Jesteś w: Motyw holocaustu

Motyw holocaustu

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw holocaustu - wprowadzenie



Holokaust, słowo pochodzące od greckiego holo-kautoo - „spalam ofiarę w całości” - to termin oznaczający dokonaną przez hitlerowców zagładę Żydów europejskich w czasie II wojny światowej. Akcję całkowitego wyniszczenia narodu żydowskiego, opatrzoną kryptonimem „ostateczne rozwiązanie” rozpoczęto 21 września 1939 roku.

W planie uwzględniono likwidację 11 mln osób narodowości żydowskiej, z których 3,5 mln było wówczas mieszkańcami Polski. W miastach tworzono specjalnie dzielnice żydowskie, getta, w których przetrzymywano Żydów, odbierając im wszelkie swobody i ograniczając dostawy żywności. Hitlerowcy stworzyli również szereg obozów zagłady, w których tysiące ludzi dziennie umierało z zimna, głodu, wyniszczenia organizmu nadludzka pracą lub zostawało zatrutych cyklonem B w komorach gazowych.



Naród żydowski był prześladowany, szykanowany i pozostawiony bez żadnych praw do obrony podczas trwania wojny. Jego cała historia pełna jest heroicznych czynów, bólu i cierpienia prostych ludzi, którzy niewinnie stanęli oko w oko ze śmiercią.



Motyw holocaustu w literaturze



„Opowiadania”, Tadeusz Borowski - Tadek - bohater zbioru opowiadań napisanych przez więźnia obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Borowski pisze o rzeczach nieludzkich, w sposób naturalny, ukazując mechanizm odruchów biologicznych, które kierowały zachowaniem więźniów. W opowiadaniach wyraźnie pokazane jest zezwierzęcenie, nihilizm oraz kult chytrości panujący w obozie. W opowiadaniu pt. „U nas w Auschwitzu” narrator stwierdza, że do takiego postępowania zmuszała ludzi nadzieja. Nadzieja na to, że kiedyś w końcu będą mogli normalnie żyć. Snuje również refleksję na temat traktowania więźniów w obozach. Ludzie dostają tylko tyle, aby móc żyć i pracować, jak najmniejszym kosztem.

Opowiadanie pt. „Proszę państwa do gazu” opisuje rzeczywistość obozową oczami Tadka - człowieka zlagrowanego, umiejącego zorganizować jedzenie i dobrą pracę. Nie poruszają już go tak jak kiedyś wszystkie okrucieństwa, z którymi ma do czynienia, gdyż jest to po prostu obozowa codzienność. Przerażająca jest następująca wypowiedź Borowskiego: „Nie, ludzi nie zabraknie, Spalą się Żydzi, spalą się Polacy, spalą się Rosjanie, przyjdą ludzie z Zachodu i Południa…przyjdą ludzie w pasiakach, odbudują zburzone miasta niemieckie, zaorzą odłogiem leżącą ziemię, a gdy osłabną w bezlitosnej pracy – otworzą się drzwi gazowych komór…”.




„Ludzie, którzy szli” – to opowieść w której spotykają się dwa światy: świat lagrowanych więźniów i tłum ludzi z transportu prowadzonych na śmierć do komór gazowych. Więźniowie budowali boisko do piłki nożnej za barakiem szpitala. Siali kwiatki pod oknami bloków i wykładali dróżki czerwoną, tłuczoną cegłą. Siali również warzywa, zakładali trawniki, grali w piłkę, prowadzili rozmowy. Codziennie wychodzili do niewolniczej pracy. Tymczasem na rampę przyjeżdżały towarowe pociągi z ludźmi przeznaczonymi do zagazowania. Borowski pisze: „Wróciłem z piłką i podałem na róg. Między jednym, a drugim kornerem za moimi plecami zagazowano trzy tysiące ludzi.”

„Campo di Fiori”, Czesław Miłosz – utwór ukazuje proces zagłady, swoistą apokalipsę spełnioną utrwaloną przez naocznego świadka wydarzeń. Prócz refleksji nad historią oraz rolą poety utwór stanowi przede wszystkim spojrzenie na powstanie w getcie warszawskim. Jest ono obserwowane z zewnątrz, zza muru; podmiot liryczny wyraźnie dystansuje się od walczących Żydów, przejmując się jednak ich losem. Jego potrzeby ograniczają się tylko do zaspokojenia głodu. Więźniowie, którzy nie upadli tak nisko, traktują go jak mordercę, gardzą nim.

„Warkoczyk”, Tadeusz Różewicz - utwór pochodzi z tomu poetyckiego „Pięć poematów”.. Jest to wzruszająca, oszczędna wyrazie relacja z odwiedzin dawnego obozu koncentracyjnego Oświęcimia. Stosy włosów zgolonych z głów skazańców, wśród których były dzieci, przerażają masowym okrucieństwem. Relacja podmiotu lirycznego przez swą zwyczajność i najprostsze stwierdzenia, że za taki „warkoczyk” dziewczęcy zwykle pociągają „niegrzeczni chłopcy” – w zestawieniu z faktem męczeńskiej śmierci dziecka budzi grozę i przerażenie, że mogły dziać się takie rzeczy. Brak komentarza emocjonalnego, powtarzane określenia: „uduszonych w komorach gazowych”, „uduszonych” przejmują potwornością swej prawdy. Poeta odwołuje się do wrażliwych czytelników, odsłania zbrodnie hitlerowców dotyczące masowego ludobójstwa.




• „Ballady i romanse”, Władysław Broniewski – wiersz opowiada o Ryfce, trzynastoletniej rudej Żydówce, która biega nago po gruzach miasteczka. Po śmierci rodziców, wywiezionych do obozu koncentracyjnego, dziecko popada w obłęd. Nikt nie jest w stanie jej pomóc, uchronić przez zbrodniczymi zapędami hitlerowców. Jej semickie pochodzenie dostrzegli przejeżdżający SS-mani i natychmiast wymierzyli karę – zabijając dziecko. Poeta śmierć Ryfki porównał z fantastyczną wizją śmierci Jezusa „(…) przejeżdżał bolejący Pan Jezus „SS-mani” go wiedli na męki” ukazuje całe okrucieństwo wojny i hitlerowskich najeźdźców, bo „za koronę cierniową umrzeć powinni”.

• „Medaliony”, Zofia Nałkowska – w „Dwojrze Zielonej” tytułowa bohaterka wspomina Niemców, którzy bezlitośnie zabijali Żydów, na przykład strzelając do nich dla zabawy - podczas jednej z takich akcji Dwojra straciła oko. Mówi także o swej pracy w niemieckiej fabryce amunicji, gdzie wizyta u lekarza i opuszczenie chociaż jednego dnia było jednoznaczne z wyrokiem śmierci. O życiu w łagrze przy fabryce amunicji opowiada również bohaterka „Dna”. Wspomina ona dwunastogodzinną, bardzo ciężką pracę przy wyrobie kul przeciwlotniczych oraz do dział i samolotów, a także kary, jakie groziły za niedokładne wykonywanie obowiązków. Mówi o zimnych bunkrach pełnych trupów, w których zamykano kobiety nie dając im nic do jedzenia ani do okrycia. Gdy je wypuszczano, niektóre żuły coś w ustach, a niektóre miały krew pod paznokciami, bo jadły ludzkie mięso.






Zofia Nałkowska w szóstym opowiadaniu ze zbioru pt. „Wiza” Nałkowska przedstawia relację byłej więźniarki z obozu w Oświęcimiu. Wiza była to łąka pod samym lasem, pod drzewami. SS-mani zażądali sprzątania obozu trwające nieraz kilka dni. W Tm czasie chore, owrzodzone, brudne i cienko ubrane kobiety były wypędzane na wizę. Nie dostawały jedzenia. Biedne kobiety przytulały się do siebie, by tracić mniej ciepła. Były między nimi nawet umierające. W wielkiej gromadzie więźniarek były Holenderki, Belgijki, Greczynki, Polki, Rosjanki. Wiele z nich nie wytrzymało, wśród tych, które umierały, przeważały Greczynki, gdyż były mało odporne na zimno. Pewnego razu Greczynki zaśpiewały po hebrajsku grecki hymn narodowy. Była to „siła tęsknoty i pragnienia.” Następnego dnia była selekcja – wiza była pusta, wszystkie umarły.

Bohater opowiadania „Człowiek jest mocny” - Michał P., prostym językiem opowiada swoją tragiczną historię. Był on młodym, silnym Żydem z okolic Koła, którego Niemcy przydzielili do pracy w lesie Żuchowskim przy likwidacji ciał Żydów zabitych w obozie koncentracyjnym. Widział, jak Niemcy przeszukiwali ciała zmarłych w poszukiwaniu biżuterii, pieniędzy a nawet złotych zębów. Tym, którzy jeszcze żyli, strzelali w tył głowy i wyrzucali z samochodów. Zadaniem Michała było pogrzebanie tych ciał w głębokim rowie. Bohater nie wytrzymał napięcia, gdy zobaczył ciała swoich bliskich. Michał jest kimś, kto wprawdzie przypadkiem ocalał, ale tylko fizycznie. Duchowo został straszliwie okaleczony i całkowicie spustoszony.

W ostatnim opowiadaniu „Dorośli i dzieci w Oświęcimiu” Nałkowska przedstawia sadyzm katów z Oświęcimia, sposoby zabijania przypadkowo wybranych więźniów. August Glass upatrzone ofiary bił w nerki. Inny miażdżył stopami krtań więźnia, kolejny zanurzał głowę więźnia w kadzi, aż się udusił. Jeden z najbardziej krwiożerczych zabijał gumą zakończoną ołowiem. Nałkowska opisuje również więźniów – lekarzy, którzy ratowali życie współwięźnia, narażając własne. Nałkowska była członkiem Komisji do Badania Zbrodni Hitlerowskich, w opowiadaniach znajdują się fakty autentyczne potwierdzone zeznaniami świadków. Niemcy uzyskali ogromne dochody z odbieranych więźniom kosztowności, przedmiotów codziennego użytku, a nawet ciał. Dzieci w Oświęcimiu wiedziały, że mają umrzeć. Odbywała się selekcja – przechodziły one pod prętem na wysokości 1m 20cm. Mniejsze, nie nadające się jeszcze do pracy przeznaczone były do uduszenia w komorze gazowej.




• „Pięć lat kacetu”, Stanisław Grzesiuk - książka pełna jest opisów trudów życia codziennego i problemów, z jakimi musieli radzić sobie więźniowie. Problemy takie, jak głód, chłód, bicie, choroby czy ciężka praca zostały opisane w prostym języku, przez co łatwo trafiają do odbiorcy. Grzesiuk był aż w trzech obozach, kolejno w Dachau, Mauthausen i Gusen. Jego życie nieraz „wisiało na włosku”. Przytłaczająca rzeczywistość nie stłumiła w nim jednak poczucia humoru. Już we wstępie do swojej książki zaznacza: „W swoim życiu w obozie zawsze starałem się być sprawiedliwy dla innych i dla samego siebie - starałem się, żeby nigdy nie popełnić czynu, który by osiadł plamą na moim sumieniu, a przez ludzi byłby traktowany jako czyn hańbiący.” Jednak bezwzględna walka o życie była ściśle związana z brutalnością, której nie sposób było uniknąć. Grzesiuk się z tym nie kryje, co więcej, nie rozumie ludzi, którzy w swoich wspomnieniach nie łączą z tym zagadnieniem własnej osoby.

• „Refleksje z poczekalni do gazu”, Adolf Gawalewicz autor opisuje przerażający chłód, który nieodzownie towarzyszył codziennej pracy. Opowiada o pracy przy kopaniu rowu drenarskiego na Harmenzach. Więźniowie mieli na sobie tylko drewniane chodaki, cienkie spodnie i koszule. Ponadto stali po kilka godzin dziennie w lodowatej wodzie, tracąc czucie w kończynach. W takich warunkach szybko rozwijały się liczne choroby, np gruźlica czy malaria. Gawalewicz opisuje mechanizm działania głodnego człowieka. Każdy więzień posiadał metalową puszkę, która służyła do zaspokajania dwóch podstawowych potrzeb człowieka: jedzenia oraz do wydalania. Autor opisuje grę, która nosiła nazwę „w obozie zawsze biegiem”. Więźniowie musieli w biegu nosić ciężkie przedmioty takie jak drewno czy cegły. Na końcu liczono i znoszono trupy ludzi, którzy nie wytrzymali tej rozrywki SS-manów.

• „Rozmowy z katem”, Kazimierz Moczarski - autor, zmuszony do przebywania z J�rgenem Stroopem, prowadził z nim wielogodzinne, często burzliwe rozmowy, które doprowadziły do całkowitego uzewnętrznienia odczuć, wrażeń i doznań psychicznych hitlerowca. Dzięki dokładnemu przekazowi zdobytych informacji na temat światopoglądu oraz systemu wartości prześladowcy Żydów, Moczarski stał się reporterem świata wewnętrznego Stroopa. Poprzez cytowanie słów swego współwięźnia, które często były wyuczonymi na pamięć frazesami systemu totalitarnego, autor unaocznił jak głęboko w człowieku zakorzeniona była ideologia i jak wielką odgrywała rolę. Tak ślepe propagowanie nazizmu znalazło swoje odzwierciedlenie w Holocauście. Niemcy mordowali przedstawicieli „antyrasy” dla idei, nie bacząc na żadne zasady moralne. Szczególnym przykładem okrutnego zachowania był Stroop, który za najważniejsze wydarzenie w swoim życiu uważał zlikwidowanie getta warszawskiego. Sprawozdawczy charakter utworu, mimo braku oceny zachowań hitlerowców, kształtuje wizję Holocaustu jako rzeczy pożytecznej w oczach zbrodniarzy, nadającej światu nowy, lepszy wymiar.

• „Zdążyć przed Panem Bogiem”, Hanna Krall – to utwór napisany w formie reportażu o ocalałym przywódcy powstania w getcie Marku Edelmanie. Bohater relacjonuje wydarzenia, których był uczestnikiem i świadkiem w czasie II wojny światowej (przebywał w warszawskim getcie, gdzie pracował jako goniec szpitalny), a także po jej zakończeniu (pracował jako kardiochirurg). Tragiczne doświadczenie wojny wpłynęło nie tylko na jego późniejszy życiorys i wybór zawodu lekarza, ale ukształtowało stosunek Edelmana do spraw ostatecznych. Poza Edelmanem w reportażu Hanny Krall pojawiają się także inne portrety Żydów. Dziennikarka ukazuje ich niezwykły heroizm i zdolność do czynów niezwykłych, a także negatywne cechy przypisywane im stereotypowo.

• „Król kier znów na wylocie”, Hanna Krall - to historia życia, które ma zostać ocalone od zapomnienia, historia kobiety, która przeżyła wojnę dzięki wierze i szczęściu. Krall opowiada dzieje bohaterki w charakterystyczny dla siebie sposób – bez patosu, w lapidarnych, niebywale sugestywnych obrazach – epizodach. Tym, na co chciałabym zwrócić uwagę, jest kwestia wiary, nadziei na przetrwanie. Główna bohaterka powieści – Maria Pawlica, a ściślej Izolda Regensberg, przeżyła dzięki szczęściu urodzenia się bez wyrazistych rysów semickich. Nie to jednak, pozwoliło jej trwać i nie zwariować w koszmarnym świecie. To miłość do męża i wiara w jego odnalezienie dodawała sił i pobudzała do działania. Krall pokazała jak ważną rolę odgrywała w czasie Holocaustu wiara. To ona dodawała ludziom chęci do życia i otuchy, iż warto czekać, gdyż kiedyś nadejdzie wyzwolenie. Na przykładzie Marii Pawlickiej widzimy totalny zanik Boga w życiu. Bohaterka przestała w niego wierzyć, a zasługi dotyczące przetrwania przypisywała sobie. Jest to dowód na zgubny wpływ Holocaustu na psychikę Żydów, gdyż utrata wiary oznaczała totalne zburzenie hierarchii wartości.

• „Pianista”, Władysław Szpilman - wspomnienia Szpilmana są wyjątkowe ze względu na stosunek autora do Holokaustu. Autor obiektywizmem i przeźroczystością opisów zbrodni hitlerowskich dorównuje autorom pozytywistycznym. „Pianista” jest portretem Żyda, który przeżył okupację kosztem utraty dotychczasowego życia. Bohater utracił całą swoją rodzinę, która zmarła w obozie koncentracyjnym w Treblince. Szpilman opisuje swe przeżycia w bardzo obojętny, pozbawiony emocji sposób.

• „Początek”, Andrzej Szczypiorski - powieść przedstawia różne postawy moralne Polaków, Żydów i Niemców wobec holokaustu, jak również wzajemne relacje po zakończeniu II wojny światowej. Poprzez przedstawienie sylwetek szlachetnych i bohaterskich obok podłych i niskich uzyskuje obiektywne spojrzenie na wydarzenia mające miejsce w Warszawie w roku 1942. Autor zburzył stereotyp ludzkiej postawy Żydów, ukazując różnorodność ich postaw. Początek, Andrzej Szczypiorski - autor demaskuje przede wszystkim polski antysemityzm oraz pokazuje rolę Polaków w zagładzie Żydów. Obrazem tego jest na przykład postać Pięknego Lolo, który lubuje się w wyłapywaniu uciekinierów z getta warszawskiego i oddawaniu ich w ręce Niemców. Z drugiej strony utwór ten pokazuje również, że nie wszyscy Niemcy byli źli, o czym świadczy tu przede wszystkim osoba Johanna Mullera, który pomaga w uwolnieniu Żydówki.

• „Dziewczyna w czerwonym płaszczyku”, Roma Ligocka - autorka opisuje w powieści swoje życie w czasie wojny. Roma nie poznaje świata wśród śmiechu i zabawy, lecz żyje w atmosferze nieustającego strachu, poniżenia, żałoby. „Jak dzikie zwierzątko żyjące w stałym zagrożeniu ze strony drapieżników i myśliwych, szybko się uczy, że najlepszą receptą na przetrwanie jest ciągła ucieczka”. Nie jest jednak zwierzątkiem, lecz dzieckiem o niewłaściwym wyglądzie i źle brzmiącym nazwisku. Musi się wyrzec własnej tożsamości. Oczami dziecka przedstawione jest getto krakowskie z całą jego zgrozą, okrucieństwem i śmiercią, tak powszednią jak wszy i głód. Ucieczki, lęk, przerażenie, śmierć na stałe wryły się w psychikę Romy.



Motyw holocaustu w filmie



„Jakub kłamca”, reż. Peter Kassovitz – to historia o biednym właścicielu żydowskiej kawiarenki w okupowanej Polsce roku 1944, który przypadkowo słyszy komunikat radiowy o zwycięstwie wojsk radzieckich nad Niemcami. Uradowany Jakub dzieli się wieściami z innymi mieszkańcami getta spostrzegając, jak dzięki nim odzyskują oni wiarę w przetrwanie i wolę walki. Jakub podejmuje decyzję: odtąd nie ma innego wyjścia jak kłamać. Udając przed wszystkimi, że ma dostęp do tajnego źródła informacji, fabrykuje wiadomości o kolejnych klęskach klęskach wojsk hitlerowskich, nadchodzącej interwencji armii sprzymierzonych i zbliżającym się końcu wojny. Wkrótce Niemcy dowiadują się o istnieniu nielegalnego radia i rozpoczynają obławę na tajemniczego bojownika ruchu oporu.

„Lista Schindlera” Steven Spielberg – obraz nawiązuje do sytuacji Żydów podczas II wojny światowej. Powstał na podstawie książki Thomasa Keneally`ego. Akcja filmu toczy się w Krakowie i dotyka problemów społeczności tamtejszego getta. Głównymi postaciami filmu są: żydowski księgowy, komendant SS i Schindler. To opowieść o tym jak jeden człowiek zdołał uratować ponad tysiąc istnień ludzkich bez użycia broni, a wykorzystując tylko swój osobisty wdzięk. To dowód na to, że decyzje podejmowane przez jednostkę mogą zmienić losy tysięcy innych.

„Szara Strefa”, reż. Tim Blake Nelson - akcja filmu rozgrywa się podczas II wojny światowej w obozie zagłady w Oświęcimiu. Jego bohaterami są Żydzi należący do jednej z grup sonderkomando, której zadaniem była praca w krematoriach i wyręczanie Niemców przy wielu „pracach" mających na celu masowe unicestwianie więźniów. W zamian za zabijanie swoich towarzyszy, Niemcy zapewniali Żydom cztery miesiące lepszego życia. Jedzenie, papierosy, alkohol, tyle wystarczyło, żeby znaleźć chętnych do pomocy przy najbardziej niewdzięcznych zajęciach. Jednocześnie Żydzi planują zorganizowanie masowego buntu w obozie, przy pomocy gromadzonego nielegalnie prochu. „Szara strefa” pokazuje dylematy moralne ludzi, których życie postawiło przed najbardziej dramatycznymi wyborami.

„Pianista” Roman Polański - autor swój film opiera na powieści Władysława Szpilmana, który opowiada o czasach swojej młodości, przypadających na ciężkie lata wojny. Film mówi o historii człowieka obdarzonego wielkim talentem, dzięki któremu przeżył wojnę. Gra na fortepianie to żywioł autora. Cała jego rodzina została wywieziona do obozu, tylko on przeżył. Znajomi ukrywali go w dzielnicy niemieckiej, ponieważ tam był najbezpieczniejszy. Siedział całe dnie i noce w samotności i wtedy dopadały go wątpliwości czy słusznie postąpił czy nie powinien pozostać w getcie i walczyć. Bohater przeżył wojnę dzięki uporowi, ciężkiej pracy, pomocy przyjaciół i niemieckiego oficera.

„Życie jest piękne” Roberto Benigni - komediodramat jest narzędziem ukazania dramatu jednostki i rodziny. Motywem przewodnim filmu jest ukazanie optymizmu i radości, jako jednych z najważniejszych cech, które należy zachować w każdej sytuacji, a także cudownej miłości ojca, chcącego uchronić syna przed koszmarem wojny i obozu koncentracyjnego. Z całą pewnością rolą filmu nie jest realne odwzorowanie Holocaustu, ponieważ jego czasem infantylny i sentymentalny charakter całkowicie zniekształca obozową rzeczywistość. Brakuje tu ostrego niemieckiego reżimu, zbrodni hitlerowskich, głodu i innych koszmarnych scen cierpienia Żydów. Rolą filmu jest zwrócenie uwagi na nieco inne aspekty życia obozowego, takiego jak próba ochrony osobowości dziecka przed okropnościami wojny.



Motyw holocaustu - propozycje wypracowań



Temat Holocaustu można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnie:

• Problem Holocaustu w literaturze polskiej XX wieku. Omów na wybranych przykładach.

• Holokaust w polskiej literaturze. Omów zagadnienia na podstawie wybranych utworów.

• Różne spojrzenia na problem Holocaustu we współczesnej literaturze polskiej.

• Przedstaw różne ujęcia problematyki Holokaustu w literaturze polskiej.

Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu.

Innym sposobem ujęcia motywu Holocaustu jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:

• Holocaust w literaturze i na wielkim ekranie.

• Motyw holocaustu w literaturze i filmie.

• Holocaust ukazywany z różnych punktów widzenia w tekstach kultury.

Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:

• Doświadczenia Holocaustu - pisarskie świadectwa z obu stron muru. Omów problem, analizując stosowne utwory literackie.

• Świat obozów koncentracyjnych - ratowanie człowieczeństwa w sytuacjach ekstremalnych. Przedstaw odwołując się do wybranych przykładów literackich.

• Losy jednostek w obozach koncentracyjnych. Omów na przykładzie wybranej literatury obozowej.

• Getto jako temat literacki. Zaprezentuj, odwołując się do literatury współczesnej.

• Literacki obraz getta i Holocaustu. Przedstaw w wybranych utworach

We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się na przykład wymóg sięgnięcia do literatury polskiej lub obcej.



Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:

• Holokaust jest głównym zagadnieniem związanym z narodem żydowskim w literaturze i filmie XX wieku.

• Holocaust jest nie tylko jednym z najokrutniejszych przeżyć XX wieku, ale także jednym z najokrutniejszych przeżyć w całej historii człowieka.

Przy wykorzystaniu motywu Holokaustu można odwołać się celów, jakie spełnia:

• Ocalenie wspomnień tragicznych wydarzeń celem powojennej literatury i sztuki.

• Współcześnie wciąż warto mówić o zagładzie Żydów, by podobna historia już nigdy się nie powtórzyła.

Teza może ograniczyć dobór lektur, wskazując wyłącznie na rodzime utwory:

• Temat zagłady ludności aryjskiej często pojawia się w powojennej polskiej prozie.

• Przykłady Holokaustu przedstawione w literaturze polskiej są obiektywnym obrazem cierpienia oraz oceną martyrologii Żydów.

• W polskich powojennych utworach wiele miejsca poświęcono tragedię narodu żydowskiego.

Wśród innych tez możemy wyróżnić te dotyczące człowieka i jego moralności w obozie:

• Niezależnie od sposobu prezentacji tematu Holocaustu, odbiorca jest w stanie zrozumieć tragizm sytuacji oraz inny wymiar moralności.

• Literatura obozowa stanowi do dziś cenny dokument tamtych dni. Jej autorzy nie oskarżają człowieka, który za wszelką cenę stara się przeżyć.

• Najstraszniejszą zbrodnią II wojny światowej był Holocaust, który doprowadził do dehumanizacji człowieka i na zawsze odcisnął piętno w psychice ludzkiej.



Motyw holocaustu - propozycje wstępów





A. Motyw Holocaustu w literaturze polskiej. Omów zagadnienia na podstawie wybranych utworów.

Przykład wstępu:

Od zakończenia wojny minęło ponad sześćdziesiąt lat, a problem Holocaustu, czyli zagłady Żydów europejskich w czasie II wojny światowej, dokonanej w wyniku faszystowskiej, zbrodniczej polityki Adolfa Hitlera, nadal jest żywy. Próba eksterminacji całego narodu żydowskiego przeraża okrucieństwem, a próba usprawiedliwienia tego czynu jakąkolwiek ideologią podważa wszelkie normy moralne wypracowane przez ludzkość poprzez wieki. Masowe ludobójstwo dotyka Polaków w szczególny sposób, bowiem to Polacy byli w dużej mierze świadkami tej zagłady. Większość gett, obozów koncentracyjnych oraz innych miejsc masowej zagłady znajdowała się właśnie na ziemiach polskich. Jako naród w różny sposób próbowaliśmy się temu przeciwstawiać, gdyż nikt tak naprawdę nie zasługuje na los, który spotkał Żydów.

B. Holocaust w literaturze i na wielkim ekranie. Przedstaw, odwołując się do wybranych tekstów kultury.

Przykład wstępu:

Współcześnie, ludzie większość dramatów historycznych traktują jako suche fakty, których skutki powinny ostrzegać i zapobiegać podobnym wydarzeniom. Podobnie jest z Holocaustem. Jako wątek przewodni pojawia się jednak w wielu utworach literackich oraz jest myślą przewodnią lub tłem wielu filmów. Pisarze oraz reżyserzy, których dzieła poddam analizie, skupili się głównie na zobrazowaniu najważniejszych płaszczyzn omawianego problemu. Ich dzieła zwracają uwagę na przyczyny Holocaustu, wpływ tego wydarzenia na psychikę i moralność człowieka z wyróżnieniem osób dorosłych i dzieci, przerażające warunki obozowe, prawa jednostki w świetle ideologii, różne postawy Niemców oraz wiarę, jako główny czynnik motywujący do działania i umożliwiający przetrwanie. Twórcy, w celu zaciekawienia odbiorców oraz wyszczególnienia w swoim dziele danego problemu posługują się odmiennymi metodami obrazowania. Za przykład można podać dwa diametralnie różniące się filmy, takie jak: „Lista Schindlera” Stevena Spielberga, który jest dramatem wojennym oraz „Życie jest piękne” Roberto Benginiego – komediodramat. Niezależnie jednak od sposobu zaprezentowania tematu Holocaustu, odbiorca jest w stanie zrozumieć tragizm i okrucieństwo sytuacji oraz pojąć inny wymiar moralności.



Motyw holocaustu - propozycje zakończeń



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.

A. Motyw Holocaustu w literaturze polskiej. Omów zagadnienia na podstawie wybranych utworów.

Przykład zakończenia:

Przedstawione historie Żydów to indywidualne tragedie, które tworzą prawdziwy obraz wojny i Holokaustu. Podobnie zeznania oprawców unaoczniają okrucieństwo i bezduszność tamtych czasów. Śmierć ówcześnie była czymś normalnym, towarzyszącym wszystkim ludziom każdego dnia, a ocalenie życia było zazwyczaj przypadkowe, co skomentowała Hanna Krall słowami: „Wszystkie historie o ludziach, które mi opowiadasz – prawie wszystkie – kończą się śmiercią”. „Tak?” – zastanawiał się Edelman i wyjaśnił - „Bo to są tamte historie”. Piekło getta lub obozu koncentracyjnego to rzecz dla nas niewyobrażalna, nieludzka, o której dowiedzieliśmy się od tych, którzy przeżyli i pamiętamy dzięki pisarzom i innym twórcom literatury i sztuki. Opisane teksty, choć różniące się gatunkiem i sposobem wyrażania myśli są niezatartym dowodem, który przestrzega nas przed dokonaniem takiego zła i okrucieństwa w przyszłości. Są również hołdem dla wszystkich ofiar hitlerowskich rządów w trakcie II wojny światowej.

B. Holocaust w literaturze i na wielkim ekranie. Przedstaw, odwołując się do wybranych tekstów kultury.

Przykład zakończenia:

Na podstawie przeanalizowanych tekstów kultury łatwo można wyciągnąć wniosek, iż ideologia, była głównym źródłem cierpienia Żydów. Rasizm społeczny powodował metamorfozę Niemców w istnych morderców i katów. Holocaust był tak dramatycznym i przerażającym wydarzeniem, iż odcisnął piętno na wszystkich ludziach, którzy go przeżyli bez względu na płeć i wiek. Dla tych Żydów koszmar się nie skończył i pewnie nie skończy nigdy, gdyż wspomnienia ciągle żyją w ich pamięci. Z powodu indywidualnych przeżyć oraz tragedii odbieranej w kontekście całego narodu żydowskiego, temat Holocaustu jest niezwykle ważny i nie może być bagatelizowany. Ze względu na pamięć o milionach zabitych Żydów wydarzeniu temu należy się olbrzymi szacunek. Dlatego też wszystkie źródła kultury, takie jak: książki, obrazy, filmy, dokumenty, fotografie czy listy powinny przedstawiać zagładę Żydów na odpowiednim poziomie. Nie oznacza to, iż komediodramaty czy filmy fabularne są krytykowane. Wprost przeciwnie. Ze względu na różnorodność odbiorców, inną świadomość historyczną, a także odmienność upodobań, teksty kultury powinny przedstawiać dramat Holocaustu w różny sposób.



Motyw holocaustu - literatura podmiotowa



Lista najpopularniejszych tekstów kultury odwołujących się do motywu Holocaustu:

Książka:


1. Bartnikowski B., Dzieciństwo w pasiakach, Nasza Księgarnia, Warszawa 1989.

2. Borowski T., Dzień na Harmenzach [W:] Wybór opowiadań, KAMA, Warszawa 1994.

3. Borowski T., Proszę państwa do gazu. [w:] Opowiadania, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1971.

4. Borowski T., U nas w Auschwitzu… [w:] Opowiadania, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1971.

5. Borowski T., Ludzie, którzy szli [w:] Opowiadania, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1971.

6. Broniewski W., Ballady i romanse, [w:] tegoż, Wiersze i poematy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1966, s. 210-211.

7. Gawalewicz A., Refleksje z poczekalni do gazu. Ze wspomnień muzułmana, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, Oświęcim 2000.

8. Grzesiuk S., Pięć lat kacetu, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1996.

9. Kielar W., Anus Mundi, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1980.

10. Krall H., Zdążyć przed Panem Bogiem, Wydawnictwo a5, Kraków 2005.

11. Krall H., Król kier znów na wylocie, Wydawnictwo Świat Książki, Warszawa 2006

12. Ligocka R., Dziewczynka w czerwonym płaszczyku, Wydawnictwo Znak, Kraków 2001.

13. Moczarski K., Rozmowy z katem, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994.

14. Nałkowska Z., Medaliony, Wydawnictwo SARA, Warszawa 2007.

15. Piechowski K., Byłem numerem… historie z Auschwitz, Wydawnictwo Sióstr Loretanek, Warszawa 2004.

16. Różewicz T., Warkoczyk [w:] Poezja Polska w szkole średniej od średniowiecza do współczesności. Antologia, wybór J. Polanicki,, Wydawnictwo KAMA, Warszawa 1993.

17. Szczypiorski A., Początek, Wydawnictwo Przedświt, Poznań 1986.

18. Szpilman W., Pianista, Wydawnictwo Znak, Kraków 2002.

Sztuka:

1. Izaak Celnikier, Birkenau, olej na płótnie, 1988-89, kolekcja prywatna.

2. Izaak Celnikier, Getto, tempera, 1948.

3. Marc Chagall, Exodus, 1952 – 1966, olej na płótnie, własność: rodzina artysty.

4. Wincenty Gawron, Apel w obozie, 1964, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau.

5. Czesław Lenczowski, List do rodziny, 1960, obraz olejny, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau.

6. Bronisław Linke, Modlitwa Zamordowanych, 1942.

7. Maria Kantor Lizuniec, Exodus, 1996, akryl na płótnie, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau.

8. Marek Oberl�nder , Napiętnowani, 1955, litografia.

9. Marek Oberlander, Nigdy więcej Getta, cykl litografii.

10. Zinowij Tołkaczew, Pst – cisza z cyklu „Kwiaty Oświęcimia”, 1945, piórko, tusz, karton, Zbiory Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau.

11. Andrzej Wróblewski, Rozstrzelania – cykl, 1948-1949.

Film:

1. Jakub kłamca, reż. Peter Kassovitz, Francja, Polska, Węgry, USA 1999.

2. Lista Schindlera, reż. Steven Spielberg, USA 1993.

3. Pianista, reż. Roman Polański, Francja/Niemcy/Polska/Wielka Brytania 2002.

4. Szara strefa, reż. Tim Blake Nelson, USA 2001.

5. Życie jest piękne, reż. Roberto Benigni, Włochy 1997.



Motyw holocaustu - literatura przedmiotowa



1. Ambrosiewicz-Jacobs J., Hońdo L., Dlaczego warto uczyć o Holocauście?, UJ; Instytut Europeistyki, Kraków 2005.

2. Antologia literatury lagrów i łagrów: w opracowaniu szkolnym, wybór, wstęp i objaśnienia Krystyna Heska-Kwaśniewicz; oprac. dydaktyczne K. Heska-Kwaśniewicz, Bogdan Zeler. - Wyd. Książnica, Katowice 1997.

3. Autorzy naszych lektur. Szkice o pisarzach współczesnych, red. W. Maciąg, Zakład Narodowy Ossolińskich, Wrocław 1987, s. 252-266.

4. Błoński J., Biedni Polacy patrzą na getto, „Tygodnik Powszechny”, nr 2/1987.

5. Błoński J., Szczypiorski Andrzej: Polskie i niepolskie antysemityzmy, „Polonistyka” 1993 nr 4, s. 237-241.

6. Bursztyn M, Radzymińska K., Literatura polska. Słownik encyklopedyczny, wyd. Europa, Wrocław 2002, hasła: [Borowski Tadeusz].

7. Drabarek B., Szkolny słowników motywów literackich, Wydawnictwo KRAM, Warszawa 1998.

8. Encyklopedia popularna PWN, red. A. Karwowski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1992, s. 36, 830 (hasła: holokaust, Żydzi).

9. Encyklopedia szkolna WSiP. Historia, red. Friszke A., Król E.C., Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2004, Holokaust, s. 289-291.

10. Encyklopedia szkolna WSiP. Literatura i wiedza i kulturze, redaktor prowadzący Szymanowska A., Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2006, Broniewski W., s.80, Krall H., s.346-347, Nałkowska Z., s.566-567.

11. Gross J. T., Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka, wyd. Fundacja Pogranicze, Sejny 2000.

12. Hanczakowski M., Kuziak M., Żynis B., Tadeusz Borowski, [w:] Epoki Literackie. Od antyku do współczesności, wyd. PPU PARK Sp. z o.o, Bielsko-Biała 2002, s. 455-458.

13. Jagielski B., Władysław Szpilman: Pianista (recenzja książki), on-line, dostępny w World Wide Web: http://www.inkluz.pl/archiwum/inkluz47/main/cum2.html.

14. Jażdżewska-Goldsteinowa E., Zachować godność- Być sobą. Dramatyczne wybory bohaterów „Początku”, [W:] tejże, „Początek” Andrzeja Szczypiorskiego, WSiP, Kraków 1995, s. 58-64.

15. Kieta M., Przedmowa, [w:] Kielar W., Anus Mundi, Kraków, 1980.

16. Knaflewska J., Ilustrowane dzieje literatury polskiej, Wydawnictwo Publicat, Poznań 2002, Zarażeni śmiercią, s.102-103.

17. Kot W,, Hanna Krall, Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 2000.

18. Komar M., Władysław Bartoszewski. Wywiad rzeka, Świat Książki, Warszawa 2006.

19. Kopciński J., Przeszłość to dziś. Literatura, język, kultura, Wydawnictwo Stentor, Warszawa 2004, Po katastrofie - literatura wobec zagłady, s. 107-127.

20. Krasuski K., „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanna Kral, [w:] Leksykon dzieł polskiej literatury współczesnej, Wydawnictwo Znak, Kraków 2000, s. 238.

21. Masłoń K., Imiona Zagłady. Rozmowa z Idą Fink, [w:] tegoż, Żydzi, sowieci i my, Prószyński i S-ka SA;, Warszawa 2005, s.58-62.

22. Medaliony, [w:] Słownik lektur, red. Nawrot A., Kraków 2004, str. 305 – 307.

23. Międzynarodowa Konferencja Upowszechnienia Wiedzy o Holocauście - referaty, oprac. Kubis B., Wydawnictwo Muzeum Gross-Rosen, Wałbrzych 2001, ISBN 83-913970-0-9, str. 24-40,

24. Miłkowski T., Termer J., Leksykon dzieł i tematów literatury polskiej, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 2001.

25. Słownik bohaterów literackich, red. Nawrot A., Sętkowska-Steczek G., Norska D., Wydawnictwo Greg, Kraków 2003, Edelman M., s. 97.

26. Smoleń K., Oświęcim. Przewodnik po muzeum, Wyd. Państwowego Muzeum w Oświęcimiu, Oświęcim 1972.

27. Szcześniak A. L., Holocaust, Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne, Radom 2007.

28. Śliwiński P., Obozy i wartości, [w:] Literatura współczesna „źle obecna” w szkole, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wyd.1, Wrocław 1990, s.310-312.

29. Świętch J, Literatura polska w latach II wojny światowej, Wydawnictwo Narodowe PWN, Warszawa 1997.

30. Wielki słownik języka polskiego, red. E. Sobol, wyd. Świat Książki, Warszawa 2006, s. 11 (hasło: antysemityzm).

31. Zaworska H., „Medaliony” Zofii Nałkowskiej, WSiP, Warszawa 1975.

32. Żbikowski A., Żydzi, antysemityzm, holokaust, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2001, s. 27 - 45.