoje reguły i otwiera drzwi Matyldzie, dziewczynce, której skorumpowani policjanci pod wodzą szalonego Stansfielda z DEA zabili całą rodzinę. Chcąc nie chcąc ci dwoje zostają skazani na siebie. Leon uczy Matyldę fachu, a ta w zamian uczy Leona czytać. Między nimi rodzi się więź, która powoduje, że Leon staje się innym człowiekiem.

• „My, dzieci z dworca Zoo”, reż. Uli Edel - Christiane opisuje swoje życie od momentu przeprowadzki ze wsi do Berlina zachodniego. Poznaje Kessie, która staje się dla niej autorytetem i zaczyna chodzić na dyskoteki gdzie rozwija się handel narkotykami. Christiane jest zaniedbywana przez matkę. W wieku 12 lat sięga po haszysz, potem LSD a jako 13letnia dziewczynka uzależnia się od heroiny, którą bierze by poczuć się jak jej chłopak Detlef, który także jest heroinistą. Gdy brakuje funduszy oboje zaczynają zajmować się prostytucją.

• „Oliver Twist”, reż. Roman Polański - ekranizacja jednej z najpopularniejszych łotrzykowskich opowieści Charlesa Dickensa. Oliver Twist to historia chłopca, który ucieka z sierocińca. Spotkany na ulicy kieszonkowiec namawia go, aby przystał do gangu małoletnich złodziei, którzy uczą się "fachu" pod okiem swego mistrza.

• „Powrót”, Andriej Zwiagincew - film opowiada historię dwóch nastoletnich chłopców, których ojciec niespodziewanie powraca do domu po 12 latach nieobecności. Już następnego dnia zabiera synów w daleką podróż na opuszczoną wyspę. Z każdym kolejnym dniem cel wspólnego wyjazdu wydaje się braciom coraz bardziej zagadkowy a czas spędzony z nagle odzyskanym ojcem staje się dla nich sprawdzianem dojrzałości i męskości. Będą się tu ścierać miłość i nienawiść, ambicje i charaktery, potrzeba autorytetu z potrzebą wolności.

• „Ptasiek”, reż. Alan Parker - Al i Ptasiek weterani wojny w Wietnamie, mają za sobą traumatyczne przeżycia. Pierwszy z nich jest wygadany, ale okaleczony fizycznie - ma blizny na twarzy. Drugi doznał głębokiego wstrząsu, jest zamknięty w sobie. Myśli, że jest ptakiem. Na prośbę lekarzy Al odwołując się do wspomnień ze wspólnie przeżytego dzieciństwa stara się pomóc koledze w powrocie do rzeczywistości.

• „Tajemniczy ogród”, reż. Agnieszka Holland - opowieść o trójce dzieci, bardzo od siebie różnych i z różnymi problemami, jednak potrafiących nauczyć się wiele od siebie nawzajem i uleczyć z głęboko skrywanych uprzedzeń i przesądów. Mary jest sierotą, która przybywa z Indii do domu swego wuja, gdzie spotyka kalekiego kuzyna Colina. Stosunki Colina z ojcem są od czasu śmieci matki raczej skomplikowane. Do dzieci dołącza Dick z pobliskiej wsi. Miejscem spotkań dzieci jest tytułowy tajemniczy ogród, zamknięty i zaniedbany od czasu śmierci matki Colina. Wspólnie przywracają mu dawną świetność, podarowując przy tym sobie i otoczeniu radość i nadzieję. Przykuty do wózka Colin zaczyna wierzyć, że jeszcze będzie chodził. Wszystko dzieje się za sprawą Mary, która cały czas dotrzymuje mu towarzystwa i razem z Dickiem chodzą do tajemniczego ogrodu. Z czasem więź jaka łączy dzieci pozwala im dokonać prawdziwego cudu. Ojciec Colina w końcu znajdzie dla niego trochę czasu i przestanie go obwiniać o śmierć ukochanej żony, a Colin po raz pierwszy wstanie z wózka o własnych siłach.

• „Władcy much”, reż. Peter Brook - katastrofy lotniczej, która miała miejsce nad odległą wyspą tropikalną, przetrwała jedynie grupa czterdziestu chłopców - uczniów renomowanych szkół podstawowych. Pod dowództwem demokratycznie wybranego lidera Ralpha oraz zachowaniu szczególnej dyscypliny, chłopcy starają się przetrwać. Jednak Jack stojący na czele chórzystów rozpoczyna walkę o przywództwo dzieląc tym samym chłopców na dwie rywalizujące grupy. Jego zwolennicy - Myśliwi - posuwają się z czasem do coraz bardziej okrutnych działań. Im bardziej prymitywni się stają, tym bardziej terroryzują grupę Ralpha z tragicznym konsekwencjami.

• „Życie jest piękne”, reż. Roberto Benigni - film opowiada historię Guido Orefice, który w momencie wybuchu wojny trafia ze swoim synem i żoną do obozu koncentracyjnego. Guido i jego najbliżsi są Żydami. Bohater nie poddaje się przeciwnościami losu, stara się, by jego syn nie dowiedział się, gdzie i w jakim celu się zaleźli. Ukrywa go w baraku, bo nie chce, by mu go odebrano i by oszczędzić mu traumatycznych przeżyć. Guido wmawia dziecku, że ich nowa rzeczywistość jest fikcyjna, a oni sami są uczestnikami gry, w której główną nagrodą jest zdobycie 1000 punktów i prawdziwy czołg. Ojciec kreuje wokół siebie wymyślony świat. Świat, w którym strażnicy obozu muszą być okrutni (im także zależy na wygraniu głównej nagrody). Starania ojca nie idą na marne. Chłopiec doczekał końca wojny – wygrał czołg. Guido niestety został rozstrzelany. Oglądając film mamy świadomość zafałszowanego obrazu wojny i obozów koncentracyjnych. Przedstawione sytuacje w rzeczywistości nie mogłyby mieć miejsca, bo jest to nietypowy film o Holocauście, ale film mistrzowski, który zupełnie odmiennie ukazuje ludzką zagładę.



Motyw dziecka - propozycje wstępów



We wstępie możemy odwołać się do definicji dziecka lub dzieciństwa np.:

• Dzieciństwo - med., psychol. Pierwszy okres postnatalnego rozwoju osobniczego (ontogeneza), od chwili urodzenia do zakończenia procesu wzrastania;

• Dzieciństwo - pierwszy okres życia człowieka.

„Słownik symboli” Władysława Kopalińskiego podaje, że dziecko jest symbolem początku, niewinności, niewiedzy. Jest ono niezwykle ważne dla Boga, który kocha najmłodszych, lubi z nimi przebywać.

Tradycyjnymi symbolami, z którymi kojarzymy dzieciństwo, są: poranek, czystość, dziecięce atrybuty, jak: kołyska, becik, smoczek czy grzechotka. Wizerunek dziecka może być alegorią nowości - np. Nowego Roku.

A. Motyw dziecka w literaturze na przykładzie wybranych utworów z różnych epok.

Przykład wstępu:

Anthony de Mello powiedział: „Człowieka, który patrzy w oczy dziecka uderza przede wszystkim ich niewinność i owa niezdolność do kłamstwa, do zakładania maski czy chęci bycia kimś innym niż jest.” Z definicji dziecko to niedorosła istota ludzka od urodzenia do wieku młodzieńczego; każdy, niezależnie od wieku, potomek w stosunku do rodziców, syn, córka. Powszechnie dziecko kojarzy nam się z niewinnością i beztroską wynikająca z braku doświadczeń. Jego bezbronność doprowadza do tego, że czasem doznają krzywd. Ale dziecko to także radość i energia, bunt przeciwko złu i budowanie własnej tożsamości. Różne obrazy dziecka pojawiają się w kolejnych epokach. W polskiej literaturze dziecko pojawiło się w renesansie, kiedy Kochanowski pisał o śmierci Urszulki. W pozytywizmie ukazany był obraz dziecka cierpiącego, wyzyskiwanego i pozostawionego na pastwę otoczenia. I tak dochodzimy do współczesności. Tu wielu autorów kreuje swoich dziecięcych bohaterów na niewinne ofiary prześladowań czy wojny. Ma to na celu wzbudzenie współczucia i pokazanie niesprawiedliwości świata. Dziecko również pomaga nam poznać świat z jego perspektywy, podkreśla kruchość i „małość” wobec wielkiego świata. Jednak w literaturze poznajemy również drugi typ bohatera. Mianowicie dziecko jako buntownik przeciwko złu.

B. Kreacje dziecka w literaturze i sztuce. Porównaj różne ujęcia na wybranych przykładach.

Przykład wstępu:

Dzieciństwo to pierwszy okres życia człowieka, kojarzony najczęściej z beztroską, brakiem odpowiedzialności, zabawą i nauką podstawowych czynności. Dzieckiem nazywamy człowieka od urodzenia do osiągnięcia wieku dojrzałego, ale dzieckiem swych rodziców jest się do końca życia. Dzieciństwo w dużym stopniu zależy od tego w jaki sposób rodzice wychowują swoje pociechy. Duży wpływ do również sytuacja materialna w jakiej się znajdują. Dla jednych okres ten jest czymś wspaniałym, powracają do niego przez całe życie. Inni zaś starają się o nim zapomnieć i nie wracać wspomnieniami do okresu lat dziecięcych.

„Należy chwytać szczęście w przelocie, bo często za całe oparcie i pociechę w życiu ma się tylko wspomnienie szczęśliwego dzieciństwa” - słowa Alphonsa Daudeta podkreślają, jak ważnym etapem w życiu człowieka są pierwsze lata jego egzystencji. Analizując teksty literackie i obrazy malarskie zawierające odniesienia do motywu dziecka i dzieciństwa można postawić tezę, iż literatura i malarstwo ukazują zarówno dzieci szczęśliwe i beztroskie, jak i opuszczone i zaniedbane.



Motyw dziecka - propozycje zakończeń



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.

A. Motyw dziecka w literaturze na przykładzie wybranych utworów z różnych epok.

Motyw dziecka przejawiał dość szybki rozwój. W pierwszych epokach dziecko stanowiło tło, z czasem zajęło postacie drugoplanowe. Dopiero literatura romantyczna uczyniła dziecko samodzielnym bohaterem, a kilkadziesiąt lat później pisarze świat dzieci i położenie najbiedniejszych z nich uczynili jednym z ważniejszych tematów prozy i poezji. Na przykładzie ich losów analizowali szerokie zjawiska społeczne. Jak widać w tendencji pisarskiej dzieci w jakikolwiek sposób skrzywdzone i nieszczęśliwe zajęły większość dzieł. Ukazując cierpienie lub tragedię dziecka, można zaprotestować przeciw pewnym niedociągnięciom społecznym, niesprawiedliwości i zaniedbaniom. Szczęśliwe dzieciństwo jest o wiele rzadsze i poświęca się mu dużo mniej uwagi.

Przykład zakończenia:

B. Kreacje dziecka w literaturze i sztuce. Porównaj różne ujęcia na wybranych przykładach.

Przykład zakończenia:

Kończąc swoją prezentację, zacytuję fragment z podręcznika Józefa Bachórza: „Janusz Korczak [...] napisał w 1919 roku w książce Jak kochać dziecko: „Nie ma dzieci, są ludzie”. Prus zapewne przystałby na tę aforystyczną przenośnię. Zawiera się w niej bliski mu nakaz poszanowania osobowości dziecka i autonomii dzieciństwa. Rozmówcy, który by się żachnął na tę metaforę, powiedziałby: oczywiście – są dzieci. Są – i nie pojmują tysięcy rzeczy, których muszą się stopniowo nauczyć. Jednakże nie wynika stąd, że dziecięce satysfakcje i rozczarowania, zwycięstwa i porażki, radości i smutki – to tylko miniatury prawdziwych ludzkich problemów, czy niby-problemy. Pewne, że dzieci uczą się dla przyszłości, ale zarazem żyją swoją własną teraźniejszością i mają do jej przeżywania prawo, nie gorsze niż dorośli do przeżywania swojej.”



Motyw dziecka - propozycje tematów wypracowań



Temat dziecka można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:

• Motyw dziecka w literaturze na przykładzie wybranych utworów z różnych epok.

• Dziecięcy bohater w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach.

• Obraz dziecka w literaturze polskiej. Omów na wybranych przykładach.

• Przedstaw i porównaj różne kreacje dzieci w literaturze.

Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu. Innym sposobem ujęcia motywu dziecka jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:

• Motyw dziecka w literaturze i sztukach plastycznych. Przedstaw różne sposoby jego ujęcia na wybranych przykładach.

• Różne kreacje dziecka w literaturze i sztukach plastycznych. Przedstaw na wybranych przykładach.

• Przedstaw różne sposoby kreowania bohatera dziecięcego w literaturze i malarstwie.

• Dziecko w tekstach kultury. Przedstaw zagadnienie na podstawie literatury i wybranej dziedziny sztuki

• Kreacje dziecka w literaturze i sztuce. Porównaj różne ujęcia na wybranych przykładach.

W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy taneczne występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania funkcji dziecka w tekstach kultury. Temat można sformułować następująco:

• Motyw dziecka i jego funkcja. Omów różne jego wersje w wybranych utworach.

• Rola motywu dziecka w literaturze XIX i XX wieku. Omów, odwołując się do wybranych przykładów.

Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:

• Dziecko w świecie dorosłych. Omów, odwołując się do XIX-wiecznej literatury.

• Wpływ wojny na psychikę dziecka. Omów problem na podstawie wypranych tekstów literatury polskiej i obcej.

• Dziecko jako ofiara Holocaustu. Omów problem analizując wybrane przykłady literackie i filmowe.

We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok.

Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:

• Dziecko stało się jednym z głównych motywów literackich i było wykorzystywane na przestrzeni wielu epok, a dziecięce kreacje zostały bardzo zróżnicowane.

• Dziecko to bardzo częsty temat w literaturze i sztuce. Motyw ten jest opisywany w różnych kontekstach i formach.

Teza może ograniczyć dobór lektur, wskazując wyłącznie na rodzime utwory:

• Literatura polska obok naiwnych dzieci przedstawia dojrzałe kreacje małych bohaterów.

• Na podstawie zaprezentowanych pozycji z literatury polskiej można zwrócić uwagę na bardzo istotny fakt, jakim jest wpływ dzieciństwa na psychikę i dorosłe życie człowieka.

Przy wykorzystaniu motywu dziecka można odwołać się do roli, jaka pełni w utworze:

• Ukazywanie bohaterów dziecięcych w literaturze i sztuce służy najczęściej wyeksponowaniu zła dorosłych i wzbudzeniu silnych emocji u odbiorcy.

• Dziecko podobnie jak dorosły człowiek ma swoje pragnienia i potrzeby. Artyści przedstawiając dziecięce kreacje pragną zwrócić uwagę na prawa najmłodszych.

Innym sposobem sformułowania tezy jest wskazanie najczęstszych obrazów dzieciństwa w dziełach:

• Twórcy różnie postrzegają dzieci i dzieciństwo. Najczęściej spotykamy wizerunki dziecka tragicznego, beztroskiego oraz naiwnego.

• Literatura i malarstwo ukazują zarówno dzieci szczęśliwe i beztroskie, jak i opuszczone i zaniedbane.

• W literaturze i sztuce możemy spotykać się z wieloma porterami najmłodszych. Wśród nich na uwagę zasługują obrazy dziecka cierpiącego i zmuszonego do wejścia w rolę dorosłego.

• Dziecko pojawiło się jako pełnoprawny bohater w epoce pozytywizmu. Twórcy pragnęli poprzez swoje utwory zwrócić uwagę czytelników na los krzywdzonych i zaniedbanych dzieci.

Wśród innych tez możemy wyróżnić:

• Dzieciństwo nie jest jedynie przygotowaniem do życia, jak często uważamy myśląc o naszych dzieciach, lecz jest już prawdziwym życiem.

Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca.



Motyw dziecka - literatura podmiotowa



Lista najpopularniejszych tekstów kultury odwołujących się do motywu dziecka:

Książka:


1. Baczyński K. K., Elegia o… [chłopcu polskim], [w:] tegoż, Wybór poezji, oprac. J. Święch, Kraków 1998.

2. Biblia Tysiąclecia. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, opracował Zespół Biblistów Polskich, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań 1996.

3. Borowski T., Pożegnanie z Marią, [w:] tegoż, Wspomnienia. Wiersze. Opowiadania, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1981.

4. Broniewski W., Ballady i romanse, [w:] Broniewski W., Wiersze i poematy, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1984, str. 241.

5. Brzechwa J., Akademia pana Kleksa, [il.] Jan Marcin Szancer, Siedmioróg, Wrocław 1995.

6. Burnett F. E. H., Tajemniczy ogród, Nasza Księgarnia, Warszawa 1978.

7. Camus A., Dżuma, przeł. [z fr.] Joanna Guze. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2000.

8. Collodi C., Pinokio, przeł. [z wł.] i oprac. H. Kozioł, il. Stanisław Dzięcioł, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2007

9. Dąbrowska M., Noce i dnie, Warszawa, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, 1977.

10. Dąbrowska M., Boże Narodzenie, [w:] tejże, Opowiadania. Marcin Kozera. Boże Narodzenie, Przyjaźń i inne, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2001.

11. Defoe D., Przypadki Robinsona Kruzoe, G&P Oficyna Wydawnicza, Kraków 2002.

12. Dickens Ch., Dawid Copperfield, przeł. K. Beylin, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1989.

13. Dostojewski F.,Zbrodnia i Kara, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1971.

14. Douskova I., Dumny Bądźżeś, Wydawnictwo Zysk i Spółka, Warszawa 2007.

15. Frank A., Dziennik, Wydawnictwo SAWW, Poznań 1993.

16. Gardell J., Dojrzewanie Błazna, Wydawnictwo Santorski & CO, Warszawa 2005.

17. Goethe J.W., Król Olch, w przekładzie W. Szymborskiej, [w:] L. Eustachiewicz, Wypisy z literatury powszechnej dla szkół średnich, WSiP, Warszawa 1970.

18. Golding W., Władca much, tłum. Wacław Niepokólczycki, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1986.

19. Gombrowicz W., Ferdydurke, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1989.

20. Kertesz I., Los utracony, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2002.

21. Kochanowski J., Fraszki; Pieśni; Treny; Odprawa posłów greckich, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1994.

22. Konopnicka M. Dym; Nasza szkapa,Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1992.

23. Konopnicka M., Mendel Gdański, [w:] Nowele i obrazki, Warszawa 1951.

24. Korczak J., Bankructwo małego Dżeka. Warszawa 1979.

25. Kosiński J., Malowany ptak, Wydawnictwo Da Capo, Warszawa 1993.

26. Krall H., Zdążyć przed Panem Bogiem, Wydawnictwo a5, Kraków 2005.

27. Kuncewiczowa M., Cudzoziemka, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1994.

28. Levine K., Walizka Hany, Wydawnictwo Media Rodzina, Poznań 2002.

29. Ligocka R., Dziewczynka w czerwonym płaszczyku, Wydawnictwo Znak, Kraków 2001.

30. Mickiewicz A., Dziady cz. II, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1971.

31. Miłosz Cz., Dolina Issy, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1989.

32. Molnar F., Chłopcy z Placu Broni, przeł. [z węg.] J. Mortkowiczowa, Krajowa Agencja Wydawnicza, Białystok 1992.

33. Montgomery L. M., Ania z Zielonego Wzgórza, przeł. [z ang.] R. Bernsteinowa, Prószyński i S-ka, Warszawa 2003.

34. Mrożek S.,Tango, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1989.

35. Nałkowska Z., Dorośli i dzieci w Oświęcimiu, [w:] Nałkowska Z., Medaliony, Wydawnictwo Sara, Warszawa 2004.

36. Orzeszkowa E., Dobra pani, [w:] Opowiadania, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1970.

37. Orzeszkowa E., Nad Niemnem, Wydawnictwo Greg, Kraków 2000.

38. Parandowski J.,Mitologia, Państwowe Wydawnictwo „Iskry”, Warszawa 1982.

39. Prus B., Antek, Wydawnictwo GMP, Poznań 1994.

40. Prus B., Katarynka, [w:] Nowele i opowiadania, Wydawnictwo „Zielona Sowa”, Kraków 2003.

41. Prus B., Sieroca dola, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1962.

42. Rowling J. K., Harry Potter i Kamień Filozoficzny, tł. [z ang.] A. Polkowski, Media Rodzina, Poznań 2000.

43. Różewicz T., Warkoczyk. Rzeź chłopców, [w:] tenże, Poezja, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1988.

44. Saint Exup�ry A., Mały Książę, Wydawnictwo MUZA SA, Warszawa 2002.

45. Schmidt E.-E., Oskar i pani Róża, Wydawnictwo Znak, Kraków 2004.

46. Schulz B., Sklepy cynamonowe, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984.

47. Shakespeare W., Romeo i Julia, Akt I, scena I i V, przeł. [z ang.] Maciej Słomczyński, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2004.

48. Sienkiewicz H., Janko Muzykant, Zakład Narodowy Im Ossolińskich, Wrocław 1986.

49. Sienkiewicz H., W pustyni i w puszczy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986.

50. Sienkiewicz H., Szkice węglem, [w:] Wybór nowel i opowiadań, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1966.

51. Słowacki J., Kordian, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław; Warszawa 1986.

52. Szczypiorski Andrzej, Początek, Wydawnictwo Przedświt, Poznań 1986.

53. Vasconcelos J. M., Moje drzewko pomarańczowe, Wydawnictwo Muza, Warszawa 2007.

54. Veteranyi A., Dlaczego dziecko gotuje się w mamałydze, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2003.

55. Wańkowicz M., Szczenięce lata, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1972.

56. Żeromski S., Przedwiośnie, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1973.

Malarstwo:

1. Boznańska Olga, Dziewczynka z chryzantemami, 1894, olej na tekturze, Muzeum Narodowe, Kraków.

2. Boznańska Olga, Srebrzysta dziewczynka, ok. 1890, olej na tekturze, własność prywatna.

3. Bruegel Pieter Starszy, Zabawy dziecięce, 1560.

4. Chełmoński Józef, Pastuszkowie przy ognisku, 1895 – 1900, olej na płótnie, własność prywatna.

5. Chełmoński Józef Owczarek, 1897, olej na płótnie, Muzeum Narodowe w Krakowie.

6. Delacroix Eugene, Wolność wiodąca lud na barykady, 1830, olej na płótnie, Luwr, Paryż.

7. Kotsis Aleksander, Matula pomarli, 1868, olej, papier na płótnie, Lwowska Galeria Sztuki, Lwów.

8. Kotsis Aleksander, Dzieci przed chatą w górach, 1872, olej na płótnie, Muzeum Narodowe w Warszawie.

9. Kotsis Aleksander, Dzieci w lesie, 1873, olej na płótnie, Muzeum Narodowe w Poznaniu.

10. Matejko Jan, Jan Kochanowski nad zwłokami Urszulki, 1862, obraz zaginiony.

11. Michałowski Piotr, Studium chłopca wiejskiego, ok. 1841, Muzeum Narodowe w Warszawie.

12. Renoir Pierre Auguste, Dwie siostry (Na tarasie), 1881, olej na płótnie, Art Institute, Chicago.

13. Wyspiański Stanisław, Śpiący Staś, 1902, Muzeum Śląskie, Katowice.

14. Wyspiański Stanisław, Helenka, 1900, pastel, Muzeum Narodowe, Kraków.

15. Wyspiański Stanisław, Dziewczynka w niebieskim kapeluszu, 1895, pastel, Muzeum Narodowe, Kraków.

16. Wyspiański Stanisław, Portret dziecka (Portret Mietka), 1900, pastel, Muzeum Narodowe, Warszawa.

17. Wyspiański Stanisław, Dziewczynka z wazonem z kwiatami, 1902, pastel, Muzeum Narodowe, Kraków.

Film:

1. 300 mil do nieba, reż. Maciej Dejczer, Dania, Francja, Polska 1989.

2. Alicja w krainie czarów, reż. William Sterling, Wielka Brytania 1972.

3. Alicja w krainie czarów, reż. Tim Burton, USA 2010.

4. Blaszany bębenek, reż. Volker Schlundorff, Francja, Jugosławia, Polska RFN 1979.

5. Cinema Paradiso, reż. Giuseppe Tornatore, Francja, Włochy 1988.

6. Cześć Tereska, reż. Robert Gliński, Polska 2001.

7. Dzieci niebios, reż. Majid Majidi, Iran 1998.

8. Kochankowie mojej mamy, reż. Radosław Piwowarski, Polska 1986.

9. Labirynt fauna, reż. Guillermo del Toro, Hiszpania, Meksyk, USA 2006.

10. Leon zawodowiec, reż. Luc Besson, Francja, USA 1994.

11. Ludzkie dzieci, reż. Alfonso Cuarón, Wielka Brytania, Kanada, Japonia, USA 2006.

12. My, dzieci z dworca Zoo, reż. Uli Edel, RFN 1981.

13. Oliver Twist, reż. Roman Polański, Czechy, Francja, Wielka Brytania, Włochy 2005.

14. Powrót, Andriej Zwiagincew, Rosja 2003.

15. Ptasiek, reż. Alan Parker, USA 1984.

16. Tajemniczy ogród, reż. Agnieszka Holland, USA Wielka Brytania 1993.

17. Tato, reż. Maciej Ślesicki, Polska 1995.

18. Władcy much, reż. Peter Brook, Wielka Brytania 1963.

19. Życie jest piękne, reż. Roberto Benigni, Włochy 1997.



Motyw dziecka - literatura przedmiotowa



1. Abramowska J., Jan Kochanowski, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2001.

2. Andrzejewska B., Twoja matura - język polski, Wydawnictwo Piątek Trzynastego, Łódź 2007.

3. Bachórz J., Pozytywizm: podręcznik dla szkół ponadpodstawowych, Wydawnictwo Stentor, Warszawa 1998, Dzieciństwo, s. 172-179.

4. Bacerzan E., Poezja polska w latach 1939-1965, WSiP, Warszawa 1988, str. 145.

5. Białek E., Lech D., Popławska A., Słownik symboli, Wydawnictwo Greg, Kraków 2007, hasła: dzieciństwo, dziecko, s. 105-114.

6. Bielawska H., Beniaminek czy podrzutek. Głosy o literaturze dla dzieci i młodzieży, Nasza Księgarnia, Warszawa 1982.

7. Bujnicki T. Pozytywizm: Podręcznik literatury dla klasy drugiej szkoły średniej, WSiP, Warszawa 1989, Bolesław Prus, s. 162-168; Charles Dickens, s. 95.

8. Burkot S., Proza powojenna 1945-1980, WSiP, Warszawa 1984, str. 111-125.

9. Chrzanowski M., Interpretacje wierszy dla klas licealnych, Wydawnictwo Skrypt, Warszawa 2003.

10. Dehue-Oczko A., Wstęp do wydania polskiego, [w:] A. Frank, Dzienniki, Wydawnictwo SAWW, Poznań 1993.

11. Detko J., Eliza Orzeszkowa, Wiedza Powszechna, Warszawa 1976.

12. Dudziak P., Jerzy Kosiński, „Kultura”, czerwiec 2003.

13. Eberhardt K., Albert Camus, [w:] Autorzy naszych lektur, Ossolineum, Wrocław 1987.

14. Fostakowska A., Aglaja Veteranyi, rumuńska pisarka, [w:] „Wysokie Obcasy”, dodatek do „Gazety Wyborczej”, 11 czerwca 2005.

15. Hutnikiewicz A., „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1967.

16. Jażdżewska- Goldsteinowa E., „Początek” Andrzeja Szczypiorskiego, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1995.

17. Kopaliński W., Słownik symboli, Wiedza Powszechna, Warszawa 1990.

18. Kralkowska-Gątkowska K., Bruno Schulz, [w:] Historia literatury polskiej w dziesięciu tomach - tom VIII – Dwudziestolecie międzywojenne - część 2, pod red. dr Anny Skoczek, Wydawnictwo SMS, Bochnia-Kraków-Warszawa 2005.

19. Król A., Olga Boznańska, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002, s. 25-31.

20. Kulczycka – Saloni J., Pozytywizm, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1971.

21. Lupas – Rutkowska J., Epoki literackie, Agencja Wydawnicza Jerzy Mostowski, Warszawa 2001, str. 437-438.

22. Łoś G., Leksykon bohaterów literackich dla szkół średnich, Printex, Białystok 2003.

23. Nosowska D., Leksykon motywów literackich, Wydawnictwo Park, Bielsko Biała 2004.

24. Markiewicz H., Pozytywizm, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1999.

25. Marzec A., Od Schulza do Myśliwskiego, Wydawnictwo JUKA, Łódź 1994.

26. Mathias J., Mały Książę w nas. O podróży odkrywczej z Saint – Exup�rym, Księgarnia Świętego Wojciecha, Poznań 2000.

27. Micke-Broniarek E., Dziecko w malarstwie: od XVI do końca XIX wieku ze zbiorów polskich, Warszawa 2004.

28. Pachocki M., Anna mun kaikki kest��..., [w:] „Lampa”, 15.XII.2005, ISSN 1732-4661.

29. Rogatko B., Wojna raz jeszcze, [w:] Rogatko B., Zofia Nałkowska, PIW, Warszawa 1980, str. 172-179.

30. Rzęsikowski S., W rytmie tanga, [w:] Lektury licealisty, szkice pod redakcją W. Pykosza i L. Bugajskiego, Osolineum, Wrocław 1986.

31. Samotyhowa N., Malarstwo zachodnioeuropejskie, Nasza Księgarnia, Warszawa 1964.

32. Słownik motywów literackich, pod red. Agnieszki Nawrot, Wydawnictwo GREG, Kraków 2005, hasła: dziecko stracone, dziecko wyjątkowe, dziecko skrzywdzone, dzieci cierpiące z powodu nędzy.

33. Święch J., Literatura doświadczeń ekstremalnych, [w:] Literatura polska w latach II wojny światowej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999, str. 245-262.

34. Trud Zwyciężania, [w:] „Tygodnik Powszechny”, 29 lipca 2005.

35. Wołoszyn S., Korczak, Wiedza Powszechna, Warszawa 1987, Pogląd na dziecko i świat jego przeżyć, s. 58-71.

36. Zielińska B., Piszę książki do poduszki – rozmowa z Krystyną Siesicką, „Cogito” 14/2000.

37. Żmigrodzka M., Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku, Wydawnictwo Literackie PAN, Kraków 1975.