Jesteś w: Motyw historii

Motyw historii

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw historii - wprowadzenie



Historia od wieków inspirowała twórców kultury. Jej echa odnajdujemy w literaturze, sztuce, nawet muzyce. Artyści pragnęli uwieczniać wydarzenia ważne, podniosłe, takie, które nie mogą być zapomniane. Apogeum zainteresowania historią nastąpiło w XIX wieku. Wtedy to pojawiła się powieść historyczna - za jej ojca uważa się Waltera Scotta.

Popularność powieści historycznej spowodowała, że gatunek ten szybko zajął ważne miejsce wśród prozy powieściowej. Historia przelana na papier przez literatów ożywała, pozwalała czytelnikowi zbliżyć się do wydarzeń z przeszłości. Niezwykłe było to, że pisarze potrafili – mówiąc kolokwialnie – ubrać fakty historyczne, daty w otoczkę pełną poetyckości i emocjonalności. Bohaterowie powieści stawali się dla odbiorców autorytetami, ich sukcesy czy porażki stawały się sukcesami i porażkami czytelnika.



Prawdą staje się więc myśl Klaudiusza Helwecjusza – jednego z twórców Wielkiej Encyklopedii Francuskiej. Stwierdził bowiem, że „Historia jest powieścią faktów, a powieść – historią uczuć”.



Motyw historii w literaturze



Literatura towarzyszyła ludziom, od kiedy tylko wynaleziono pismo. Około roku 2000 p.n.e. powstał pierwszy starożytny epos o królu sumeryjskim – „Gilgamesz”. Z kolei ok. roku 1200 w Chinach powstała księga „I-Ching”, tzw. Księga Przemian. Około roku 1000 p.n.e. w Indiach pojawiła się „Rigweda”, pisany w sanskrycie redyjski zbiór hymnów. Literatura stała się narzędziem, dzięki któremu także ważne wydarzenia historyczne przetrwały do dziś. Już w antyku zaczęto opisywać historię. Przykładem może być „Iliada” Homera, „Dzieje” Herodota, nazywanego „ojcem historii”, czy „Wojna peloponeska” Tukidydesa.

W średniowieczu, oprócz literatury podporządkowanej teocentryzmowi, pojawiła się także historiografia. Powstawały kroniki historyczne, opowieści o dziejach minionych i współczesnych, współczesnych, których autor przestrzegał porządku chronologicznego. W renesansie, do literatury upamiętniającej historię zaliczamy np. „Pieśń o spustoszeniu Podola” Jana Kochanowskiego. W tym przypadku to pieśń dokumentuje wydarzenie historyczne.




W baroku poeci pisali o kruchości i marności życia ludzkiego. Pośród tej tematyki swoje miejsce znalazła także historia. Przykładem mogą być „Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska czy „Transakcja wojny chocimskiej” Wacława Potockiego. W literaturze oświecenia poruszano często tematy polityczne. W tym też czasie powstał obecny hymn Polski „Mazurek Dąbrowskiego”. W romantyzmie tematyka, zwłaszcza w literaturze polskiej, była patriotyczna i niepodległościowa. Poeci pisali utwory „ku pokrzepieniu serc”, aby zachęcić Polaków do walki o wolność ojczyzny. Przykładami utworów romantycznych, romantycznych, w których przedstawiono historię są np. „Konrad Wallenrod”, „Pan Tadeusz”, „Kordian”.

Z kolei literatura pozytywizmu głosiła hasła pracy organicznej, pracy u podstaw, asymilacji Żydów, emancypacji kobiet. Ze względu na panująca cenzurę, do opisywania wydarzeń historycznych używano m.in. symboli, metafor, języka ezopowego. Do takich utworów zaliczamy „Nad Niemnem”, „Quo Vadis”, Trylogię Henryka Sienkiewicza. Literatura współczesna obejmuje czasu od 1939r do dnia dzisiejszego. Mówi o okupacji niemieckiej, czasach komunizmu w Polsce. Utwory, które mówią o tych wydarzeniach to m.in. „Opowiadania” Tadeusza Borowskiego, „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall. Po krótkim przedstawieniu epok możemy zauważyć, że w prawie każdej był poeta, który opisywał wydarzenia historyczne.

„Bogurodzica” - dzięki przekazowi Długosza nabrała nowego znaczenia jako pieśń bojowa i narodowa. Nazwanie „Bogurodzicy” „pieśnią ojczystą” oznacza, że w XV wieku była ona, pomimo, że ma formę modlitwy do Chrystusa za pośrednictwem Matki Boskiej, swoistym polskim hymnem rycerskim.




Jan Długosz, „Roczniki, czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego” (Historia Polski) - obejmuje ona okres od czasów legendarnych do roku 1480. Jednym z najważniejszych opisanych w tej kronice wydarzeń jest bitwa pod Grunwaldem, którą autor znał z relacji ojca i innych jej uczestników. Długosz stworzył relację dość dokładną i bardzo prawdopodobną, o czym świadczą liczne szczegóły.

• Adam Mickiewicz, „Reduta Ordona” - utwór napisany jest w formie relacji z pola bitwy, włożonej w usta adiutanta. Jest przykładem wiersza o charakterze batalistycznym, ale zawiera także ogólne refleksje na temat walki:

„Spojrzałem na redutę; - wały, palisady,

Działa i naszych garstka, i wrogów gromady;

Wszystko jako sen znikło. - Tylko czarna bryła

Ziemi niekształtnej leży - rozjemcza mogiła”.

Wizja powstania jest bardzo literacka, przypomina odę, co wyraża się na przykład w zakończeniu wiersza, w którym Ordon bohatersko ginie (w rzeczywistości dowódca przeżył i wyemigrował do Włoch).

• Adam Mickiewicz, „Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego” - przedstawiają one dzieje świata i Polski na ich tle jako ciągłą walkę ludów o wolność. Jej pragnienie jest głównym celem i czynnikiem napędowym rozwoju ludzkości. Do niej dążą wszystkie narody, a zmagania o nią determinują losy świata. Taka wizja historii jest w wielu przypadkach przesadzona i niezgodna z prawdą, gdyż nie zawsze szlachetne ideały kierowały ludźmi, tworzącymi historię. Mickiewicz chciał, by jego utwór zabrzmiał jak patetyczna lekcja historii, mająca na celu ogłoszenie proroctwa zmartwychwstania Polski i jej zwycięstwa nad zaborcami. Osiąga to m.in. przez połączenie historii z wiarą. Wizja historii Polski jest powodowana chęcią odzyskania we własnym odczuciu honoru i dumy narodowej, zniszczonych upadkiem kraju. Miała ona służyć złagodzeniu goryczy porażki i znalezieniu powodów klęski innych niż wewnętrzna słabość i samolubstwo szlachty. Poeta zapowiada zwycięstwo, ale też żąda od czytelnika czynu.




• Adam Mickiewicz, „Dziady” cz. III - biografia Gustawa łączy się ściśle z historią narodu. Scena więzienna ukazuje nam garstkę ludzi, którym złamał życie srogi wyrok sądowy. Kibitki wiozące zesłańców na Sybir, carscy żołdacy nieludzko traktujący polskich skazańców – to rzeczywistość po rozpoczęciu procesu Filomatów i Filaretów. W interpretacji Mickiewicza stali się oni uczestnikami walk, nie z bronią w ręku, a katorgą i ofiarą życia. Ich prześladowanie jest często porównywane do rzezi niewiniątek dokonanej przez Heroda i do męczeństwa Chrystusa i apostołów. Ofiarami są przede wszystkim uwięzieni studenci, wśród nich Konrad, ale też i inni patrioci – torturowani, skazani na śmierć bądź zsyłkę na Sybir.

• Adam Mickiewicz, „Konrad Wallenrod” - Walter Alf - wrażliwy i kochający Litwin, mąż Aldony, musi zmienić się w posępnego, okrutnego i ironicznego Konrada Wallenroda. Tę dwoistość wymusza sytuacja jego ukochanego kraju. Litwa zagrożona jest przez Zakon Krzyżacki, dlatego Alf – wychowanek Krzyżaków, musi podjąć się misji doprowadzenia do zguby wroga. Podstępem przenika w szeregi Zakonu i jako Konrad Wallenrod zostaje wybrany Wielki Mistrzem. Prowadzi wojska Zakonu do walki i doprowadza do ich sromotnej przegranej. Misja została spełniona – Litwa ocalona.

• Adam Mickiewicz, "Pan Tadeusz" - w utworze możemy znaleźć wiele przykładów patriotyzmu bohaterów. W dworku, w Soplicowie na ścianie wiszą portrety Kościuszki, Rejtana. Jest to nawiązanie do insurekcji kościuszkowskiej z 1794 roku. Nawet jeden z głównych bohaterów eposu. Tadeusz, ma imię takie samo jak Kościuszko, ponieważ urodził się podczas wojny. W dworku stoi stary zegar kurantowy, który gra „Mazurka Dąbrowskiego”. Historia jest obecna w życiu Jacka Soplicy. Jako ksiądz Robak walczył w armii napoleońskiej pod Hohenlindem, Somosierrą i Jeną. W rzeczywistości naprawdę wydarzyły się te bitwy: 3 grudnia 1800 roku pod Hohenlindem, 30 listopada 1808 roku pod Somosierrą i 14 października 1806 r. pod Jeną. Walczyły w nich wojska Napoleona Bonapartego. Jacek był także więźniem trzech zaborów.




Echo historii odnajdziemy także w grze Jankiela. Grając radosne i skoczne dźwięki na cymbałach przypomniał zgromadzonym o Konstytucji 3 maja 1791r. W utworze, po konfederacji zamek Horeszów został przydzielony Soplicom. Jankiel naśladując dźwięki wojny, wystrzałów wspomniał o Rzezi Pragi. Następnie zaczął grać „Mazurka Dąbrowskiego”. Mickiewicz nawiązał do utworzenia Legionów Polskich we Włoszech w 1797 roku. Miały one przyczynić się do odzyskania niepodległości przez Polskę. „Pan Tadeusz” to utwór „ku pokrzepieniu serc”. Głównym celem poety było ukazanie i obudzenie w narodzie uczuć patriotycznych. patriotycznych tego właśnie powodu pojawiają się liczne nawiązania do walki narodowowyzwoleńczej, do okresu świetności Rzeczypospolitej, do postulatów łączenia walki politycznej z reformami społecznymi. Nie bez przyczyny tłem historycznym jest kampania napoleońska.

• Juliusz Słowacki, „Kordian” - tytułowy bohater to znudzony życiem młodzieniec, który nieustannie poszukuje właściwej drogi, którą mógłby kroczyć przez życie. W II akcie bohater rozpoczyna podróż poprzez Wielką Brytanię, Włochy, Szwajcarię, gdzie na górze Mont Blanc odnajduje wreszcie cel swojego życia. Przechodzi wielką przemianę. Staje się człowiekiem aktywnym, wyznacza sobie konkretny cel. Chce poświęcić się ojczyźnie, pragnie walczyć o niepodległość Polski. Przeradza się w działacza – spiskowca, który chce zabić Cara Mikołaja I. Myślą przewodnią jego działania jest hasło: „Polska Winkelriedem narodów”. Naród może odzyskać wolność jedynie poprzez czynną walkę, choćby straceńczą. Historyczne wydarzenie, jakim jest koronacja cara Mikołaja I na króla Polski sprawia, iż Kordian w imieniu całego narodu próbuje zabić cara, by uwolnić kraj spod jarzma tyranii. Po nieudanej próbie zabójstwa Kordian zostaje złapany i osadzony w szpitalu dla wariatów gdzie następnie zostaje skazany na śmierć. Jest to cena, którą bohater zapłacił za uczestnictwo w tym wydarzeniu historycznym.



• Józef Wybicki, „Pieśń Legionów” - powstała w szczególnych okolicznościach, świadczących woli Polaków odzyskania wolności. Po dramacie rozbiorów nie wszyscy Polacy stracili ducha. Dowodem na to było powstanie legionu polskiego walczącego u boku Napoleona we Włoszech. Słowa są bardzo proste i autor wyraził w nich to, co czuli żołnierze-tułacze – niezłomną wiarę w to, że Polska nie zginie, dopóki oni żyją.

• Casimir Delavigne, „Warszawianka” - w Polsce powstały aż trzy różne tłumaczenia, z których najpopularniejsze okazało się to dokonane przez Karola Sienkiewicza. Muzykę do pieśni napisał Karol Kurpiński. W kwietniu 1831 roku „Warszawiankę” wykonano podczas spektaklu w Teatrze Narodowym w Warszawie, co mieszkańcy miasta przyjęli z ogromnym entuzjazmem. Najważniejsze słowa pieśni zawierają się w refrenie:

„Hej, kto Polak, na bagnety!

Żyj swobodo, Polsko żyj,

Takim hasłem cnej podniety,

Trąbo nasza, wrogom grzmij!”

• Henryk Sienkiewicz, „Krzyżacy” - autor opisuje dzieje konfliktów między Polską a Zakonem Krzyżackim na początku XV wieku. Opierając się na przekazie Jana Długosza, ważnym dla niego jako dla twórcy powieści historycznej, spopularyzował Sienkiewicz bitwę pod Grunwaldem jako budujące wydarzenie naszych narodowych dziejów. Jego opis jest bardziej kwiecisty od kronikarskiego, oddziałuje na emocje.

• Henryk Sienkiewicz, „Potop” - historia jest tłem do przedstawienia losów jednej z najbardziej barwnych postaci w literaturze polskiej. Andrzej Kmicic zdawać się może uosobieniem całej szlachty polskiej. Losy Kmicica, droga, którą przechodzi, zdrada i walka o odzyskanie dobrego imienia, jest obrazem losów polskiej szlachty. Nie bez jej winy Polska została napadnięta przez Szwedów. Łatwość, z jaką potop wojsk szwedzkich zalewa kraj, beznadzieja, niechęć do walki, zdrada Radziwiłła, to autentyczne wydarzenia, które w swoją opowieść wkłada Sienkiewicz. Jest ich w powieści znacznie więcej. Znajdziemy tam i króla Jana Kazimierza, który ucieka na Śląsk i księdza Korneckiego, przeora klasztoru na Jasnej Górze. Sienkiewicz pisze po to, by dodać otuchy, by rozpalić miłość do ojczyzny i umocnić nadzieję na odzyskanie wolności. Celowo pominął więc niektóre fakty sprzeczne z jego wizją, inne natomiast uwypuklił, nadając im znaczenie, które nie miało nic wspólnego z prawdziwym biegiem wydarzeń.

• Eliza Orzeszkowa, „Gloria victis” - autorka składa hołd uczestnikom powstania z 1863 roku. Orzeszkowa przypomina, że walczącym o wolność powstańcom należy oddać hołd, że nie wolno zapominać o ich poświęceniu, że sens ich śmierci nada pamięć następnym pokoleniom i ich starań o odzyskanie niepodległości. Marian Tarłowski jest nieśmiałym, wątłym fizycznie młodym pozytywistą, zafascynowany harmonijną naturą, w której nie ma wojen i niewoli, w której śmierć jest naturalnym końcem istnienia. Psychicznie nie był stworzony do walki. Największą przeszkodą jest dla niego świadomość, że w obronie ojczyzny zmuszony jest zabijać. Z jego fizyczną słabością kontrastowała siła charakteru - dzielność i odwaga na polu walki. Walka wyzwoliła w Tarłowskim siły, których trudno było się spodziewać, mianowicie wykazywał się bohaterstwem, uratował Trauguttowi życie. Powstanie styczniowe zmieniło Tarłowskiego, podjął walkę o wolność, uznając wyższość walki nad własnymi przekonaniami i pragnieniami, zrezygnował z nauki i zginął poświęcając swe życie dla ojczyzny.

• Eliza Orzeszkowa, „Nad Niemnem” - bohaterowie żyją w okresie po upadku powstania styczniowego. W wyniku represji popowstaniowych wielu Polaków straciło swoje majątki, dlatego tak ważne było utrzymanie tego, co zostało. Polacy zrezygnowali wtedy z bezpośredniej walki z bronią, ich patriotyzm przejawiał się w miłości do ziemi i staraniach, aby utrzymać ją w polskich rekach. Najważniejsza wartością, o której pisze Orzeszkowa, jest praca. Która stanowi najważniejszym kryterium dla oceny bohaterów. Na kartach powieści poznajemy losy dwóch rodów: Korczyńskich i Bohatyrowiczów. Na losach ich wszystkich zaważyło powstanie styczniowe. Jego echa wracają we wspomnieniach bohaterów - Janek Bohatyrowicz w walkach stracił ojca. Klęskę powstania silnie przeżył Anzelm, który nigdy nie doszedł do równowagi po niej – stąd jego choroba duszy. Dla Andrzejowej Korczyńskiej, dom w Osowcach jest miejscem kultu, pamiątką po zmarłym mężu. Andrzej poległy w walce jest dla niej bohaterem, a pamiątki po nim stanowiły małe muzeum o które dbała z niezmierną troskliwością. Powstanie styczniowe jest cały czas żywe w pamięci Benedykta, który w walkach stracił dwóch braci. Jeden z nich zginął, a drugi wzięty do niewoli uległ zruszczeniu. Świadectwem dawnej solidarności obu rodów jest mogiła powstańców, będąca jedynym grobowcem najstarszego z braci Korczyńskich.

• Henryk Sienkiewicz, „Ogniem i mieczem” - akcja toczy się w czasie powstania Chmielnickiego, w okresie od 1647 do 1654 roku. Sienkiewicz pokazuje takie wydarzenia historyczne, jak polskie klęski pod Korsuniem, Żółtymi Wodami i Piławcami, upadek Baru i obronę Zbaraża, elekcję Jana Kazimierza i ugodę zborowską, a także zwycięstwo polskie pod Beresteczkiem. Autor wprowadza czytelnika w świat zawirowań dziejowych. Poznajemy niezwykłych bohaterów: Skrzetuskiego, Chmielnickiego, Bohuna. Przenosimy się w czasie, obserwujemy mentalność, kulturę XVII wiecznych mieszkańców Rzeczypospolitej. Sienkiewicz z wielką plastycznością tworzył tę rzeczywistość. Pisarz potrafił szkicować osobowości – rubasznych awanturników, wielkich walecznych patriotów, zdrajców. Chmielnicki prezentuje się jako mściciel wszystkich strasznych krzywd, jakich Polacy dopuścili się na Ukrainie. Skrzetuski nie podważa przedstawionych faktów, ale odrzuca jego rozumowanie. Racjom uciskanych przedstawił racje wyższe – wzgląd na dobro kraju, które jego zdaniem domagało się polubownego załatwienia sporu.

• Henryk Sienkiewicz, „Potop” - historia to przede wszystkim wojny polsko – szwedzkie, a właściwie jej fazy najważniejsze, obejmujące lata 1665–1657. Autor ukazuje niezwykle trudną sytuację polityczną i militarną Polski. W 1655 Wielkie Księstwo Litewskie opanowane było przez ukraińskich Kozaków. W tym samym czasie Rzeczpospolita została zaatakowana przez armię szwedzką. Celem najazdu było opanowanie ziem polskich, zyskanie pełnego panowania na Morzu Bałtyckim, rabunek dóbr. W związku ze zdradą magnatów i szlachty polskiej, wróg odniósł wiele sukcesów. Te mało pokrzepiające fakty historyczne Sienkiewicz uwzniośla opisując czytelnikowi przygody rycerskie, wyprawy, pochody i bitwy. Opisy batalistyczne także zbliżają się do eposu – są to wielkie widowiska zbiorowe, dostarczające uczestnikom uniesień, pełne efektów plastycznych i dźwiękowych.

• Henryk Sienkiewicz, „Pan Wołodyjowski” - akcja powieści toczy się w latach 1668–1672, podczas wojen z Turcją. Ważniejsze wydarzenia historyczne to oblężenie Kamieńca Podolskiego przez Turków i zwycięstwo Sobieskiego pod Chocimiem. Sienkiewicz, pomijając fakty, mitologizuje postaci, tworzy wielkich wodzów, herosów, tworzy ich baśniowy obraz. Taki właśnie jest Jan Sobieski – główny bohater historyczny „Pana Wołodyjowskiego”. Nazywa go wielkim hetmanem, którego samo imię budzi już lęk i szacunek u wroga.

• Stanisław Wyspiański, „Warszawianka” - akcja dramatu rozgrywa się w lutym 1831 roku, w kwaterze gen. Chłopickiego, położonej w pobliżu Olszynki pod Grochowem, gdzie trwa najdłuższa bitwa powstania listopadowego. Oprócz generała, główne postaci utwory do Jan Skrzynecki, późniejszy dowódca wojsk oraz dwie panny mieszkające w domu: Anna i Maria. „Warszawianka” nie opisuje dokładnie wydarzeń historycznych: przywołanej w niej pieśni nie znano jeszcze wówczas w Polsce, nie śpiewano jej zatem pod Grochowem. Dramat powstał przede wszystkim po to, aby oddziaływać na widzów i to w wielorakiej formie: po pierwsze plastycznej, a także muzycznej, dzięki przywołaniu pięknej pieśni. To się udało, „Warszawianka” wywarła olbrzymie wrażenie na odbiorcach, przypomniała o śpiewanej wiele lat temu pieśni.

• Stanisław Wyspiański, „Wesele” - autor podczas obserwacji chłopów i inteligencji na weselu w Bronowicach, którego był gościem, zastanowił się co by się stało, gdyby wśród weselników pojawiły się duchy, które przypomniałyby przeszłość i nawoływały do zmian. W dramacie Wyspiańskiego przybywają one jako tzw. „osoby dramatu”, każda z nich ukazuje się komuś innemu. Pierwszą z nich jest Stańczyk, błazen królewski na dworze Zygmunta Starego. Pojawia się on Dziennikarzowi, aby skonfrontować jego podejście do walki o wolność z własnym. Wytyka mu brak chęci działania i uleganie zaborcom. Krytykuje postawę rezygnacji i poddania się. Jako drugi pojawia się Rycerz. Ukazuje się on Poecie i jest duchem Zawiszy Czarnego, uosabia w sobie moc i męstwo. Pragnie porwać Poetę i pchnąć go do działania. Następna zjawą występującą w dramacie Wyspiańskiego jest Hetman, który ukazuje się Panu Młodemu. Uosabia on Ksawerego Branickiego, jednego z przywódców konfederacji targowickiej. Reprezentuje kierującą się prywatą magnaterię. Przybywa jako duch cierpiący męki za zdradę ojczyzny. Ostatnią postacią historyczną spośród „osób dramatu” jest Upiór. Uosabia on Jakuba Szelę – kierującego się nienawiścią klasową przywódcę rabacji galicyjskiej. Ukazuje się Dziadowi. Na wesele przybywa brudny od krwi, jednak udaje, że to nie ma znaczenia i chce się bawić z innymi. Dla Dziada jest uporczywym wspomnieniem niechlubnej przeszłości, przypomina o dawnych konfliktach chłopów i szlachty, które doprowadziły do tragedii. Symbolizuje pozorną zgodę obu warstw społecznych, które na weselu wspólnie się bawią, lecz w rzeczywistości mają odmienne interesy i poglądy. Wszystkie cztery zjawy przybywają w celach związanych w niepodległością państwa polskiego. Przypominają one błędy przeszłości i krytykują obecne zachowania, które nie sprzyjają odrodzeniu się ojczyzny. Ukazują oblicze społeczeństwa, które ani nie jest w nastroju do walki, ani nie potrafi się zorganizować. Prowadzi to do dekadenckiego wniosku: społeczeństwo polskie jest niezdolne do czynu zbrojnego.

• Stefan Żeromski, „Przedwiośnie” - w powieści autor ukazał swój stosunek do sytuacji panującej we wschodniej Europie oraz Polsce na początku wieku XX. Był to czas niespokojny, pełen ważnych zmian, czas wybuchów rewolucji komunistycznych. W utworze poznajemy rewolucyjną rzeczywistość Rosji. Wybuch pierwszej wojny światowej pogłębił w Rosji kryzys ekonomiczny, ukazał zacofanie kraju i wzbudził rewolucyjne nastroje wśród społeczeństwa. Komuniści na czele z Leninem w listopadzie 1917 dokonują przewrotu zbrojnego obalając Rząd Tymczasowy. Zdarzenia te często nazywane są rewolucją październikową. Poprzez swoje dzieło Żeromski wyraża swój niepokój, związany z przyszłością narodu. Żeromski rozczarowany był rzeczywistością Polski i z troski o jej losy, chciał ukazać rodakom drogę, którą powinni podążać. Chciał również wyrazić swoją opinię na temat haseł bolszewików. Postać Cezarego Baryki jest odzwierciedleniem poglądów samego autora. Wprowadzenie go do utworu sprawia, że oprócz powieści politycznej mamy do czynienia z opowieścią o dojrzewaniu, o kształtowaniu człowieka poprzez warunki historyczne oraz otoczenie.

• Władysław Broniewski, „Bagnet na broń” – wiersz napisany został w szczególnej sytuacji, w przededniu II wojny światowej, jakby w przeczuciu tego, co miało nastąpić. Jest to wiersz typowo zagrzewający do walki, co szczególnie wyraża się w słowach:

stań u drzwi.

Bagnet na broń!

• Krzysztof Kamil Baczyński, „Pokolenie” - straszne doświadczenie wojny spowodowało upadek wszystkich wartości, takich jak litość, sumienie, a nawet miłość. Podmiot liryczny w utworze, młody żołnierz, którego możemy utożsamić z samym Baczyńskim, zastanawia się, czy „postawią im, z litości chociaż, nad grobem krzyż”. Wiemy, że Krzysztof Kamil Baczyński nie ograniczał się jedynie do wyrażania uczuć i przeżyć, był człowiekiem czynu. Jak powiedział o sobie: „Ja, żołnierz-poeta, czasu kurz”. Należał do konspiracyjnej organizacji bojowej AK, toteż na znak wybuchu powstania warszawskiego stawił się na posterunku. Niestety, nie zdążył już opisać powstańczych wspomnień. Zginął czwartego dnia.

• Tadeusz Borowski, „Opowiadania” - autor ukazuje ludzi, w których zniszczone zostało poczucie solidarności, wrażliwości a pozostają jedynie z instynktem samozachowawczym. Równie zatrważające jest to, jak w obozach zaniknął podział na kata i ofiarę. Okazuje się nagle, że główny bohater, Tadek, który pogodził się z rzeczywistością obozową, ma pewne przywileje, pracuje w szpitalu, kopie rowy, co zwiększa jego szanse na przeżycie, staje się wobec Żydów wysyłanych do gazu katem, wrogiem.

• Gustaw Herling Grudziński, „Inny świat” - temat tragicznej historii ludzi w nieludzkim zniewoleniu staje się pretekstem do ukazania indywidualnych losów i motywacji więźniów. Autor ukazuje, że w obozie możliwa jest miłość, że pracownicy szpitala potrafią być serdeczni, że ludzie są gotowi oddać życie za innych.

• Kazimierz Moczarski, „Rozmowy z katem” - Jűrgen Stroop, generał niemieckiej SS przez 265 dni był przetrzymywany w jednej celi z żołnierzem AK, Kazimierzem Moczarskim. Razem z nim wsłuchujemy się w opowieść Stroopa o jego dzieciństwie w niemieckim księstwie Lippe, o początkach jego kariery w NSDAP, o której będzie wypowiadał się z nieukrywaną dumą. Historia nabiera tempa, a zarazem tragicznego wymiaru, gdy hitlerowski generał rozpoczyna opowieść o swoich losach w czasie II wojny, często powiązanych z Polską i Polakami. Opowiada m.in. o działalności w Wielkopolsce w 1939, o terrorze, który tam szerzył wraz z hitlerowską policją. Stroop często próbuje przemilczeć niewygodne dla niego fakty, np. o masowych mordach. Najbardziej wstrząsająca jest jednak jego opowieść o tłumieniu powstania w getcie warszawskim, która trwała od 19 kwietnia do 26 maja 1943. Z triumfującą radością wspomina o sukcesach – zabitych Żydach, których określa mianem „podludzi”. Wysadzenie synagogi po stłumieniu powstania, komentuje jako „niezapomniany triumf nad żydostwem”. Wspomnienia o powstaniu są dla niego bardzo radosne, bowiem umożliwiły mu awans w partii. Stroop uparcie broni swoich racji. Nawet w chwili śmierci niczego nie żałuje, nie okazuje skruchy. Jest przekonany o tym, że postępował dobrze, przy pożegnaniu z Moczarskim ośmiela się nawet użyć stwierdzenia: „do zobaczenia niedługo u świętego Piotra”, a na pytanie zadane na kilka dni przed wykonaniem wyroku, odpowiedział, że „nie ma wyrzutów sumienia z tego powodu, że mordowano Żydów”.

• Hanna Krall, „Zdążyć przed Panem Bogiem” - autorka daje niezwykłe świadectwo tragedii warszawskiego getta, ale także świadectwo człowieka, który ocalał i który uczył się na nowo żyć w powojennej rzeczywistości. Utwór jest w całości zapisem rozmowy z Markiem Edelmanem, a jego akcja rozgrywa się na dwóch płaszczyznach. Edelman - jeden z przywódców Żydowskiej Organizacji Bojowej mówi o życiu w getcie, akcji likwidacyjnej i walce powstańczej, przeplatając te relacje opowieściami o swoim powojennym życiu i pracy lekarza w jednym z łódzkich szpitali. Poznajemy historię człowieka, który z Umschlagplatzu w warszawskim getcie odprowadził na śmierć 400 tys. ludzi. Przez całe swoje późniejsze życie jako kardiochirurg wyrównywał rachunki z Panem Bogiem, walcząc z nim o jak najdłuższe podtrzymanie płomienia ludzkiego życia.

• Aleksander Kamiński, „Kamienie na szaniec” - Zośka, Rudy, Alek to ludzie, których młodość, najpiękniejszy czas w życiu człowieka, przypada na lata wojenne. Umieli się uczyć śmiać, śpiewać. Powstały trwałe, nierozerwalne przyjaźnie oraz miłości. Los poddał ich wielkiej próbie patriotyzmu, polskości i męstwa. Próby, z której wyszli zwycięsko. Na kartach powieści czytamy o przeżyciach autentycznych ludzi. Nie ulękli się aresztowania, tortur, ochoczo wypełniali swoją misję ze świadomością, że w każdej chwili mogą stracić życie. W ramach Szarych Szeregów prowadzili akcje małego sabotażu.

• Miron Białoszewski, „Pamiętnik z powstania warszawskiego” - pamiętnik jest pisany z punktu widzenia osoby niebiorącej czynnego udziału w walce i powstał po 23 latach od wydarzeń z 1944 roku – jak mocno musiały one utkwić Białoszewskiemu w pamięci, skoro jego dzieło zdaje się być bezpośrednią relacją z okupowanej, stawiającej jednak opór Warszawy. To wrażenie wybitnie potęguje język utworu: dopasowany do sytuacji, a więc w momentach spokoju narrator posługuje się normalnymi zdaniami, zaś w momentach niebezpieczeństwa i chaosu – używa zdań urywanych, naśladuje odgłosy bomb, relacja nabiera tempa. W „Pamiętniku” wypowiada się, co wynika z jego formy, pierwszoosobowy subiektywny narrator. Wspomina on powstańczy dramat, doskonale tworząc atmosferę towarzyszącą tamtym wydarzeniom. Tym, co wyraźnie przebija z „Pamiętnika…” jest ciągłe dążenie do pokazania możliwie najszerszego i najbardziej prawdziwego obrazu życia ludności cywilnej. Autor ukazał , jak on i jego towarzysze próbują znaleźć choć odrobinę normalności w dramatycznej sytuacji nierównej walki, jak mają zwykłe potrzeby i pragnienia.

• Władysław Szpilman, „Pianista” - autor spisał swoje wojenne wspomnienia. Wraz z nim przeżywamy dzień po dniu straszne chwile. Ten szanowany i uznany artysta w ciągu krótkiego czasu stał się zaszczutym zwierzęciem, które musi się ukrywać. W momencie największego załamania, kiedy sytuacja wydawała się mu beznadziejna, postanowił skrócić swoje cierpienie. Pastylki jednak nie zadziałały, Szpilmanowi udało się przeżyć. I wtedy odczuł, jak sam pisze, „niepohamowaną, zwierzęcą wręcz chęć do życia za wszelką cenę”. Dzięki pomocy innych, m.in. niemieckiego oficera Wilm`a Hosenfelda i własnej determinacji udało mu się ocalić życie.

• Marek Hłasko, „Robotnicy” - autor rozprawia się z mitem robotnika, hołubionego, wspaniałego i pełnego ideałów. Historia nie jest uładzona, łatwa do przyswojenia.

• Ryszard Kapuściński, „Cesarz” - autor wykorzystał losy władcy Etiopii, by powiedzieć o wiele więcej, by postawić wiele pytań. Historia rządów Hajle Sellasje początku jest podobna do rządów komunistów w Polsce. Wielu widzi we Władcy Breżniewa a w Jego dworzanach Gierka i towarzyszy. Obecnie książkę Kapuścińskiego traktuje się jako rozprawę z niebezpieczeństwami totalitaryzmu w ogóle.



Motyw historii w malarstwie



Aleksander Sochaczewski, „Pożegnanie z Europą” - malarz ukazuje ludzi, którzy właśnie dotarli do słupa na granicy Europy i Azji. Dokonują tam oni symbolicznego pożegnania z kontynentem. Czują się bardzo przywiązani uczuciowo do ziemi. Wiele osób klęka i pada na ziemię płacząc, rozpaczając i modląc się. Przejście na drugą stronę to dla nich symboliczne dopełnienie wydarcia ich z domów i ojczystego kraju. Obraz ten jest przykładem martyrologii narodu polskiego. Ludzie wędrujący na Syberię są jedną z wielu grup, które spotyka taki los i odzwierciedlają losy całego narodu, wszystkich Polaków, którym przyszło zmagać się z zaborcami, także tych, których nie dotknęła zsyłka, lecz którzy cierpieli w kraju. Kolorystyka obrazu również ma znaczenie w jego wymowie. Jest on utrzymany w szarej tonacji, która kojarzy się ze smutkiem i brakiem nadziei. Taka jest też sytuacja przedstawionych na nim ludzi: naród cierpi i nie może tego zmienić, nie ma żadnych perspektyw na przyszłość. Więziony przez zaborców jest pędzony w dal.

Jan Matejko, „Stańczyk” - historyczny błazen zapisał się w historii tym, że nie tylko zabawiał dwór, lecz przede wszystkim był bardzo zatroskany o losy kraju i wykorzystując swoją pozycję potrafił wywrzeć duży wpływ na poglądy osób kierujących polityką państwa. Starał się przestrzegać króla przed złymi długofalowymi skutkami jego działań. Takiej właśnie kreacji Stańczyka na męża stanu dokonał Matejko. Błazen siedzi on na fotelu w jednej z komnat zamku królewskiego i rozmyśla nad losami państwa. Na jego twarzy widać niepokój, zmartwienie oraz dezaprobatę dla postaw innych. Stańczyk pozostaje nieruchomy i odizolowany od reszty osób na zamku. W komnacie w tle odbywa się właśnie bal, jego uczestnicy beztrosko się bawią, jednak Stańczyk siedzi na uboczu, zniechęcony postawą gości i martwi się o przyszłość kraju. Jego postać zajmuje centralne miejsce na obrazie i jest dobrze oświetlona , co kontrastuje z ciemniejszym tłem. Matejko w ten sposób zwraca uwagę na osamotnienie Stańczyka w swojej postawie. Ważnym elementem obrazu jest również kometa za oknem. Symbolizuje ona zbliżającą się katastrofę, jaka może nadejść jeśli utrzymają się obecne warunki. Komety zawsze w różnych kulturach były wróżbami nieszczęść i taką też funkcję pełni na obrazie – zapowiada nadchodzący upadek Polski. Innym istotnym elementem obrazu jest twarz Stańczyka, która jednocześnie jest twarzą Jana Matejki. Autor chciał w ten sposób utożsamić się z przedstawianą postacią i ukazać bliski związek między jej poglądami a własnymi. Pragnął być malarzem historii narodu polskiego, ale nie zamierzał ograniczać się do przedstawiania zdarzeń i osób, lecz również zwrócić uwagę Polaków na błędny przeszłości i przekazać im co mają zrobić, by nie powtórzyły się w przyszłości.

• Juliusz Kossak, „Spotkanie Skrzetuskiego z Chmielnickim na Dzikich Polach” - ważne są na obrazie postaci jak i miejsce ukazanej sceny. Skrzetuskiego i Chmielnickiego widzimy w centrum obrazu. Chmielnicki mówi coś gestykulując. Skrzetuski stoi i słucha, podparty pod boki. Z treści powieści Sienkiewicza wiemy, że Skrzetuski oskarża Chmielnickiego o bezpodstawne wywoływanie buntu. Widz musi przyznać, że to odważne z jego strony, bo rzecz dzieje się prawdopodobnie w obozie kozackim. Tyłem do widza stoi postać z latarnią, która oświetla postacie stojące w centrum. W tle widzimy odpoczywające konie i ludzi posilających się przy ogniskach. Dzikie pola, wydawały się idealnym miejscem dla buntowników. Prawie niezamieszkane, stawały się miejscem, do którego zmierzali uchodźcy z sąsiednich krajów. Wśród nich było wielu zbirów i bandytów, jak i uciekinierów przed najróżniejszymi prześladowaniami. Powodem, dla którego tu przybywali, był praktyczny brak władzy na tym terenie.

• Juliusz Kossak, „Kmicicowa kompania” - to ilustracja do Trylogii. Kmicic i jego kompani w interpretacji Kossaka to wąsaci, przystojni, dumni mężowie. Bez problemu dostrzegamy w bohaterach obrazu rubasznych i gnuśnych wojowników z „Potopu”. Są bogato odziani, mają na sobie futrzane czapy i płaszcze. Ich konie mają ozdobne uprzęże i siodła. Z grupy mężczyzn bije siła, pewność siebie. Można się domyślać, że postać umieszczona w centrum obrazu to Andrzej Kmicic. Minę ma zaciętą, jak na awanturnika przystało. Sprawia wrażenie odrobinę wyniosłego. Scena prawdopodobnie przedstawia moment, kiedy Kmicic wraz ze swoimi towarzyszami przybywa do Lubicza – wsi, którą zapisał mu Herakliusz Bilewicz, dziadek Oleńki. Każdy z kompanów Kmicica łypie groźnie okiem i obserwuje nieznaną okolicę i jej mieszkańców. Ci nie pozostają im dłużni. Duża grupa kobiet widoczna w tle przygląda się przybyszom z wielką ciekawością. Trzeba przyznać, że nieznajomi prezentują się wspaniale i dostatnio. Mieszkańcy wsi prawdopodobnie domyślają się, że wśród obcych jest nowy pan dworku, tym bardziej uzasadnione jest ich zaciekawienie. Nie wiadomo czy celowo Kossak umieścił na ilustracji kruki, które krążą nad domami i „towarzyszą” kompanii w przejeździe przez wieś. Ptaki te mają symboliczne, raczej negatywne znaczenie.

• Juliusz Kossak, „Wjazd Jana III Sobieskiego do Wiednia” - obraz przedstawia w świetny sposób wielką postać historyczną. Obraz ukazuje wjazd króla polskiego do Wiednia, po pokonaniu potężnej armii tureckiej. Na obrazie widoczny jest tłum ludzi, który wprowadza do obrazu pewien nieład. Jest on jednak równoważony poprzez szkicowo namalowaną, stateczną architekturę. Najważniejsi na obrazie są przecież ludzie, a szczególnie jedna postać. Kossak w bardzo sprytny sposób zaznaczył obecność Sobieskiego w tłumie rycerzy – „ubrał go” w błękitny, „zimny” strój kontrastujący z obecnymi na całym obrazie ciepłymi barwami. Dla jeszcze lepszego efektu jego postać została umieszczona na tle polskiego sztandaru. Sylwetka króla jest dumna, do jego nóg padają wdzięczni mieszkańcy Wiednia. Za nim podążają zwycięskie, połączone armie polska, austriacka i niemiecka. Nad wojskami powiewają sztandary, ktoś dzierży symbol husarii. Z prawej strony obrazu huzar niesie zdobytą w walce, turecką chorągiew. Sobieski zadał ostateczny cios Turkom, którzy już nigdy nie urosną do dawnej potęgi. Z obrazu bije uniesienie, radość.



Motyw historii w filmie



„Aleksander”, reż. Oliver Stone - barwna opowieść o życiu jednego z najznamienitszych wodzów starożytności, który podbił większość ówczesnego świata. Reżyser postanowił zachwycić widzów nie tylko widowiskowymi scenami walki, ale także pikantnymi szczegółami z prywatnego życia wodza, który jak głosi plotka, był homoseksualistą.

„Człowiek z żelaza”, reż. Andrzej Wajda - Maciek Tomczyk, jest robotnikiem w stoczni gdańskiej. Jest także aktywnym działaczem komitetu strajkowego. Dziennikarz radiowy Winkel otrzymuje polecenie zrealizowania reportażu kompromitującego Tomczyka.

„Eroica. Symfonia bohaterska w dwóch częściach”, reż. Andrzej Munk - Eroica składa się z dwóch niezwiązanych ze sobą części. Pierwsza z nich, pt. „Scherzo alla Polacca”, co w wolnym tłumaczeniu z języka włoskiego znaczy „żart w polskim stylu”, opowiada o przeżyciach warszawskiego cwaniaczka, Dzidziusia Górkiewicza w czasie Powstania Warszawskiego. Część druga pt. „Ostinato – lugubre”, co po włosku znaczy „uporczywy – ponury”, opisuje życie więźniów w obozie jenieckim, tworzenie przez nich mitu porucznika Zawistowskiego (jedynego oficera, któremu udało się uciec z obozu) oraz powolne popadanie w paranoję w realiach życia obozowego.

• „Faraon”, reż. Jerzy Kawalerowicz - film opowiada historię Ramzesa XIII, następcy panującego Faraona. W pierwszych scenach widzimy potęgę religii ówczesnego Egiptu, potęgę, której symbolami są skarabeusze, czczone do tego stopnia, że armie nie śmią przechodzić przez wydeptane przez nie ścieżki, w obawie przed przypadkowym zgnieceniem tych stworzeń. Młody Ramzes stara się przeciwstawiać kapłanom, którzy w ówczesnych czasach stanowili władzę wykonawczą w państwie. Prawie dwuipółgodzinny film pokazuje nam próby odsunięcia ich od władzy za pomocą mniej lub bardziej oficjalnych środków.

• „Hubal”, reż. Bohdan Poręba - dramatyczny obraz opowiada wojenne losy legendarnego dowódcy - majora Henryka Dobrzańskiego i dowodzonego przez niego oddziału. Mimo kapitulacji, major Dobrzański ślubuje pozostać w mundurze i walczyć przeciwko Niemcom. Organizuje ochotniczy Oddział Wydzielony Wojska Polskiego i podejmuje walkę partyzancką. Dowództwo Związku Walki Zbrojnej nie akceptuje poczynań Hubala i nakazuje rozwiązanie oddziału. Mimo to, major z garstką oddanych żołnierzy kontynuuje walkę.

• „Joanna D`arc”, reż. Luc Besson - święta natchniona przez Boga czy rozhisteryzowana wariatka-do dziś nie wygasły spory wokół Joanny d`Arc, córki średniowiecznego wieśniaka, która powiodła francuską armię do zwycięskiego boju przeciwko Anglikom. Oskarżona o czary i herezję spłonęła na stosie w wieku dziewiętnastu lat. Joanna już za życia stała się legendą. Od dziecka utrzymywała, że słyszy głosy z niebios i miewa niezwykłe widzenia. Gdy jej rodzinne miasteczko zajęli Anglicy, stanęła przed obliczem króla mówiąc: „Daj mi armię, a w imię Boże powiodę ją do zwycięstwa i zwrócę Ci Twoje królestwo”.

• „Kanał”, reż. Andrzej Wajda - historia ostatnich godzin życia żołnierzy AK, walczących w powstaniu warszawskim. Po nieudanej próbie przebicia się przez stanowiska oddziałów niemieckich, kompania porucznika Zadry otrzymuje polecenie przedostania się z Mokotowa, do wciąż walczącego Śródmieścia. Jedyną możliwą drogą do tego miejsca są jednak kanały. Konieczność zejścia do kanałów przedstawiona została jako alegoria pohańbienia godności powstańca. Decyzja porucznika Zadry o zejściu do kanałów spotyka się z ostrym sprzeciwem ze strony członków oddziału. Kanał przez żołnierzy określany jest mianem „kloaka”, a sami żołnierzy, stając w konieczności zejścia pod ziemię, porównują się do szczurów.

• „Katyń”, reż. Andrzej Wajda - gdy 17 września 1939 roku armia radziecka wkroczyła do Polski, nieprzygotowana do walki na dwóch frontach armia II Rzeczpospolitej musiała ponieść klęskę. Wśród jeńców wojennych znalazło się kilkanaście tysięcy oficerów. Ich rodziny z utęsknieniem czekały na ich powrót. Nigdy jednak nie nastąpił.

• „Kleopatra”, reż. Darry F. Zanuck - to historia królowej Egiptu i jej miłości do dwóch największych wodzów starożytnego Rzymu: Juliusza Cezara i Marka Antoniusza. Zarówno Burton jak i Harrison nominowany do Oscara dają wspaniały popis gry aktorskiej, jednak to właśnie Elizabeth Taylor jaśnieje niezwykłym blaskiem, przyciągając swoją osobą uwagę widzów i dając jeden z najwspanialszych występów w swej aktorskiej karierze. Zdumiewający swym rozmachem film zdobył Oscary za scenografię, kostiumy i efekty specjalne. Niektóre fragmenty filmu przeszły do historii kina, jak na przykład zapierająca dech w piersiach scena wjazdu Kleopatry do Rzymu. "Kleopatra" to historia niezwykłej kobiety, o której względy konkurowało dwóch największych rzymskich wodzów i która przeszła do legendy jako symbol uwodzicielskiej urody.

• „Król Artur”, reż. Antoine Fugqua - o opowieść o mężnym Arturze, jego braterstwie z Lacelotem, o lojalnych Rycerzach Okrągłego Stołu i ich bohaterskiej walce w imię wolności i miłości. Film jest niezwykle widowiskowym obrazem, łączącym wątki historyczne z trzymającą w nieustannym napięciu akcją i dostarczającym rozrywki na najwyższym poziomie.

• „Królowa Bona”, reż. Janusz Majewski. - bohaterką dwunastoodcinkowego serialu jest Bona Sforza d`Aragona. Wywodziła się z jednego ze znamienitszych rodów włoskich. Jako córka tytularnego księcia Mediolanu i Bari wyrosła w atmosferze wielkiej polityki, rywalizacji rodów o poszczególne księstwa, przemyślnych forteli i intryg dworskich. Odebrała niezwykle staranne wykształcenie. Biegle władała hiszpańskim i klasyczną łaciną, której znajomość wywołała ponoć podziw profesorów Akademii Krakowskiej. Królową Polski została w 1518 roku. Szybko zyskała duży wpływ na swojego męża - Zygmunta Starego. Była postacią kontrowersyjną. Miała zagorzałych zwolenników i zaciekłych wrogów. Pierwsi cenili ją za mądrość, przenikliwość i dalekowzroczność w sprawach politycznych. Drudzy zarzucali jej zuchwałość, despotyzm, żądzę władzy i mieszanie się do polityki. Serial Janusza Majewskiego ukazuje ją jako kobietę twardą, rozsądną władczynię, która wszakże nie zdołała osiągnąć zamierzonych celów.

• „Krzyżacy”, reż. Aleksander Ford - adaptacja powieści Henryka Sienkiewicza z niewielkimi zmianami wobec pierwowzoru. Na pierwszy plan wysunięto losy Juranda ze Spychowa, zdradziecko atakowanego przez Krzyżaków ze Szczytna, którym przewodzi okrutny komtur Zygfryd de Lowe. Równolegle poprowadzono wątek romansowy między Zbyszkiem, Danuśką i Jagienką. Punkt kulminacyjny stanowi finałowa bitwa pod Grunwaldem.

• „Na Zachodzie bez zmian”, reż. Lewis Milestone - film opowiada historię grupy młodych Niemców, wysłanych prosto ze szkoły w okopy Pierwszej Wojny Światowej. Ognisty patriotyzm młodych żołnierzy szybko zaczął wygasać gdy zobaczyli rzeczywistość wojny. Ich życie zmienia się diametralnie, strach i śmierć otaczają ich każdego dnia. Zatracają gdzieś młodzieńczą niewinność i uczą się bezwzględnie zabijać.

• „Ogniem i mieczem”, reż. Jerzy Hoffman - Jan Skrzetuski jest jednym z nielicznych szlachciców, którzy przejęli się powstaniem Chmielnickiego, sprzymierzonego z Kozakami. Na początku Skrzetuski nieświadomie ratuje życie Chmielnickiemu, który później podczas jego uwięzienia przez Kozaków wykupuje go. Wśród atamanów jest jeden, który nienawidzi Skrzetuskiego, ponieważ ten zdobywa miłość jego oblubienicy- Heleny.

• „Ostatni Samuraj”, reż. Edward Zwick - kapitan Nathan Algren, bohater Wojny Secesyjnej, wyrusza do Japonii by walczyć przeciwko Samurajom. Po pewnym czasie staje się jednak ich sprzymierzeńcem. Katsumoto, to przywódca Samurajów, których wspaniała kultura powoli odchodzi w zapomnienie. Jego losy nierozerwalnie splatają się z losami amerykańskiego kapitana. Film to widowiskowa, epicka opowieść o narodzinach nowoczesnej.

• „Pan Wołodyjowski”, reż. Jerzy Hoffman - druga polowa XVII wieku. Pułkownik Michał Wołodyjowski po śmierci narzeczonej wstępuje do klasztoru Kamedułów. Onufry Zagłoba podstępem go stamtąd uprowadza do rzekomo chorego przyjaciela Ketlinga. Hetman Sobieski nakłania Wołodyjowskiego do powrotu do wojska. Na warszawskim gościńcu Wołodyjowski i Zagłoba spotykają siostrę pułkownika, panią stolnikową. Towarzysza jej dwie wychowanice - Basia i Krzysia. Hetman mianuje Wołodyjowskiego dowódca stanicy w Chreptiowie, na wschodnich kresach Rzeczypospolitej. Wśród żołnierzy Michała jest Tatar, Azja Mellechowicz. Młoda pułkownikowa budzi jego pożądanie. Azja jest synem chana Tuhaj-beja i potajemnie utrzymuje kontakty z tatarskimi i tureckimi nieprzyjaciółmi Polski. Planuje zdradę Rzeczypospolitej, ale przedtem chce zdobyć Baśkę.

• „Patriota”, reż. Roland Emmerlich - patriota to zrealizowany z ogromnym rozmachem epicki film przygodowy, którego akcja rozgrywa się w czasach amerykańskiej wojny o niepodległość. Opowiada on historię Benjamina Martina, kolonisty, który wsławił się wieloma krwawymi czynami w czasie wojny francusko-indiańskiej. Po wojnie Benjamin osiadł na farmie i założył rodzinę. Kiedy wybucha wojna z Anglią, chcąc nie chcąc chwyta za broń i wstępuje do wojska wraz ze swym synem, młodym idealistą Gabrielem. Staje na czele oddziału buntowniczej milicji i prowadzi swych towarzyszy do boju przeciwko znienawidzonym Anglikom, którzy przewyższają ich liczebnością i uzbrojeniem. Dopiero na polu walki stawi czoła dręczącym go wyrzutom sumienia i zrozumie, że jeśli chce ocalić swą rodzinę, musi oddać się idei, którą żyje cały kraj.

• „Popioły”, reż. Andrzej Wajda - młody polski szlachcic - Rafał Olbromski, spędza życie na zabawach i hulankach. Wkrótce jednak na swojej drodze spotyka księcia Gintułta, który postanawia zatrudnić go, jako sekretarza. Młodzieńcza determinacja Rafała, z książęcych bibliotek, doprowadza go jednak aż do armii samego Napoleona.

• „Popiół i diament”, reż. Andrzej Wajda - młody AK-owiec, Maciek Chełmicki, otrzymuje rozkaz zastrzelenia sekretarza KW PPR. Zbieg okoliczności sprawia, że zabija kogoś innego. Stając później twarzą w twarz ze swoją niedoszłą ofiarą, uświadamia sobie, że musi powtórzyć zamach. Chełmicki poznaje Krystynę, dziewczynę pracującą jako barmanka w restauracji hotelu „Monopol”. Uczucie do niej sprawia, że pojmuje on bezsens zabijania w chwili zakończenia wojny, jednak wierność złożonej przysiędze, a tym samym obowiązek podporządkowania się rozkazowi, przeważa szalę. Maciek korzysta z okazji, kiedy Szczukę wywołują z urządzonego z okazji zwycięstwa bankietu do Urzędu Bezpieczeństwa. Zabija Szczukę, sam zaś ginie zastrzelony przypadkowo przez patrol polskich żołnierzy, ponieważ nie posłuchał wezwania do zatrzymania się. W filmie ukazany jest konflikt ideologiczny dotyczący organizacji powojennej Polski. Po jednej stronie postawieni zostali byli żołnierze Armii Krajowej i powstańcy warszawscy, po drugiej zaś, komuniści, czerpiący z wzorców radzieckich. Strony te mają przeciwstawne koncepcje na organizację kraju, co skutkuje wzajemnym wyniszczaniem się. Wspomniany konflikt ideologiczny prowadzi często do bratobójczych walk pomiędzy stronami.

• „Potop”, reż. Jerzy Hoffman - lata 1656-1660, okres najazdu szwedzkiego na Polskę. Zaręczony z Oleńką Billewiczówną chorąży orszański Andrzej Kmicic opowiada się początkowo po stronie kolaborującego ze Szwedami potężnego rodu magnackiego Radziwiłłów. Uznany przez szlachtę i narzeczoną za zdrajcę, zaczyna poniewczasie rozumieć, że Radziwiłłom chodzi nie o dobro ojczyzny, ale o własne interesy. Aby odkupić winy porywa księcia Bogusława Radziwiłła, by zawieźć zdrajcę przed oblicze króla Jana Kazimierza,ale ten ciężko rani Kmicica i ucieka. Doszedłszy do zdrowia Andrzej Kmicic stara się zwrócić honor swojemu nazwisku broniąc oblężonej Jasnej Góry.

• „Stara baśń. Kiedy słońce było bogiem”, reż. Jerzy Hoffman - akcja filmu rozgrywa się w IX wieku, sto lat przed przyjęciem chrztu przez Polskę. W nadgoplańskim kraju rządy sprawuje „krwawy książę”. Popiel, który aby zapewnić sukcesję synowi, morduje cały swój ród. Jego zbrodnie wywołują bunt kmieci. Ziemek, młody myśliwy i wojownik, zakochany w córce kmiecia Wisza, pięknej Dziwie, nie chce pogodzić się z wolą ojca dziewczyny, który przeznaczył ją bogom i oddał do chramu Świętowita. Postanawia walczyć o swą ukochaną. Na swej drodze Ziemek spotyka Piastuna byłego dowódcę zbrojnych księcia Popiela. Decyduje się podjąć wraz z nim i kmieciami walkę przeciwko „krwawemu księciu”.

• „Troja”, reż. Wolfgang Petersen - basen morza śródziemnego, XII wiek p.n.e. Parys, książę Troi porywa Helenę - najpiękniejszą ziemiankę, a za razem żonę Menelaosa, króla Sparty. Menelaos brat, najbardziej wpływowego władcy starożytnej Grecji wypowiada wojnę Troi i prosi brata Agamemnona o poparcie decyzji. Agamemnon jednoczy podbite plemiona wraz z sojuszniczymi i wyrusza na podbój Troi. Trojańskiej armii przewodzi Hektor, syn króla Priama, jedyny godny miana najmężniejszych. W greckiej armii są najlepsi wojownicy stąpający po ziemi: Odyseusz, Ajax i największy z nich - Achilles, syn bogów i dowódca Myrmidonów szukający nieśmiertelności w piaskach trojańskiego wybrzeża.

• „Upadek”, reż. Olivier Hirchbieqel - Berlin, kwiecień 1945 roku. Na ulicach panuje chaos nie do opisania. Naród niemiecki czeka na swą nieuchronną klęskę. Adolf Hitler wraz ze swoimi najbliższymi współpracownikami ukrywa się w bunkrze w podziemiach Kancelarii Rzeszy. Wśród świty wodza znajduje się Traudl Junge, ostatnia sekretarka Hitlera. To jej wspomnienia posłużyły do przedstawienia ostatnich, spędzonych w izolacji, dwunastu dni życia wodza upadającej III Rzeszy. Te dramatyczne dni wzbudzają tak wiele kontrowersji i domysłów jak żaden inny etap biografii Hitlera. Co naprawdę wydarzyło się 10 metrów pod ulicami Berlina?

• „Zatrute pióro”, reż. Philip Kaufman - rzecz dzieje się w porewolucyjnej, osiemnastowiecznej Francji. Kontrowersyjny pisarz - Markiz de Sade, publikując anonimowo swoją powieść zwraca na siebie uwagą samego Napoleona. Zapada więc decyzja o wysłaniu specjalnego kuratora - Doktora Royer-Collard aby „przypilnował” Markiza. W tym celu udaje się on do miejsca pobytu artysty - Charenton, przytułku dla psychicznie chorych.



Motyw historii - wybrane tematy wypracowań



Temat historii można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:

• Historia w literaturze polskiej. Zaprezentuj, odwołując się do wybranych tekstów.

• Wielkie wydarzenia historyczne i ich odbicie w literaturze. Ukaż na wybranych przykładach.

• Historia utrwalona w tekście literackim. Omów różnorodne traktowanie dziejów przez literaturę.

Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu. Innym sposobem ujęcia motywu historii jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:

• Historia inspiracją dzieł literatury i malarstwa. Przedstaw na wybranych tekstach kultury.

• Wielkie karty historii utrwalone w literaturze i sztuce. Zaprezentuj na wybranych przykładach.

• Historia najnowsza w literaturze, sztuce i filmie. Na podstawie wybranych przykładów zaprezentuj wizje historii w twórczości współczesnych artystów.

W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy taneczne występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce.

Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania wpływu historii na wybranych bohaterów literackich. Temat można sformułować następująco:

• Historia w literaturze. Na wybranych przykładach zaprezentuj wpływ wydarzeń historycznych na losy bohaterów literackich.

• Jednostka wobec historii. Na dowolnie wybranych przykładach prześledź, w jaki sposób losy państwa i społeczeństwa wpływają na wybory życiowe bohaterów literackich.

• Wielkie wydarzenia historyczne w oczach bohaterów literackich.

Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:

• Historia jako temat i jako pretekst w polskiej kulturze. Na wybranych przykładach przedstaw związki literatury z malarstwem historycznym.

We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok.

Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:

• Historia utrwalona w tekście literackim odgrywa bardzo ważną rolę.

• Obecność historii w różnorodnych gatunkach literatury polskiej od czasów najdawniejszych po współczesne.

• Literatura jest stosunkowo najprostszym i najbardziej przystępnym dla każdego, źródłem zdobywania wiedzy historycznej.

• Dzięki literaturze wiele wydarzeń historycznych utrwaliło się w świadomości współczesnych. Literatura jest pamiątką po dawnych zdarzeniach.

Teza może wskazywać na związek historii z bohaterami literackimi – może określać wpływ historii na losy jednostek, jak również ukazywać historię widziana oczyma samych bohaterów:

• Bohater literacki jako świadek i aktywny uczestnik wielkich wydarzeń historycznych.

• Wydarzenia historyczne determinują losy bohaterów literackich, wpływają na ich życie, kształtują charakter.

• Bohaterowie literaccy są świadkami i często aktywnymi uczestnikami wydarzeń historycznych, a literatura jest swoistą kroniką tych wydarzeń.

• Człowiek nie zawsze może wpływać na swój los, czasem wielkie wydarzenia historyczne determinują jego losy.

Teza może ograniczyć dobór lektur, wskazując wyłącznie na rodzime utwory:

• Historia jako nauczycielka życia – jeden z dominujących elementów w kształtowaniu postaw Polaków, spajający naród i kreujący naszą tożsamość.

• Powieści historyczne oprócz funkcji dydaktycznych pełnią także bardzo ważną rolę w budowaniu świadomości narodowej obywateli, państw na całym świecie.

Przy wykorzystaniu motywu historii można odwołać się do roli jaki pełni:

• Wydarzenia historyczne są tematem wielu dzieł literackich. Stanowią również pretekst do tego, by ostrzegać, krzepić i dodawać otuchy ludziom.

• Wydarzenia historyczne dostarczają wielu tematów dla literatury i filmu. Współcześni twórcy starają się podsumować i rozliczyć ten trudny okres w dziejach narodu, każdy z innej strony i każdy w innej formie.

Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca:

• Historia odegrała istotną rolę w twórczości XIX wiecznych pisarzy i malarzy. Ich dzieła są świadectwem dawnych czasów dla nas – współczesnych.

• Historia jest wszechobecna w epice XIX i XX wieku.

Wśród innych tez możemy wyróżnić:

• Historia bywa zarówno pretekstem napisania utworu jak i tematem w epice.



Motyw historii - przykłady wstępów



A. Historia inspiracją dzieł literatury i malarstwa. Przedstaw na wybranych tekstach kultury.

Przykład wstępu:

Cyceron powiedział kiedyś, że historia jest nauczycielką życia. W tych czterech słowach zawarł bardzo ważne stwierdzenie. Przeszłość bowiem uczy nas jak powinniśmy postępować, by uniknąć porażki oraz tego, co należy zrobić, by osiągnąć zamierzony cel. Doświadczenia minionych pokoleń bywają bardzo przydatne dla współczesnych. Umiejętne korzystanie z nich może w znaczący sposób wpłynąć na losy całego narodu. Fakt ten sprawił, że wielu artystów często sięga do przeszłości, by znaleźć w niej nie tylko tło przedstawianych wydarzeń, ale także, by za jej pomocą poruszyć ważne kwestie społeczne i polityczne. Historia bywa szczególnie przydatna w trudnych i przełomowych okresach dziejów.

B. Wielkie wydarzenia historyczne i ich odbicie w literaturze. Ukaż na wybranych przykładach.

Przykład wstępu:

Obserwując historię wojen, rewolucji i historycznych zawieruch oraz analizując związane z nimi teksty literackie, zauważamy, w jaki sposób wielkie wydarzenia wpływają na los jednostek i jak doświadczają zbiorowość. Zdecydowanie częściej przynoszą więcej zła niż korzyści. Literatura – jako odzwierciedlenie życia – ukazuje losy jednostki w trybach historii. Wielkie wydarzenia historyczne miały istotne znaczenie dla dziejów całego narodu i bohaterów literackich.



Motyw historii - przykłady zakończeń



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.

A. Historia inspiracją dzieł literatury i malarstwa. Przedstaw na wybranych tekstach kultury.

Przykład zakończenia:

Historia ma ogromny wpływ na twórców kultury. Podniosłe wydarzenia, sukcesy, mogą być źródłem wielu interpretacji – w literaturze, sztuce. Okazuje się, że historię można przekazywać nie tylko poprzez daty i nazwiska, czasem nadanie jej bardziej przystępnego wyrazu, stworzenie tła, akcji, bohaterów powoduje, że poznajemy własną tożsamość, osiągnięcia. Możemy być dumnymi Polakami. Historia jest nauką życia, jest zapisem przeszłości, a jej znajomość pozwala godnie wejść nam w przyszłość. Popularność i żywe zapotrzebowanie odbiorców na powieści historyczne, zwłaszcza w pozytywizmie, ma więc swoje uzasadnienie. Brało się ono nie tylko ze wspomnienia romantycznych ucieczek z marnego „dzisiaj” do wzniosłego „wczoraj”, ale przede wszystkim trwania niewoli: pamięć własnej przeszłości uważano z warunek ocalenia narodowości. Sienkiewicz historię ożywił, Kossak przelał na płótno. Wszystko po to, aby zachować dorobek naszych przodków, aby nie zapomnieć wielkich bitew, postaci, a nawet idei i postaw dla nas współczesnych.

B. Wielkie wydarzenia historyczne i ich odbicie w literaturze. Ukaż na wybranych przykładach.

Przykład zakończenia:

Przez cały czas istnienia literatury powstawały książki, w których historia była głównym, lub drugoplanowym tematem. Wydarzenia historyczne zawsze były, są i na pewno będą natchnieniem dla pisarzy. Ludzie zawsze chętnie czytają historie bohaterów, podziwiają ich wyczyny, przygody. Czytamy utwory, w których są te opisy zawarte, aby pogłębić wiedzę historyczną, dowiedzieć się o stylu życia ludzi w dawnych czasach. Poeci pisali o wydarzeniach historycznych, aby przekazać wiedzę, kolejnym pokoleniom. Utwory, w których umieszczono wątki historyczne są dobrym źródłem wiedzy historycznej w latach późniejszych. Ze względu na sytuacje polityczne panujące w państwie, poeci za pomocą różnych sposobów pisali o historii. Używali metafor, porównań, symboli, różnych gatunków i rodzajów literackich. Aby opisać powstanie styczniowe Orzeszkowa posługiwała się językiem ezopowym.

Sienkiewicz, aby wzbudzić w narodzie uczucia patriotyczne, opisał wydarzenia historyczne z innej epoki. Bardzo wymowne są tu słowa pana Zagłoby: „Niech, gdy ciężkie czasy nadejdą, wspomną na nas i nie desperują nigdy, bacząc na to, że nie masz takowych terminów z, z których by się viribus unitis (łac. wspólnymi siłami) i przy boskich auxiliach (łac. pomocy) podnieść nie można” Henryk Sienkiewicz w „Potopie” porównał czasy zniewolonej Polski przez zaborców do najazdu szwedzkiego, by przypomnieć ludziom zwycięskie walki i czasy wolności. Pisarz okazał się mistrzem stylizacji archaicznej. Z języka staropolskiego wydobył cechy typowe, a zarazem zrozumiałe i czytelne dla współczesnych odbiorców.

Mickiewicz w „Panu Tadeuszu” nie przedstawił wydarzeń historycznych wprost. On wplótł historię w życie bohaterów. Podobnie postąpił Słowacki. Przedstawił powstanie listopadowe jako klęskę, ukazał przyczyny porażki. Można powiedzieć, że literatura stała się „pamiętnikiem” historii. Na przestrzeni dziejów literatura upamiętnia ważne wydarzenia historyczne. Dzięki temu pamięć o tych wydarzeniach zachowała się do współczesności.



Motyw historii - literatura podmiotowa



Lista najpopularniejszych tekstów kultury odwołujących się do motywu tańca:

Książka:


1. Andrzejewski J., Popiół i diament, Wydawnictwo „Greg”, Kraków 2004.

2. Baczyński K.K., Poezje, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1970.

3. Baczyński K. K., Pokolenie [w:] tegoż, Utwory zebrane, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1961.

4. Białoszewski M., Pamiętnik z powstania warszawskiego, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2003.

5. Biblia. Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, „Pallottinum”, Poznań 1980.

6. Bogurodzica [w:] Panek W., Gaude Mater Polonia, Instytut Wydawniczy Nasza Księgarnia, Warszawa 1990.

7. Borowski T., Wspomnienia. Wiersze. Opowiadania, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1981.

8. Borowski T., Proszę państwa do gazu [w:] Opowiadania, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989, s. 150-170.

9. Borowski T., U nas w Auschwitzu [w:] Opowiadania, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989, s. 68-106.

10. Broniewski W., Bagnet na broń [w:] Wiersze i poematy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987.

11. Bułhakow M., Mistrz i Małgorzata; przeł. [z ros.] Irena Lewandowska, Witold Dąbrowski, „Muza”, Warszawa 2002.

12. Dąbrowska M., Noce i dnie, Warszawa, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, 1977.

13. Delavigne C., Warszawianka [w:] Panek W., Gaude Mater Polonia, Instytut Wydawniczy Nasza Księgarnia, Warszawa 1990.

14. Długosz J., Roczniki sławnego Królestwa Polskiego, księga X/XI, przeł. J. Mrukówna, Warszawa 1982, s. 122-124, 129-130.

15. Herling-Grudziński G., Inny świat: zapiski sowieckie, „Czytelnik”, Warszawa 2000.

16. Hłasko M., Robotnicy [w:] Opowiadania, Wydawnictwo „Da Capo”, Warszawa 1997.

17. Hłasko M., Ósmy dzień tygodnia [w:] Opowiadania, Wydawnictwo „Da Capo”, Warszawa 1997, s. 15-100.

18. Kamiński A., Kamienie na szaniec, Książnica, Warszawa 1993.

19. Kapuściński R., Cesarz, Czytelnik, Warszawa 1978.

20. Konwicki T., Mała Apokalipsa, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2005.

21. Krall H., Zdążyć przed Panem Bogiem, Wydawnictwo a5, Kraków 2005.

22. Kruczkowski L., Niemcy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1969.

23. Mickiewicz A., Dziadów część III, Czytelnik, Warszawa 1967.

24. Mickiewicz A., Księgi narodu polskiego, [w:] Mickiewicz A., Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego, Ossolineum, Wrocław 1956.

25. Mickiewicz A., Konrad Wallenrod, Oficyna Wydawnicza „Promocja”, Wrocław 2001.

26. Mickiewicz A., Pan Tadeusz, Nasza Księgarnia, 1982.

27. Mickiewicz A., Reduta Ordona [w:] Ballady i romanse. Sonety, Wydawnictwo KWE, Warszawa 2000.

28. Moczarski K., Rozmowy z katem, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997.

29. Musierowicz M., Kalamburka, Akapit Press, Łódź 2001.

30. Nałkowska Z., Medaliony, Wydawnictwo „Czytelnik”, Warszawa 1973.

31. Orzeszkowa E., Nad Niemnem, Wydawnictwo „Greg”, Kraków 2000.

32. Orzeszkowa Eliza, Gloria victis [w:] tejże, Opowiadania, Czytelnik, Warszawa 1967.

33. Prus B., Omyłka [w:] tegoż, Nowele pozytywistyczne, Nasza Księgarnia, Warszawa 1992.

34. Rybakow A., Dzieci Arbatu, Iskry, Warszawa 1988.

35. Sienkiewicz H. Potop, Wydawnictwo „Greg”, Kraków 2006.

36. Sienkiewicz H., Pan Wołodyjowski, Świat Książki, Warszawa 2003.

37. Sienkiewicz H., Ogniem i mieczem, Świat Książki, Warszawa 2003

38. Sienkiewicz H., Quo vadis, Wydawnictwo „Siedmioróg”, Wrocław 1996.

39. Sienkiewicz H., Krzyżacy, Wydawnictwo „Greg”, Kraków 2007.

40. Słowacki Juliusz, Kordian, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wrocław 1986.

41. Sołżenicyn A., Oddział chorych na raka, tł. M. B. Jagiełło, Mediasat Poland, Kraków 2004.

42. Stawiński J. S.: Kanał. Węgrzy. Ucieczka. [w:]tegoż, Kanał. Ucieczka. Czytelnik,Warszawa 1966.

43. Szczypiorski Andrzej, Początek, Wydawnictwo Przedświt, Poznań 1986.

44. Szpilman W., Pianista: warszawskie wspomnienia 1939-1945, Wydawnictwo Znak, Kraków 2000.

45. Wybicki J., Pieśń Legionów [w:] Panek W., Gaude Mater Polonia, Instytut Wydawniczy Nasza Księgarnia, Warszawa 1990.

46. Wyspiański S., Wesele, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1964.

47. Wyspiański S., Warszawianka, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1973.

48. Żeromski S., Przedwiośnie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1999.

Malarstwo:

1. Bacciarelli Marcello, Hołd pruski, 1783-1786, olej na płótnie, Zamek Królewski, Warszawa.

2. Bacciarelli Marcello, Nadanie Konstytucji Księstwu Warszawskiemu przez Napoleona, szkic, 1811, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Warszawa.

3. Brandt Józef, Bogurodzica, 1909, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Wrocław.

4. Brodowski Józef, Napoleon przekraczający Łabę, 1895, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Warszawa.

5. Chełmoński Józef, Epizod z powstania 1863 roku, 1884-85, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Warszawa.

6. Gerson Wojciech, Łokietek pod Ojcowem, 1890, olej na płótnie, Lwowska Galeria Sztuki, Lwów.

7. Gierymski Maksymilian, Patrol powstańczy, 1872-73, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Warszawa.

8. Górski Konstanty, Rugi pruskie, 1915, olej na płótnie dublowanym, własność prywatna.

9. Grottger Artur, Ucieczka Henryka Walezego z Polski, 1860, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Warszawa.

10. Kossak Jerzy, Odwrót spod Moskwy, olej na płótnie, własność prywatna.

11. Kossak Juliusz, Elekcja Jana Kazimierza, przed 1875, akwarela na papierze, własność prywatna.

12. Kossak Juliusz, Spotkanie Skrzetuskiego z Chmielnickim na Dzikich Polach, 1885, sepia, piórko, gwasz na kartonie, własność prywatna.

13. Kossak Juliusz, Wjazd Jana III do Wiednia, akwarela, 1883, własność prywatna.

14. Kossak Juliusz, Kmicicowa kompania.

15. Kossak Juliusz, Kazimierz Puławski pod Częstochową, 1883, akwarela na kartonie, własność prywatna.

16. Kossak Wojciech, Berezyna, szkic, olej na płótnie, własność prywatna.

17. Kossak Wojciech, Książę Józef Poniatowski w roku 1812.

18. Malczewski Jacek, Scena z powstania 1863, 1890-1900, olej na płótnie, własność prywatna.

19. Matejko Jan, Bitwa pod Grunwaldem, 1878, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Warszawa.

20. Matejko Jan, Bohdan Chmielnicki z Tuhaj-Bejem pod Lwowem, 1885, olej na desce, Muzeum Narodowe, Warszawa.

21. Matejko Jan, Hołd pruski, 1882, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Kraków.

22. Matejko Jan, Kazanie Skargi, 1862-64, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Warszawa.

23. Matejko Jan, Kościuszko pod Racławicami, szkic, 1885, Muzeum Narodowe, Warszawa.

24. Matejko Jan, Rok 1863 -Polonia, 1864, Zbiory Czartoryskich, Kraków.

25. Matejko Jan, Stańczyk, 1862, olej na płótnie, Muzeum Narodowe w Warszawie.

26. Matejko Jan, Stefan Batory pod Pskowem, 1872, olej na płótnie, Zamek Królewski, Warszawa.

27. Michałowski Piotr, Defilada przed Napoleonem, 1837, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Warszawa.

28. Orłowski Aleksander, Rzeź Pragi, ok. 1810, Muzeum Narodowe, Kraków.

29. Radzikowski Walery Eliasz, Jan III Sobieski pod Wiedniem, akwarela na papierze, własność prywatna.

30. Siemiradzki Henryk, Joanna d`Arc, olej na płótnie, własność prywatna.

31. Smuglewicz Franciszek, Przysięga Kościuszki na rynku krakowskim 24 marca 1794, 1797, Muzeum Narodowe, Poznań.

32. Sochaczewski Aleksander, Pożegnanie z Europą, olej na płótnie, Muzeum Niepodległości, Warszawa.

33. Suchodolski January, Bitwa pod Kircholmem.

34. Suchodolski January, Wjazd gen. Henryka Dąbrowskiego do Rzymu, 1850.

Film:

1. Aleksander, reż. Oliver Stone, Francja, Holandia, Niemcy, USA 2004.

2. Człowiek z żelaza, reż. Andrzej Wajda, Polska 1981.

3. Eroica. Symfonia bohaterska w dwóch częściach, reż. Andrzej Munk, Polska 1957.

4. Faraon, reż. Jerzy Kawalerowicz, Polska 1966.

5. Hubal, reż. Bohdan Poręba, Polska 1973.

6. Joanna D`arc, reż. Luc Besson, Francja, USA 1999.

7. Kanał, reż. Andrzej Wajda, Polska 1956.

8. Katyń, reż. Andrzej Wajda, Polska 2007.

9. Kleopatra, reż. Darry F. Zanuck, Wielka Brytania, Szwajcaria, USA 1963.

10. Król Artur, reż. Antoine Fugqua, Irlandia, USA, Wielka Brytania 2004.

11. Królowa Bona, reż. Janusz Majewski, Polska 1982.

12. Krzyżacy, reż. Aleksander Ford, Polska 1960.

13. Na Zachodzie bez zmian, reż. Lewis Milestone, USA 1930.

14. Ogniem i mieczem, reż. Jerzy Hoffman, Polska 1999.

15. Ostatni Samuraj, reż. Edward Zwick, USA 2003.

16. Pan Wołodyjowski, reż. Jerzy Hoffman, Polska 1969.

17. Patriota, reż. Roland Emmerlich, Niemcy, USA 2000.

18. Popioły, reż. Andrzej Wajda, Polska 1965.

19. Popiół i diament, reż. Andrzej Wajda, Polska 1958.

20. Potop, reż. Jerzy Hoffman, Polska, ZSRR, 1974.

21. Stara baśń. Kiedy słońce było bogiem, reż. Jerzy Hoffman, Polska 2003.

22. Troja, reż. Wolfgang Petersen, USA, Wielka Brytania, Malta 2004.

23. Upadek, reż. Olivier Hirchbieqel, Austria, Niemcy, Włochy 2004.

24. Zatrute pióro, reż. Philip Kaufman, Niemcy, USA, Wielka Brytania 2000.



Motyw historii - literatura przedmiotowa



1. Applebaum A., Gułag, Świat Książki, Warszawa 2005.

2. Baran J., Warszawa była mi stale pod ręką - wywiad z Mironem Białoszewskim [w:] „Wieści” 1978 nr 42, s. 5.

3. Biernacki M., Dąbrowski M., Leksykon powieści polskich XX wieku, Wydawnictwo Debit Bielsko-Biała 2002.

4. Błoński J., Popiół i diament po latach, [w:] Nycz R., Lektury polonistyczne, TAiWPN Universitas, Kraków 1999.

5. Boy-Żeleński T., Wspomnienie o Warszawiance S. Wyspiańskiego [w:] Wyspiański S., Warszawianka, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1973.

6. Bujnicki T., Trylogia Sienkiewicza na tle tradycji polskiej powieści historycznej, Ossolineum, Wrocław 1973.

7. Burek T., Pisarz, demony, publiczność. Jerzy Andrzejewski, [w:] Brodzka A., Sporne postaci polskiej literatury współczesnej, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 1994.

8. Burkot S., Proza Mirona Białoszewskiego [w:] Literatura polska w latach 1939-1999, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002.

9. Burkot S., Proza powojenna 1945-1987. WSiP. Warszawa 1991. ISBN 83-02-04134-3.

10. Czachowska K., Szczerba D., Klasyczna miłość [w:] Poznań Borejków, Media Rodzinna, Poznań 2004.

11. Czarnota E., Dominik – Stawiska D., „Język polski Vademecum maturalne 2008”, wyd. Operon, Gdynia 2008

12. Davies N., Powstanie 44, Wydawnictwo Znak, Kraków 2004.

13. Diduszko W., Literatura w kinie, czyli polska szkoła filmowa, [w:] Żmichowska B., Most. Film. Przewodnik dla licealistów, Wydawnictwo Stentor, Warszawa 2007.

14. Drabarek B., Rowińska I.: Popiół i diament, [w:] Dzieło filmowe jako tekst kultury, MAC Edukacja S.A., Kielce 2004.

15. Gębarowicz M., Początki malarstwa historycznego w Polsce, Ossolineum, Wrocław 1981.

16. Grzeszczuk S., Niewolak-Krzywda A., Arcydzieła literatury polskiej, t. III, Krajowa Agencja Wydawnicza, Rzeszów 1990 [tu:] Między realistyczną a romantyczną wizją dziejów – „Potop” Henryka Sienkiewicza.

17. Hanczakowski M., Kuziak M., Zawadzki A., Żynis B., Epoki literackie. Od antyku do współczesności, Park, Bielsko-Biała 2001, s. 267-273.

18. Hutnikiewicz A., Powieść i nowela: Stefan Żeromski, [w:] tegoż, Młoda Polska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, s. 272 – 274.

19. Inglot M., Wstęp do Kordiana, [w:] Słowacki J., Kordian, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986, s. 3 – 4, 24 – 29, 42 – 45.

20. Jakimowicz T., Temat historyczny w sztuce epoki ostatnich Jagiellonów, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1985.

21. Krawczyk J., Matejko i historia, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1990.

22. Krzysztofowicz-Kozakowska S., Stolot F., Historia malarstwa polskiego, Wydawnictwo Ryszard Kluszczyński, Kraków 2000.

23. Kuncewicz P., Miron Białoszewski [w:] Agonia i nadzieja: Poezja Polska od 1956 t.3, Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”, Warszawa 1993.

24. Kuncewicz P., Kazimierz Moczarski [w:] Agonia i nadzieja: Proza Polska od 1956 t.4, Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”, Warszawa 1993.

25. Lementowicz U., „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, „Biblios”, Lublin 2007.

26. Literatura polska od średniowiecza do pozytywizmu, pod red. J. Z. Jakubowskiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975, s. 38-40.

27. Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985, t. 1, s. 508-509, t. 2, s. 212.

28. Maciąg W., „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego, [w:] Lektury polonistyczne: dwudziestolecie międzywojenne - II wojna światowa, t. I, pod red. J. Jarzębskiego i R. Nycza, Kraków 1997.

29. Marzec A., Pietrzyk D., Rychlicki R., Opracowania lektur i wierszy, Wydawnictwo „Greg”, Kraków 2007.

30. Micke-Broniarek E., Malarstwo polskie. Realizm, naturalizm, Wydawnictwo ARKADY, Warszawa 2005.

31. Miłkowski T., Termer J., Leksykon dzieł i tematów literatury polskiej, Książka i Wiedza, Warszawa 1998, s. 560-561.

32. Nosowska D., Holokaust [w:] tegoż: Słownik motywów literackich, Wydawnictwo Park, Bielsko-Biała 2004, s. 134-135.

33. Nosowska D., Słownik scen literackich, Wydawnictwo Park, Bielsko-Biała 2006.

34. Okoń W., Stygnąca planeta: polska krytyka artystyczna wobec malarstwa historycznego i historii, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2002.

35. Okońska A., Stanisław Wyspiański, Wiedza Powszechna, Warszawa 1971, s. 235–272.

36. Osmoła J., „Potop” Henryka Sienkiewicza, „Biblios”, Lublin 2006.

37. Panek W., Gaude Mater Polonia, Instytut Wydawniczy Nasza Księgarnia, Warszawa 1990.

38. Parnicki T., Historia w literaturę przekuwana, Czytelnik, Warszawa 1980, s. 35, 44-45.

39. Poprzęcka M., Kochankowie z masakrą w tle i inne eseje o malarstwie historycznym STENTOR, Warszawa 2004.

40. Siwicka D., Romantyzm 1822–1863, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999, s. 103–105.

41. Słownik motywów literackich, pod red. Agnieszki Nawrot, Wydawnictwo „Greg”, Kraków 2004, str.124, 284, 286.

42. Sobol E., Nowy słownik języka polskiego, PWN, Warszawa 2003.

43. Stefanowska Z., Wstęp, [w:] Mickiewicz A., Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego, Wrocław 2004.

44. Stefanowska Z., Sławiński J., Dzieło literackie jako źródło historyczne, Czytelnik, Warszawa 1978, s. 354-355.

45. Suchodolska E., Wrede M., Jana Matejki Dzieje cywilizacji w Polsce, Zamek Królewski w Warszawie, 1998.

46. Szweykowski Z., Trylogia Sienkiewicza, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1973.

47. Witkowska A., Literatura romantyzmu, Wydawnictwo PWN Warszawa 1986.

48. Wyka K., Wstęp [w:] Baczyński K. K., Utwory zebrane, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1961.