Jesteś w: Motyw lagrów i łagrów

Motyw lagrów i łagrów

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw łagrów i lagrów - wprowadzenie



Mechanizmami zbrodniczej polityki zarówno nazistów, jak i sowietów były obozy koncentracyjne i łagry. Łagrem nazywamy „obóz pracy przymusowej w Związku Radzieckim. W łagrach wyniszczano więźniów niewolniczą pracą w straszliwych warunkach. Za najdrobniejszy sprzeciw wobec obowiązującej w partii komunistycznej linii politycznej można było zostać zesłanym do łagru na Kołymie czy w Kazachstanie”.



Natomiast lagier jest to „niemiecki obóz koncentracyjny w czasie II wojny światowej. Oprócz celowej eksterminacji przyczyną śmierci bardzo wielu więźniów lagrów były głód, ciężka praca i nieludzkie warunki obozowego życia”. Zasadniczym celem zarówno jednych, jak i drugich była zagłada człowieka, jego wyniszczenie, degradacja. Jednak przedtem oprawcom zależało na fizycznej eksploatacji swoich ofiar, na pozyskaniu maksimum siły roboczej.



Należy jednak zauważyć podstawą różnicę pomiędzy wyzyskiem ludności w obozach niemieckich i radzieckich. Niemcy ludność niezdolną do pracy zabijali w piecach krematoryjnych, natomiast Rosjanie zapędzali ich do pracy ponad siły, która prowadziła do śmierci z przemęczenia.



Motyw łagrów i lagrów w literaturze



„Dziady” cz. III, Adam Mickiewicz - autor upamiętnił wygnańczy los gimnazjalistów z Kroż i Kiejdan, wileńskiej młodzieży filomackiej zesłanej w 1824 r. . W przedmowie do nich pisał o skazanych „kilkudziesięciu studentach do min syberyjskich, do taczek, do garnizonów azjatyckich. W ich liczbie był małoletni, należący do znakomitych rodzin litewskich”. Swój dramat Mickiewicz zadedykował: „spółuczniom, spółwięźniom, spółwygnańcom, za miłość ku ojczyźnie prześladowanym, z tęsknoty ku Ojczyźnie zmarłym, w Archangielu, na Moskwie, w Petersburgu – narodowej sprawy męczennikom”. Martyrologia młodzieży to według twórcy dzieło cara i jego popleczników. W dramacie nie ma obrazów życia na Syberii, jest natomiast ich zapowiedź. Należy tu głównie zwrócić uwagę na sceny realistyczne, ukazujące martyrologię narodu wyniszczanego przez rosyjskiego zaborcę. Mickiewicz mówi o straszliwych warunkach, w jakich odbywała się wywózka i o wygłodniałych i nędznie odzianych młodych więźniach, którzy jednak pomimo skucia kajdanami, zachowywali się bardzo dzielnie i do końca manifestowali walkę o niepodległość Polski



„Nad Niemnem”, Eliza Orzeszkowa - jednym z głównych bohaterów powieści jest Benedykt Korczyński, którego dwaj bracia brali czynny udział w powstaniu styczniowym. Andrzej zginął i wraz z innymi został pochowany we wspólnej mogile w lesie, a Dominik został zesłany na Syberię, z której świadomie nie powraca. Badacze literatury i historycy takie postępowanie Polaków uważają za większą klęskę niż upadek powstania. Bohater odciął się od polskości, robiąc karierę w administracji carskiej.




„Zbrodnia i kara”, Fiodor Dostojewski - bohaterem, w którego egzystencji zsyłka na Sybir miała ogromne znaczenie jest Rodion Raskolnikow. Główny bohater powieści zaplanował i dokonał zbrodni na Alonie Iwanownie oraz zabił jej siostrę Lizawietę. Długo utrzymywał tę sprawę w tajemnicy, prawdę wyjawił dopiero Soni – ubogiej, bardzo wierzącej dziewczynie, gdyż już nie umiał dłużej samotnie dźwigać swego ciężaru. Raskolnikow przyznał się do winy i został skazany na osiem lat katorgi na Syberii. Trafił do więzienia jako katorżnik drugiej kategorii – czyli skazany był na ciężkie roboty w czasie określonym. Za nim na Sybir podążyła Sonia, nie chciała, aby w tym ciężkim dla niego czasie pozostał sam. Początkowo Rodion nie doceniał poświęcenia dziewczyny, która przychodziła do niego i przekazywała mu wieści z domu. Sonia donosiła jego rodzinie, że mieszka z innymi więźniami, gdzie jest ciasno, ohydnie i niezdrowo. Żyje prostacko i biednie, bo mu na niczym nie zależało. Z współwięźniami nie potrafił się porozumieć, był samotnikiem, stał z boku. Po około roku zachorował. Ale choroby tej nie wywołały „okropności życia na katordze, nie ciężkie roboty, nie jadło – cienka lura z karaluchami, nie ogolona głowa, nie zszyta z gałganów odzież.”



• „Opowiadania”, Tadeusz Borowski - Tadek - bohater zbioru opowiadań napisanych przez więźnia obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Borowski pisze o rzeczach nieludzkich, w sposób naturalny, ukazując mechanizm odruchów biologicznych, które kierowały zachowaniem więźniów. W opowiadaniach wyraźnie pokazane jest zezwierzęcenie, nihilizm oraz kult chytrości panujący w obozie. W opowiadaniu pt. „U nas w Auschwitzu” narrator stwierdza, że do takiego postępowania zmuszała ludzi nadzieja. Nadzieja na to, że kiedyś w końcu będą mogli normalnie żyć. Snuje również refleksję na temat traktowania więźniów w obozach. Ludzie dostają tylko tyle, aby móc żyć i pracować, jak najmniejszym kosztem. Opowiadanie pt. „Proszę państwa do gazu” opisuje rzeczywistość obozową oczami Tadka - człowieka zlagrowanego, umiejącego zorganizować jedzenie i dobrą pracę. Nie poruszają już go tak jak kiedyś wszystkie okrucieństwa, z którymi ma do czynienia, gdyż jest to po prostu obozowa codzienność. Przerażająca jest następująca wypowiedź Borowskiego: „Nie, ludzi nie zabraknie, Spalą się Żydzi, spalą się Polacy, spalą się Rosjanie, przyjdą ludzie z Zachodu i Południa…przyjdą ludzie w pasiakach, odbudują zburzone miasta niemieckie, zaorzą odłogiem leżącą ziemię, a gdy osłabną w bezlitosnej pracy – otworzą się drzwi gazowych komór…”. „Ludzie, którzy szli” – to opowieść w której spotykają się dwa światy: świat lagrowanych więźniów i tłum ludzi z transportu prowadzonych na śmierć do komór gazowych. Więźniowie budowali boisko do piłki nożnej za barakiem szpitala. Siali kwiatki pod oknami bloków i wykładali dróżki czerwoną, tłuczoną cegłą. Siali również warzywa, zakładali trawniki, grali w piłkę, prowadzili rozmowy. Codziennie wychodzili do niewolniczej pracy. Tymczasem na rampę przyjeżdżały towarowe pociągi z ludźmi przeznaczonymi do zagazowania. Borowski pisze: „Wróciłem z piłką i podałem na róg. Między jednym, a drugim kornerem za moimi plecami zagazowano trzy tysiące ludzi.”



• „Tułacze dzieci”, Hanka Ordonówna - rzecz nadspodziewanie dobrze napisana, interesująca, sylwetki polskich sierot nakreślone wzruszająco, a przy tym bez retuszu i sentymentalizmu. Opowiadanie Kaziunia to opis postaci, jakiej nie wymyśli żadna literacka fantazja. Tragizm polskich dzieci w Sowietach Ordonka odtwarza bez nienawiści do sprawców ich niedoli, pisze jednak realistycznie, a to wystarcza, by oddać koszmar życia na zesłaniu. Autorka pomagała jednak opuszczać teren Związku Radzieckiego dzieciom z polskich rodzin, które wywożone były do obozów.




• „Medaliony”, Zofia Nałkowska - Zofia Nałkowska w szóstym opowiadaniu ze zbioru pt. „Wiza” Nałkowska przedstawia relację byłej więźniarki z obozu w Oświęcimiu. Wiza była to łąka pod samym lasem, pod drzewami. SS-mani zażądali sprzątania obozu trwające nieraz kilka dni. W Tm czasie chore, owrzodzone, brudne i cienko ubrane kobiety były wypędzane na wizę. Nie dostawały jedzenia. Biedne kobiety przytulały się do siebie, by tracić mniej ciepła. Były między nimi nawet umierające. W wielkiej gromadzie więźniarek były Holenderki, Belgijki, Greczynki, Polki, Rosjanki. Wiele z nich nie wytrzymało, wśród tych, które umierały, przeważały Greczynki, gdyż były mało odporne na zimno. Pewnego razu Greczynki zaśpiewały po hebrajsku grecki hymn narodowy. Była to „siła tęsknoty i pragnienia.” Następnego dnia była selekcja – wiza była pusta, wszystkie umarły. W ostatnim opowiadaniu „Dorośli i dzieci w Oświęcimiu” Nałkowska przedstawia sadyzm katów z Oświęcimia, sposoby zabijania przypadkowo wybranych więźniów. August Glass upatrzone ofiary bił w nerki. Inny miażdżył stopami krtań więźnia, kolejny zanurzał głowę więźnia w kadzi, aż się udusił. Jeden z najbardziej krwiożerczych zabijał gumą zakończoną ołowiem. Nałkowska opisuje również więźniów – lekarzy, którzy ratowali życie współwięźnia, narażając własne. Nałkowska była członkiem Komisji do Badania Zbrodni Hitlerowskich, w opowiadaniach znajdują się fakty autentyczne potwierdzone zeznaniami świadków. Niemcy uzyskali ogromne dochody z odbieranych więźniom kosztowności, przedmiotów codziennego użytku, a nawet ciał. Dzieci w Oświęcimiu wiedziały, że mają umrzeć. Odbywała się selekcja – przechodziły one pod prętem na wysokości 1m 20cm. Mniejsze, nie nadające się jeszcze do pracy przeznaczone były do uduszenia w komorze gazowej.



• „Jeden dzień Iwana Denisowicza”, Aleksander Sołżenicyn – w powieści możemy śledzić dokładny opis jednego z wielu dni, jakie w obozie spędził Szuchow. Autorowi opowieści postawiono zarzut agitacji antyradzieckiej i na osiem lat skazano na zesłanie. Do łagru trafiali głównie ludzie niesłusznie oskarżeni, którym stawiano wymyślone zarzuty i biciem zmuszano do podpisywania fałszywych zeznań. Elementem nierozerwalnie związanym z rzeczywistością obozową była praca. Odbywała się ona w ciężkich, syberyjskich warunkach – gdzie zima jest najdłuższą porą roku, a mrozy i śnieg są dominantą północnego krajobrazu. Roboty wykonywane przez więźniów były uciążliwe i wymagały ogromnego wysiłku. Motywacją do wydajnej pracy miała być oczekiwana nagroda – zwiększenie racji żywnościowej. „Wyrobienie” normy doprowadzało do stanu skrajnego wyczerpania. Aby przetrwać w obozie, trzeba było sprawnie omijać wszelkie rozporządzenia władz oraz łamać zasady tam obowiązujące, gdyż miały one na celu jak najszybsze wykończenie więźniów. Szuchow po całym dniu pracy, zasypiając, rozmyśla nad tym, co go spotkało. Czuje się w pełni usatysfakcjonowany, ponieważ nie poszedł do karceru, podprowadził kaszę, nie wykryto u niego podczas rewizji przemyconego do obozu kawałka stali... To wszystko sprawiało, że ów dzień mógł uznać za nieomal szczęśliwy. Powieść Sołżenicyna to studium przetrwania i obozie, przy stałym przedłużaniu kary bez określonego powodu. Bohater Iwan przebywający w więzieniu od 1931 roku nauczył się od starszych więźniów, takich jak pierwszy brygadzista Iwana, jak żyć w łagrze. Jedynym prawem jest tajga, którą należy zaakceptować, przystosowując się do panujących w niej praw. Szuchow, napatrzywszy się na porządki panujące w obozie, doszedł do wniosku, że „prawo można wykręcać jak kota ogonem”.



• „Inny świat”, Gustaw Herling-Grudziński - pisarz był więźniem obozu pracy w Jercewie. Oskarżono go o to, że jest agentem wywiadu niemieckiego. Podstawą do tego były oficerskie buty, które nosił oraz niemieckie brzmienie nazwiska. Życie w obozie nie było łatwe. Inny, odrębny świat, do niczego nie podobny – to świat łagrów, w którym znalazł się człowiek, ale rzeczywistość ta w swej istocie jest nieludzka. Zatem aby ją zrozumieć, odrzucić trzeba system norm moralnych i etykę wypracowaną na użytek zdrowego społeczeństwa i normalnego świata. Grudziński opisuje wiele drastycznych, upokarzających ludzi scen. Jednak taka była prawda, która przedstawiona została w sposób bezpośredni, rzeczowy i lapidarny. W świecie łagru sowieckiego „preparuje” się więźnia, to znaczy człowiek popada w stan, w którym „uczucia i myśli obluzowują się” a „pomiędzy skojarzeniami powstają luki”. To swego rodzaju stan otępienia zmysłów, posłuszeństwa, uległości – po to aby przeżyć lub choćby uniknąć bólu czy głodu. W podobnej sytuacji nie dziwią ani nie oburzają człowieka „nocne łowy” i gwałty na więzionych kobietach, oddawanie swojej dziewczyny na użytek kolegom, jak w przypadku kowala i Marusi, czy też historia „generalskiej doczki”, którą głodem zmuszano by zrezygnowała z „cnotliwości”. W obozie granice człowieczeństwa zostały przekroczone. Dokładnie dopracowany system zagłady nie zawiódł. Kiedy amnestia więźniów polskich wciąż omijała Gustawa Herlinga - Grudzińskiego, zdecydował się wraz z grupą kilku Polaków na desperacki krok - głodówkę. Grudziński przeżywał później wątpliwości, kiedy puchł z głodu i marznął. Jednak jak się okazało, próba powiodła się. Grudziński odtworzył łagrowy świat z precyzją i dbałością o szczegół. Jest to świat totalnie inny. Wartości powszechnie uznawane w europejskiej cywilizacji jak wolność, miłość, macierzyństwo, czy też miłość fizyczna ulegają tam zupełnej dezaktualizacji. Za granicami łagru obowiązują inne prawa, jest to machina nastawiona na całkowite wyeksploatowanie człowieka w niewolniczej pracy i pozbawienie go najmniej istotnych zachowań indywidualnych.




• „Pięć lat kacetu”, Stanisław Grzesiuk - książka pełna jest opisów trudów życia codziennego i problemów, z jakimi musieli radzić sobie więźniowie. Problemy takie, jak głód, chłód, bicie, choroby czy ciężka praca zostały opisane w prostym języku, przez co łatwo trafiają do odbiorcy. Grzesiuk był aż w trzech obozach, kolejno w Dachau, Mauthausen i Gusen. Jego życie nieraz „wisiało na włosku”. Przytłaczająca rzeczywistość nie stłumiła w nim jednak poczucia humoru. Już we wstępie do swojej książki zaznacza: „W swoim życiu w obozie zawsze starałem się być sprawiedliwy dla innych i dla samego siebie - starałem się, żeby nigdy nie popełnić czynu, który by osiadł plamą na moim sumieniu, a przez ludzi byłby traktowany jako czyn hańbiący.” Jednak bezwzględna walka o życie była ściśle związana z brutalnością, której nie sposób było uniknąć. Grzesiuk się z tym nie kryje, co więcej, nie rozumie ludzi, którzy w swoich wspomnieniach nie łączą z tym zagadnieniem własnej osoby.



• „Kołyma, mgła i mgła”, Ryszard Kapuściński - akcja rozgrywa się, jak wskazuje sam tytuł, na Kołymie, gdzie znajdowały się jedne z najcięższych rosyjskich obozów pracy. Autor wyróżnia szereg elementów prowadzących do fizycznej zagłady człowieka.



• „Refleksje z poczekalni do gazu”, Adolf Gawalewicz autor opisuje przerażający chłód, który nieodzownie towarzyszył codziennej pracy. Opowiada o pracy przy kopaniu rowu drenarskiego na Harmenzach. Więźniowie mieli na sobie tylko drewniane chodaki, cienkie spodnie i koszule. Ponadto stali po kilka godzin dziennie w lodowatej wodzie, tracąc czucie w kończynach. W takich warunkach szybko rozwijały się liczne choroby, np gruźlica czy malaria. Gawalewicz opisuje mechanizm działania głodnego człowieka. Każdy więzień posiadał metalową puszkę, która służyła do zaspokajania dwóch podstawowych potrzeb człowieka: jedzenia oraz do wydalania. Autor opisuje grę, która nosiła nazwę „w obozie zawsze biegiem”. Więźniowie musieli w biegu nosić ciężkie przedmioty takie jak drewno czy cegły. Na końcu liczono i znoszono trupy ludzi, którzy nie wytrzymali tej rozrywki ss-manów.




„Warkoczyk”, Tadeusz Różewicz - utwór pochodzi z tomu poetyckiego „Pięć poematów”.. Jest to wzruszająca, oszczędna wyrazie relacja z odwiedzin dawnego obozu koncentracyjnego Oświęcimia. Stosy włosów zgolonych z głów skazańców, wśród których były dzieci, przerażają masowym okrucieństwem. Relacja podmiotu lirycznego przez swą zwyczajność i najprostsze stwierdzenia, że za taki „warkoczyk” dziewczęcy zwykle pociągają „niegrzeczni chłopcy” – w zestawieniu z faktem męczeńskiej śmierci dziecka budzi grozę i przerażenie, że mogły dziać się takie rzeczy. Brak komentarza emocjonalnego, powtarzane określenia: „uduszonych w komorach gazowych”, „uduszonych” przejmują potwornością swej prawdy. Poeta odwołuje się do wrażliwych czytelników, odsłania zbrodnie hitlerowców dotyczące masowego ludobójstwa.



„Wierny Rusłan”, Gieorgij Władimow - utwór nie tylko, jak duża część innych powieści łagrowych, wstrząsającym świadectwem tamtych czasów, ale też najlepszą analizą totalitaryzmu, wszechstronnym portretem istoty zniewolonej, głębokim analitycznym opisem metod i stopni degradacji człowieka w sowieckiej rzeczywistości.



Motyw łagrów i lagrów - propozycje tematów wypracowań



Temat łagrów i lagrów można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnie:



• Łagry i lagry w oczach pisarzy i poetów polskich. Przedstaw na przykładzie wybranych utworów.

• Obraz hitlerowskich obozów i sowieckich łagrów w literaturze XX wieku. Omów na wybranych przykładach.

• Obraz łagrów i lagrów w literaturze. Omów na wybranych przykładach.

• Obraz okrucieństw wojny na wybranych przykładach literatury lagrowej i łagrowej.

• Motyw zsyłki i katorgi w literaturze polskiej i obcej (temat zawęża krąg lektur do związanych z łagrami sowieckimi).



Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu.



Jednym z nich może być obozowa moralność i próby zachowania człowieczeństwa. W licznych utworach odnajdujemy rozmaite postawy bohaterów i reakcje na obozową rzeczywistość. Jedni za wszelką cenę pragnęli ocalić godność, inni zdolni byli do przestępstw i nagannych czynów, których z pewnością nie dopuściliby się na wolności. Tematy mogą zostać sformułowane następująco:



• Problemy moralne bohaterów prozy obozowej.

• Czy w świecie sowieckich łagrów możliwe jest zachowanie człowieczeństwa?

• Świat wartości więźniów łagrów i lagrów i ich odzwierciedlenie w literaturze.

• Świat obozów koncentracyjnych i łagrów, ratowanie człowieczeństwa w sytuacjach ekstremalnych.

• Łagry i ich mieszkańcy - charakterystyka i ocena tego świata w odniesieniu do wybranych odpowiednio utworów literackich.



Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:



• Próby ocalenia człowieczeństwa na przykładzie literatury łagrowej i lagrowej. Przedstaw temat na podstawie wybranych utworów literackich.

• Obozowa codzienność na podstawie prozy lagrowej i łagrowej.



We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do literatury polskiej lub obcej, poszerzenia źródeł o XIX wiek (zsyłki podczas zaborów).



Określenie problemu – teza



Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.



Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:



• Literatura łagrowa i lagrowa nie powinna jedynie uświadamiać o ogromie cierpienia, powinna również być przestrogą na przyszłość.

• Hitlerowskie obozy koncentracyjne i sowieckie łagry były konsekwencją systemu totalitarnego, miejscem cierpień milionów niewinnych ofiar i masowego ludobójstwa.





Wśród innych tez możemy wyróżnić te dotyczące człowieka i jego moralności w obozie:





• Literatura XIX i XX wieku przedstawia bohaterów skazanych na zsyłkę, łagier, którzy potwierdzają twierdzenie Marii Dąbrowskiej, że „warunki są tylko warunkami, a człowiek jest aż człowiekiem”.

• Literatura obozowa stanowi ważne świadectwo życia i sposobów przetrwania w łagrach i lagrach.

• Przez obozy przewinęły się miliony ludzi, a każdy z nich przyjmował inną postawę wobec mechanizmu, z jakim przyszło mu się zmierzyć.

• Nie sposób ocenić rzeczywistości obozowej współczesną miarą.

• Sybir – przestrzeń cierpienia i bohaterstwa katorżniczej funkcjonuje jako motyw w literaturze polskiej i rosyjskiej XIX i XX wieku.



Motyw łagrów i lagrów - propozycje wstępów



A. Obraz okrucieństw wojny na wybranych przykładach literatury lagrowej i łagrowej.



Przykład wstępu:



Na kartach literatury powojennej pojawia się obraz „innego świata”, świata lagrów i sowieckich łagrów pracy będącego miejscem męczarni milionów ludzi, degradacji psychiki ludzkiej i masowego ludobójstwa. We wstępie prezentacji podam definicję słów, które w XX wieku nabrały szczególnego znaczenia. Lagier to niemiecki obóz koncentracyjny w okresie II wojny światowej, zaś łagier to obóz przymusowej pracy więźniów w Związku Radzieckim. Totalitaryzm stanowi system organizacji państwa polegający na ingerencji we wszystkie dziedziny życia oraz na sprawowaniu nad nimi całkowitej kontroli, a martyrologia – (z łaciny martyrologium – katalog męczenników) cierpienie, męczeństwo, współcześnie zwykle w odniesieniu do cierpień i męczeństwa ofiar hitlerowskiego systemu terroru i masowej zagłady.



B. Próby ocalenia człowieczeństwa na przykładzie literatury łagrowej i lagrowej. Przedstaw temat na podstawie wybranych utworów literackich.



Przykład wstępu:



Rzeczywistość obozowa wpłynęła nie tylko na stan fizyczny więźniów, ale przede wszystkim na ich psychikę, rujnując tym samym ich dotychczasowy system wartości. Rzeczywistość łagrowa oraz lagrowa drwi sobie z dekalogu. Śmieje się Bogu prosto w twarz kształtując swój własny „antydekalog”. Aby móc dotrzeć do sedna tematu muszę zatrzymać się na chwilę przy samych pojęciach lagru oraz łagru. Mechanizm był powierzchownie prosty: zabić. Lagry, czyli niemieckie obozy koncentracyjne można nazwać fabrykami śmierci. Natomiast radzieckie łagry nastawione były w pierwszej kolejności na maksymalną eksploatację więźnia i jego pracy a dopiero w efekcie, śmierć. Co więc było gorsze...? Nie wiem czy ktokolwiek umiałby odpowiedzieć na to pytanie. Czy istnieje w ogóle coś takiego jak „gorsze zło”? We wspomnieniach jednego z więźniów obozu Auschwitz można przeczytać, że aby podporządkować sobie więźnia należało najpierw zdusić w nim duszę, zabić ego, wręcz zrobić z niego szmatę. To niestety się udawało. Jednak nigdy nie do końca. Były bowiem momenty, w których dusza upominała się o swoje i nie dawała tak łatwo za wygraną.



Motyw łagrów i lagrów - propozycje zakończeń



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.



A. Obraz okrucieństw wojny na wybranych przykładach literatury lagrowej i łagrowej.



Przykład zakończenia:



Literatura XX wieku odzwierciedla dramat obozowych losów milionów ludzi poprzez wyodrębnienie portretów psychologicznych jednostek. Więźniowie lagrów i łagrów byli ofiarami systemu totalitarnego, opartego na przemocy, upodleniu człowieka i tyranii władców, takich jak Hitler i Stalin. Ludzie cierpieli w obozach z powodu głodu i nieustannego zagrożenia śmiercią. Obozy były miejscem pogardy dla człowieka, upodlenia go, niegodnej śmierci, odarcia więźnia z resztek człowieczeństwa., zaś praca została przedstawiona jako sposób na fizyczne i psychiczne złamanie człowieka. To miejsca degradacji podstawowych ludzkich odruchów i uczuć, walki o byt i przetrwanie. Dopiero śmierć jest kresem cierpienia, pracy ponad siły i chorób.



Historia świata to historia nieustannej przemocy, wobec których człowiek jako jednostka jest zupełnie bezradny. To świat wynaturzony, gdzie istnieją własne i odmienne prawa, a literatura obozowa jest dokumentem „czasów pogardy” i uświadamia współczesnemu człowiekowi, że to „Ludzie ludziom zgotowali ten los.”



B. Próby ocalenia człowieczeństwa na przykładzie literatury łagrowej i lagrowej. Przedstaw temat na podstawie wybranych utworów literackich.



Przykład zakończenia:



Wojna, nieważne w jakim celu prowadzona, zawsze niesie ze sobą cierpienie, zwłaszcza ludzi niewinnych, niezaangażowanych w nią. Obozy koncentracyjne były miejscem szczególnej zagłady. Wyniszczały człowieka fizycznie, z czym nierozerwalnie była połączona także degradacja psychiczna, dehumanizacja człowieka. Stąd też określenie człowieka złagrowanego i zlagrowanego, który odrzuca wszelkie humanistyczne wartości aby przeżyć. Ryszard Kapuściński mówi: „wojnę trudno usprawiedliwić, uważam, że przegrywają ją wszyscy, ponieważ jest ona porażką istoty ludzkiej, obnaża jest niezdolność do porozumienia, do wczucia się w Innego, do dobroci i rozumu”.

Literatura łagrowa i lagrowa nie powinna jedynie uświadamiać o ogromie cierpienia, powinna również być przestrogą na przyszłość.



Motyw łagrów i lagrów - literatura podmiotowa



Książka



1. Applebaum A., Kobiety i dzieci. [w:] GUŁAG, wyd. Świat Książki, Warszawa 2005, s. 296 -317.

2. Bartnikowski B., Dzieciństwo w pasiakach, Nasza Księgarnia, Warszawa 1989.

3. Borowski T., Proszę państwa do gazu. [w:] Opowiadania, wyd. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1971.

4. Borowski T., U nas w Auschwitzu… [w:] Opowiadania, wyd. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1971.

5. Borowski T., Ludzie, którzy szli [w:] Opowiadania, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1971.

6. Czapski J., Wspomnienia starobielskie, Niezależne Warsztaty Wydawnicze Ogniwo Wrocław 1990.

7. Czapski J., Na nieludzkiej ziemi, wyd. Znak, Kraków 2001.

8. Dostojewski F. , Zbrodnia i kara, tłum. z jęz. ros. i opr. Podgórzec Z., Wydawnictwo Greg, Kraków 2002.

9. Gawalewicz A., Refleksje z poczekalni do gazu. Ze wspomnień muzułmana, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, Oświęcim 2000.

10. Grzesiuk S., Pięć lat kacetu, Książka i Wiedza, Warszawa 1972.



11. Herling-Grudziński G., Inny świat, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007.

12. Kapuściński R., Kołyma, mgła i mgła. [w:] tegoż, Imperium, Czytelnik, Warszawa 2007.

13. Kielar W., Anus Mundi, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1980.

14. Kliś – Niemira Helena, Mamo, chleba, [w:] Wspomnienia Sybiraków, Warszawa 1990.

15. Mickiewicz A., Dziadów część III, Czytelnik, Warszawa 1967.

16. Naglerowa H., Ludzie sponiewierani, Veritas, Londyn 1958.

17. Nałkowska Z., Medaliony, Wydawnictwo SARA, Warszawa 2007.

18. Ordonówna H., Tułacze dzieci, Wydawnictwo LTW, Warszawa 2007.

19. Orzeszkowa E., Nad Niemnem, Wydawnictwo Greg, Kraków 2000.

20. Piechowski K., Byłem numerem… historie z Auschwitz, Wydawnictwo Sióstr Loretanek, Warszawa 2004.



21. Różewicz T., Warkoczyk [w:] Poezja Polska w szkole średniej od średniowiecza do współczesności. Antologia, wybór J. Polanicki,, Wydawnictwo KAMA, Warszawa 1993.

22. Rybakow A., Dzieci Arbatu, tłum. M. J. Jagiełło, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 1988.

23. Sołżenicyn A., Jeden dzień Iwana Denisowicza”, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 1989.

24. Sołżenicyn A., Archipelag GUŁag, Nowe Wydawnictwo Polskie, Warszawa 1990.

25. Szałamow W., Opowiadania kołymskie, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1999.

26. Wat A., Mój wiek, wyd. Czytelnik, Warszawa 1998.

27. Władimow G., Wierny Rusłan, Wydawnictwo ARCANA, Kraków 2007.



Motyw łagrów i lagrów - literatura przedmiotowa



1. Antologia literatury lagrów i łagrów: w opracowaniu szkolnym, wybór, wstęp i objaśnienia Krystyna Heska-Kwaśniewicz; oprac. dydaktyczne K. Heska-Kwaśniewicz, Bogdan Zeler. - Wyd. Książnica, Katowice 1997.

2. Autorzy naszych lektur. Szkice o pisarzach współczesnych, red. W. Maciąg, Zakład Narodowy Ossolińskich, Wrocław 1987, s. 252-266.

3. Bachórz J., Wstęp [w:] E. Orzeszkowa, Nad Niemnem, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1996.

4. Bolecki W., „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2007.

5. Bursztyn M., Radzymińska K., Inny świat. Zapiski sowieckie, [w:] tychże, Literatura polska. Słownik encyklopedyczny., wyd Europa, Wrocław 2000, str. 163 – 164.



6. Bursztyn M, Radzymińska K., Literatura polska. Słownik encyklopedyczny, wyd Europa, Wrocław 2002, hasła: [Herling-Grudziński Gustaw, Borowski Tadeusz, Kapuściński Ryszard].

7. Cherubin D., Ludność polska w więzieniach i obozach radzieckich w latach 1939-1941, wyd. Rytm, Warszawa 1989.

8. Chrząstkowska B., Znaki cierpienia, [w:] Literatura współczesna „źle obecna” w szkole, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1990, s.307-309.

9. Cisak A., Żbik M., Archipelag GUŁag, [w:] tychże, Literatura powszechna. Słownik encyklopedyczny, Wrocław 2000, s. 23.

10. Czaplejewicz E., Polska literatura łagrowa, Wydaw. Naukowe PWN , Warszawa 1992.



11. Człowieczeństwo, [w:] Słownik współczesnego języka polskiego, red. Dunaj B., Warszawa 1996, str. 146.

12. Degradacja, [w:] Słownik współczesnego języka polskiego, red. Dunaj B., Warszawa 1996, str. 160.

13. Drabarek B., Szkolny słowników motywów literackich, Wydawnictwo KRAM, Warszawa 1998.

14. Giżejewska M., Polacy na Kołymie 1940-1943, Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1997.

15. Hanczakowski M., Kuziak M., Żynis B., Tadeusz Borowski, [w:] Epoki Literackie. Od antyku do współczesności, wyd. PPU PARK Sp. z o.o, Bielsko-Biała 2002, s. 455-458.



16. Inny świat, [w:] Słownik lektur, red. Nawrot A., Kraków 2004, str. 193 – 203.

17. Kieta M., Przedmowa, [w:] Kielar W., Anus Mundi, Kraków, 1980.

18. Komar M., Władysław Bartoszewski. Wywiad rzeka, Świat Książki, Warszawa 2006.

19. Król P. S., Słowa na skrzydłach niesione, [w:] Kwartalnik kulturalny „Sekrety ŻARu” nr 4(15)/2006.

20. Łagry dla wyzwolonych: wspomnienia ofiar stalinizmu Aleksandra Stanisława Czerwińskiego, Bronisława Hahna, Wacława Krajewskiego, Witolda Ignaczewskiego, red. Wacław Dominik, Wiesława Jeleńska-Hombek, Leszek Skonka, Główny Komitet Pamięci Ofiar Stalinizmu w Polsce, Pamięć Narodu, Wrocław 1991.



21. Łagry: przewodnik encyklopedyczny, pod red. Nikity Ochotna i Arsienija Roginskiego, z ros. przeł. R. Niedzielko, wyd. Karta, Warszawa 1998.

22. Marzec A., Aleksander Sołżenicyn – „Jeden dzień Iwana Denisowicza”, seria: Przewodnik po lekturach, Dom Wydawniczy JOTA, Warszawa 1991.

23. Medaliony, [w:] Słownik lektur, red. Nawrot A., Kraków 2004, str. 305 – 307.

24. Miłkowski T., Termer J., Leksykon dzieł i tematów literatury polskiej, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 2001.

25. Pawalec R., Uniwersalny słownik wyrazów obcych i trudnych, wyd. Wilga, Warszawa 2003, hasła: [lagier, łagier].



26. Represje Związku Sowieckiego wobec obywateli państwa polskiego w latach 1939-1956, praca zbiorowa, Stowarzyszenie Humanistów i Artystów, Koszalin 2005. [Materiały z V Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej poświęconej Polakom, którzy w latach 1939-1956 przebywali w więzieniach śledczych.]

27. Przybylski R., Dostojewski i „przeklęte problemy”, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1964.

28. Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz i A. Kowalczykowa, wyd. Ossolineum, Wrocław 1991, (hasło: Syberia, s. 901 – 909).

29. Smoleń K., Oświęcim. Przewodnik po muzeum, Wyd. Państwowego Muzeum w Oświęcimiu, Oświęcim 1972.

30. Supady J., Życie i śmierć w łagrach sowieckich, wyd. Adi, Łódź 2001.



31. Śliwiński P., Obozy i wartości, [w:] Literatura współczesna „źle obecna” w szkole, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wyd.1, Wrocław 1990, s.310-312.

32. Termer J., Zesłańcy: losy zesłańców w prozie G. Herlinga-Grudzińskiego, A. Wata, I. Newerlego, H. Auderskiej, J. Krzysztonia i A. Sołżenicyna, Współczesność, Warszawa 1990.

33. Tomaszewski Feliks, „Światy” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego OPOWIADANIA, Wydawnictwo M. Rożak, Gdańsk 1994, s.19-44.

34. Woronowicz W., Przypadki XX wieku: 20 lat na Wyspach Sołowieckich i Kołymie: 1935-1955 , Instytut Historii PAN, wyd. Gryf, Warszawa 1994.

35. Wójcik Z. K., Zagórski A., Na katorżniczym szlaku, wyd. Polonia, Warszawa 1994.

36. Zalewski J., Stała się omyłka...: wspomnienia z niewoli sowieckiej wrzesień 1939 - sierpień 1941, Kolejowa Oficyna Wydawnicza , Warszawa 1994.