Jesteś w: Motyw matki

Motyw matki

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw matki - wprowadzenie



Definicja słowa matka jest wszystkim doskonale znana. Według „Słownika języka polskiego” matką nazywamy kobietę, która posiada własne dziecko. Matka pragnie wychować swoje pociechy na prawych, szlachetnych i uczciwych obywateli. Jest pierwszą osobą, do której zwracamy się z problemami, ale również dzielimy się z nią swoimi nie powodzeniami, szczęściem. To ona w głównej mierze kształtuje naszą osobowość, wpływając na to, kim będziemy w dorosłym życiu. A przede wszystkim ona sama wpływa na to, jak jej dzieci będą ją odbierać. Biologiczną matką jest ta kobieta, która urodzi potomstwo, ale to nie wystarczy, by kobieta czuła się spełniona w tej roli. Matka już od chwili narodzin dziecka otacza je miłością matczyną, cierpi jego cierpieniem, jest gotowa poświęcić się za nie. To czyni kobietę prawdziwą matką.



Nietrudno zauważyć, że w tekstach kultury odnajdujemy głównie stereotypowe obrazy matek - matka jest więc troskliwa, opiekuńcza, wyrozumiała i sprawiedliwa, to także zaradna gospodyni. Niewielu jest pisarzy bądź artystów, którzy zdecydowali się podważyć wyidealizowane cechy kochającej matki oraz przedstawić macierzyństwo jako trudne doświadczenie, z którym nie każda kobieta potrafi sobie poradzić.

Tymczasem miłość macierzyńska może mieć swoje negatywne oblicze - bywa przecież nadopiekuńcza, często niesprawiedliwa, okrutna i despotyczna. Zdarzają się również sytuację, gdy kobieta, która wydała na świat potomstwo, pozbawiona jest całkowicie instynktu macierzyńskiego. Chcąc w pełni zrealizować wybrany temat należy omówić zarówno zagadnienia umacniające stereotyp miłości matki jako czegoś niezachwianego, jak również przedstawić przykłady burzące tę wizję macierzyństwa.



Motyw matki w literaturze



Mitologia – w kulturze politeistycznej pierwszą matkę spotykamy w micie „Narodziny świata”. Jest nią Gaja. Wyłoniła się, podobnie jak Uranos, z Chaosu. Nie wszystkie jej potomstwo było urodziwe, jednak jak wiemy, matka kocha wszystkie swoje dzieci. Nie mogąc patrzeć na cierpienie potomstwa i słuchać ich jęków dochodzących z Tartaru, namówiła Kronosa, swego najmłodszego syna, by okrutnego ojca pozbawił władzy. W greckich wierzeniach za zboża, płody ziemi, rolnictwo odpowiada bogini Demeter. Gdy Hades porwał do podziemi jej ukochaną córkę - Korę, bogini wpadła w rozpacz, w poszukiwaniu dziewczyny opuściła Olimp.

Ziemia stała się jałowa i przestała rodzić. Demeter opłakiwała zaginiona Korę. Demeter cierpi nie tylko z powodu nieobecności Kory, jej męka jest tym większa, że nie wie, co spotkało jej córkę, nie znalazła jej ciała, nikt z bogów nie udzielała jej żadnych informacji. Demeter szuka córki po całej ziemi, nie daje za wygraną. Nie może znieść myśli, że mogłaby zaprzestać poszukiwań, bo przez cały czas ma nadzieje, że jej dziecko żyje. Wówczas Zeus i Hades ustępują, choć nie mogą całkiem oddać Kory matce. Zawarto, więc kompromis. Kora dziewięć miesięcy spędza na ziemi z matką, a na trzy schodzi do męża, do podziemi. Wtedy życie na ziemi zamiera i panuje zima. Ale wiosną Kora powraca, a wraz z nią kiełkują nasiona i rodzi się życie. A tym samym odradza się szczęście i radość Demeter, która ma blisko swoją ukochaną córkę.




Biblia - dzieło przedstawia dwa kontrastowe modele matki: Matkę Boską cierpiącą oraz Ewę pramatkę ludzi, grzeszną, ukaraną bólem rodzenia. Ewa to pierwsza matka i pierwsza kobieta, stworzona z żebra Adama, pierwsza towarzyszka mężczyzny, pierwsza kobieta, która dała życie. Ewa to symbol pramatki, kobiety, od której pochodzi życie na Ziemi. Pierwszymi synami Ewy byli Kain i Abel. Ewa była, więc jednocześnie matką pierwszego zbrodniarza. Maryja została wybrana przez Boga do poczęcia Zbawiciela. Towarzyszyła mu przez całe życie. Również w trakcie ostatniej drogi, drogi krzyżowej, nie opuszczała Go i cierpiała razem z Nim. Jej jedyny Syn został niesprawiedliwie oskarżony, okrutnie skatowany i ukrzyżowany. Matka była z Nim cały czas i towarzyszyła Mu w cierpieniu, stojąc pod krzyżem. Jej poświęcenie zostało wynagrodzone. Bóg wziął Ją do nieba w chwale i miłości.



„Bogurodzica” - to najstarsza polska pieśń maryjna. W utworze podmiotem lirycznym jest lud, który zgodnie z średniowiecznym hierarchicznym porządkiem zwraca się do Maryi, jako do pośredniczki między nim a Bogiem i kieruje do niej modlitewne prośby o pomoc w otrzymaniu Bożej przychylności i wstawiennictwo u Jezusa Chrystusa. Matka Boska jest w tym utworze nie tylko Pośredniczką, ale również, a może przede wszystkim, matką Syna Bożego, wybraną i wysławioną przez Boga. Lud zwraca się do niej o pomoc, prosi o wstawiennictwo, zbawienie oraz szczęśliwe życie, gdyż jest Ona wybrana i wielbiona przez samego Boga.




• „Posłuchajcie, bracia miła...” („Lament świętokrzyski”) - to utwór, który pochodzi z ok. 1470 roku i należy do najstarszych zabytków polskiej poezji religijnej. Podmiotem lirycznym w utworze jest Matka Boża. Utwór ma formę monologu Maryi stojącej pod krzyżem, na którym wisi jej syn, Jezus. Utwór rozpoczyna się apostrofą Maryi do wszystkich ludzi, w której wyraża ona żal, rozpacz. Matka Chrystusa chce się poskarżyć na niesprawiedliwe zabójstwo jej syna i chce, aby ludzie wysłuchali jej historii. Cierpiąca kobieta podkreśla, że Chrystus był jej jedynym synem, tym większa jest jej strata. Prosi słuchaczy o współcierpienie z nią. Podmiot liryczny opisuje scenę ostatnich chwil Jezusa, zwraca uwagę, że Jego śmierci towarzyszyły ból i męka. Maryja wyraża swoją miłość do Chrystusa. Chciałaby ulżyć mu w niedoli (podeprzeć jego opadającą głowę, wytrzeć krew na ciele, dać pić, pomóc Mu w cierpieniu), ale nie może – jest bezradna w chwili Jego konania. Syn był dla niej najważniejszy, dlatego Jego śmierć jest dla niej utratą nadziei życiowej. Matka błaga go, aby przemówił do niej i dodał jej otuchy w tym cierpieniu. Podmiot liryczny zwraca się do wszystkich matek, ponieważ jedynie one mogą zrozumieć, wyobrazić sobie ból i cierpienie matki spowodowane śmiercią dziecka. Następnie kobieta utożsamia się z nimi i życzy im, aby nigdy nie spotkało je takie cierpienie, jakiego ona doznała.

• Jana Kochanowski, „Tren XIX” („Sen”) - autor opisał w nim swój sen, w którym ukazała mu się jego zmarła matka z Urszulką, jego córką na ręku. Przyszła do niego aby ukoić jego serce i ulżyć w cierpieniu. We śnie powiedziała mu, że jego córeczka zaznaje już wiecznego szczęścia w niebie i modli się za nich, a przez tak wczesną śmierć uniknęła wielu trosk, bólu i smutku, które towarzyszą każdemu człowiekowi. Twierdzi, że dzięki tak wczesnemu odejściu Urszulka od razu trafiła do nieba i nie musiała zmagać się w życiu z różnymi trudnościami losu, co niektórym uniemożliwia trafienie do raju. Zmarła matka daje swemu synowi mądre rady na kolejne dni jego życia. Uważa również, że człowiek bardziej pamięta o krzywdzie jakiej doznał niż o szczęściu, jakie go spotkało. Mówi, że czas jest najlepszym lekarstwem a człowiek powinien być gotowy na różne sytuacje i przyjmować je z pokorą. Matka w tym utworze przedstawiona jest jako pocieszycielka przychodząca do swego syna we śnie aby pomóc mu w potrzebie.

• Adam Mickiewicz, III części „Dziadów” - autor kreśli historię Jana Rollisona i jego cierpiącej matki. Rollison był uczniem gimnazjum, który został aresztowany jako uczestnik antycarskiego spisku, znajdował się w więzieniu i był w bardzo ciężkim stanie po bolesnych przesłuchaniach. Podczas, gdy Nowosilcow, Bajkow, Pelikan i Doktor zastanawiają się, co zrobić z młodym więźniem, lokaj oznajmia przybycie pani Rollison. Pani Rollison skarży się, że uwięziono i katowano jej syna, który jest jej jedyną podporą i żywicielem. Podczas przesłuchań pobito go tak dotkliwie, że sam senator dziwi się, że chłopiec jeszcze żyje. Zrozpaczona i załamana kobieta przychodzi do Novosilcowa z nadzieją, że wyprosi u niego litość dla swego jedynaka. Błaga o pozwolenie na spotkanie z synem. Mimo swych próśb zdoła jedynie uzyskać zgodę na widzenie księdza. Kobieta jest okłamywana przez urzędnika, który zapewnia, że nic nie wiedział o jej dziecku. Te słowa dodają jej otuchy, bowiem jest to dla niej sygnał, że są ludzie skłonni pomóc jej w ratowaniu jedynaka. Jednak po jej wyjściu zapadła decyzja, aby pozbyć się niewygodnego więźnia. W celi jej syna otwarto okno, by chory i udręczony chłopiec mógł popełnić samobójstwo. To zajście doprowadziło Rollisonową do furii, wtargnęła do sali balowej z ogromnym krzykiem, groźbami i złorzeczeniami pod adresem oprawców syna. Ta scena pokazuje nam, jak bardzo matka jest zdolna walczyć o własne dziecko, do czego może się posunąć, aby je uratować. Pani Rollison jest przedstawiona jako kobieta bezgranicznie oddana swemu synowi.




• Adam Mickiewicz, „Do Matki Polki” - utwór rozpoczyna się apostrofą do polskich matek, aby wychowywały swych synów na patriotów. Jeśli ich synowie zdradzają w dzieciństwie odwagę, szlachetność, muszą być przygotowywani do późniejszego losu spiskowca i syberyjskiego zesłańca, który walcząc skrycie i samotnie nigdy nie doczeka się należnej mu chwały. Nie czeka go, bowiem chwalebna śmierć na polu walki, lecz katorżnicza praca na dalekiej Syberii.

• Juliusz Słowacki, „Balladyna” - kiedy tytułowa bohaterka zostaje królową okrutnie traktuje staruszkę matkę, nie pamiętając o dobroci, miłości i trosce, którymi była otaczana w ubogim, rodzinnym domu. Wstydzi się przyznać do matki nędzarki i dlatego wypędza żebraczkę z zamku. Mimo to staruszka pozostaje do końca lojalna wobec Balladyny. Choć oślepła, składa królowej skargę na złą córkę, nie zgadza się z wyrokiem śmierci na swe dziecko i dlatego nie chce podać imienia Balladyny. Ginie w mękach, poddana torturom.

• Bolesław Prus, „Lalka” - Helena Stawska jest matką rozsądną, idealizowaną w literaturze, jest kobietą stworzoną do macierzyństwa, czułą, łagodną, dającą poczucie bezpieczeństwa i uwielbianą przez swe dziecko. Stawska świadomie wychowuje swoja córeczkę. Stara się wpoić zasadę uczciwości, szacunku dla każdego człowieka, cierpliwość wobec przeciwności losu, pobożność. Dziewczynka wychowywana jest bez ojca, dlatego rola matki staje się ważniejsza niż w pełnej rodzinie. Stawska jest świadoma konieczności stanowczego wychowania dziecka, bo wie, że los Helenki może być tak trudny jak jej samej.




• Maria Konopnicka, „Dym” - autorka ukazuje losy skromnie żyjącej wdowy, mieszkającej z synem - Marcysiem. Jedynym zajęciem kobiety jest sprzątanie izby oraz gotowanie synowi. On zaś jest kotłowym w fabryce. Kiedy pracuje, matka oddaje się obowiązkom domowym, co chwilę jednak spoglądając w okno na komin fabryczny. Jedynym widokiem jest unoszący się, zwyczajny dym, ale w oczach wdowy przybiera różne kształty i kolory. Gdy Marcyś wraca z pracy, na stole czeka już na niego obiad, przygotowany z wielką pasją przez matkę. Często tych posiłków jest mało i kobieta nie zastanawiając się, oddaje synowi swoją porcję, okłamując go, że nie jest głodna. Sama dojada posiłki i modli się, gdy on już śpi. Jest dla wdowy jedyną pociechą. Tylko przy nim jest wesoła i zaczyna się uśmiechać Pewnego ranka mówi matce o koszmarze jaki miał minionej nocy. Kobieta bardzo się tym przejmuje, lecz nie daje tego po sobie poznać. Uspokaja i przytula ukochane dziecko. Marcyś się uspokaja i idzie do pracy z uśmiechem, ale wdowa czuje dziwny niepokój w sercu. W pewnej chwili rozlega się wybuch w fabryce, podczas którego ginie Marcyś. Matka jeszcze przez wiele lat spogląda w okno na unoszący się dym, ale jest on teraz szary i bezkształtny.

• Eliza Orzeszkowa, „Nad Niemnem” - autorka opisuje Marię Kirłową jako troskliwą i opiekuńczą matkę, która dba o swoje dzieci. Gdy mały Staś ma gorączkę, Maria od razu do niego biegnie. Jest bardzo zmartwiona chorobą synka, stara się robić wszystko, aby wyzdrowiał. Kirłowa dużo pracuje przy gospodarstwie, ma wiele problemów i trosk, mimo to potrafi wspaniale opiekować się pociechami, oddałaby im wszystko. Dzieci bardzo ją kochają. Matka zauważa ich wszystkie potrzeby i problemy. Gdy córeczka Bronia chce jeść, Maria odrywa się od zajęć i przygotowuje jej posiłek, mimo, że niedawno jadła. Autorka „Nad Niemnem” stwarza tutaj postać idealnej matki, która powinna być ponadczasowym wzorem dla wszystkich kobiet . Antywzorem może być Emilia Korczyńska. Bohaterka to przykład kobiety egzaltowanej, zgorzkniałej, nieszczęśliwej w małżeństwie, uciekającej w świat ułudy: literackich romansów i wyimaginowanych chorób. Hipochondryczka, nie jest w stanie zajmować się domem i nie jest zdolna do jakiejkolwiek pracy. Troskę o dwójkę dzieci ogranicza do walki o ich pozycję społeczną, zwracając uwagę na towarzystwo, w jakim obraca się jej syn i córka, za nieodpowiednich kompanów do zabawy uważa chociażby mieszkańców zaścianka, chciałaby by jej dzieci spędzały kulturalnie czas. Egocentryzm nie pozwala jej jednak zatrzymać się na dłużej przy ich problemach. Z kolei Andrzejowa Korczyńska to kobieta pochodząca z zamożnej rodziny szlacheckiej. Żyje cały czas przeszłością powstańczą, kultywuje pamięć zmarłego męża. Sama wychowuje syna, trzydziestoletniego Zygmunta. Od dziecka stwarzała mu idealne warunki rozwoju, jednak przez jej nadopiekuńczość i być może brak zgody na ślub syna z Justyną Orzelską, Zygmunt stal się kosmopolitą i egoistą. Kobieta nie mogła się z tym pogodzić, wyrzucała sobie, że źle wychowała syna obserwując jego zachowania i lekkie podejście do spraw dla niej ważnych.

• Władysław Reymont, „Chłopi” - Dominikowa Paczesiowa to chytra i zapobiegliwa matkę trojga dzieci. Jej pazerność i interesowność uwydatnia się w planach wydania swej córki- Jagny za pierwszego gospodarza we wsi- Macieja Borynę, mimo że był on o kilkadziesiąt lat od niej starszy. Swoje zamierzenia usprawiedliwiała koniecznością zamążpójścia Jagny, żeby nie trafiła na ludzkie języki. Synów natomiast traktowała przedmiotowo. Wykorzystywała ich do sprzątania, mycia naczyń i zajmowania się obrządkiem. „Tak już zawżdy u Dominikowej było, że synów swoich dzierżyła żelazną ręką i rychtowała ich na dziewki, żeby ino Jagusia rączków se nie pomazała”. Jednak z czasem synowie odmawiają posłuszeństwa, co wprawia ją w ogromną furię, prowadzi do kłótni z nimi i w drastyczny sposób wpływa na stosunki w domu.

• Stefan Żeromski, „Zmierzch” - przykładem cierpiącej matki jest Gibałowa. Kobieta żyje z mężem w bardzo trudnych warunkach na wsi. Jest matką malutkiego dziecka, zmuszoną pracować od południa, aż po zmierzch. Gibałowa martwi się o niemowlę, wie że płacze i jest głodne, lecz nic nie może z tym zrobić. Matka pociesza się tylko myślą, że już niedaleko do zmierzchu. Autor przedstawia ogromny ból i cierpienie kobiety mającej niemowlę, a zmuszonej do pracy.

• Stefan Żeromski, „Przedwiośnie” - Jadwiga Barykowa to postać cicha i zamknięta w sobie, oddająca się wiernie swoim obowiązkom domowym. Po wyjeździe męża na wojnę sytuacja bardzo się zmienia. Kobieta musi przejąć wszystkie jego obowiązki i sama wychowywać młodego Czarusia. Dba o niego jak o największy skarb. Niestety, gdy dziecko dorasta matka coraz bardziej traci z nim kontakt. Nie może dać sobie rady z jego nieposłuszeństwem. Tylko w nocy podczas snu syna, może się do niego zbliżyć. Matka pozwala mu na wszelkie wybryki, nie każąc go za nie. Barykowa bez słowa znosi wszystkie uwagi i obelgi syna. Cezary wreszcie zaczyna rozumieć jak bardzo poświęca się dla niego. Uświadamia też sobie jak źle ją traktuje, nie doceniając matczynych wysiłków. Kiedy Barykowa umiera, Cezary czuje, że była częścią jego życia. Jadwiga Barykowa daje dowód prawdziwej, matczynej miłości. Nie boi się cierpienia ani trwóg. Jest w stanie znieść wszystko, w zamian za szczęście syna.

• Gabriela Zapolska, „Moralność pani Dulskiej” - autorka prezentuje antywzór kochającej matki. Dulska jest kobietą próżną, uważa się za lepszą od innych. W życiu bohaterka kieruje się stereotypami i często nie radzi sobie z problemami jakie ją zaskakują. Jedynym wyjściem z trudnej sytuacji jest krzyk, bądź wykorzystanie przewagi majątkowej. Dla Dulskiej najbardziej liczy się opinia innych ludzi, dlatego stwarza pozory idealnej matki i pani domu. We własnych czterech ścianach wszystkich tyranizuje. Jest zdolna do każdej intrygi kiedy coś jej się nie podoba. Oszczędza nawet na własnych dzieciach. Aniela nie opiekuje się dziećmi, chce tylko, żeby zachowywały się tak, jak ona powie. Nie potrafi zadbać o to, aby poczuły się kochane. Nie poświęca im czasu, narzuca tylko z góry ustalone zadania. Tytułowa bohaterka nie spełnia się w roli matki. Być może chce być nowoczesna, ale stwarza tylko wizerunek skąpej hipokrytki, która tyranizuje rodzinę.

• Witold Gombrowicz, „Ferdydurke” - Joanna Młodziak chce być nowoczesna, stara się nie ingerować w życie córki. Pozwala jej na wszystko, nie licząc się ze zdaniem męża. Młodziakowa proponuje rzeczy, na które zwykła matka z pewnością nie chętnie by pozwoliła:"A może chcesz pojechać na weekend i nie wracać na noc? Nie wracaj w takim razie". Młodziakowa stara się dorównać córce w nowoczesności, jednak w sytuacji, gdy zastaje starego belfra w jej sypialni, na jaw wychodzą jej staroświeckie poglądy. Joanna Młodziakowa to dobra matka i nie ma nic złego w tym, że chce iść wraz z duchem czasu.

• Krzysztof Kamil Baczyński, „Elegia o... chłopcu polskim” - to liryczna wypowiedź matki do syna, który został zmuszony do walki za ojczyznę. Słowa swoje wypowiada bardzo czule (syneczku), lamentując nad losem dziecka. Tytułowy chłopiec polski nie ma imienia, jest nim więc każdy młody człowiek, który walczył za ojczyznę i za nią umarł. Podobnie matka – to matka każdego konkretnego żołnierza, każdego walczącego i każdego zmarłego. To matka symbolizująca wszystkie matki wojennego okresu, zmuszone go grzebania własnych dzieci i płakania nad ich ciałami.

• Tadeusz Borowski, „Proszę państwa do gazu” - Borowski na tle zwykłego, codziennego dnia pracy w obozie przedstawia wydarzenia okrutne i trudne do opisania. Narrator opisuje przyjazd nowego transportu ludzi, zwanego w obozie „Kanadą”. Część więźniów, wśród nich Tadek, zostaje przyznana do rozładunku pociągu, do ich zadań należeć będzie miedzy innymi posprzątanie opuszczonych wagonów ze zwłok niemowląt. Po otwarciu jednego z wagonów, wśród zamieszania, krzyków, płaczu, przepychanek i przekleństw rozgrywa się smutna scena. Jedna z kobiet, świadoma swojego położenia, stara się uniknąć śmierci. Oddala się szybkim krokiem, za nią biegnie kilkuletnie dziecko o pyzatej buzi. Dziecko jest zagubione i zdezorientowane, nie może nadążyć za matką, krzyczy przez łzy „Mamo, mamo, nie uciekaj!”. Kobieta nie zwraca na nie uwagi, wie, że mając dziecko ma małe szanse na przeżycie, stara się ukryć wśród kobiet, które pójdą pieszo w kierunku obozu. Jeden z esesmanów nakazuje jej, aby zabrała dziecko na ręce. Wyrodna matka wypiera się jakichkolwiek więzi ze zrozpaczonym dzieckiem, zakrywa twarz dłońmi i krzyczy histerycznie: „Panie, panie, to nie moje dziecko, to nie moje!”. W młodej kobiecie chęć przeżycia wzięła górę nad instynktem macierzyńskim. Zostaje za to ukarana przez jednego z więźniów, który łapiąc ją w pół wrzuca na ciężarówkę, wraz z nią na przyczepie ląduje jej dziecko - oboje jadą w kierunku krematoriów.

• Tadeusz Borowski „Kolęda złej” – podmiot liryczny wymaga od matki surowego traktowania syna, aby nie dawała mu miłości i czułości. Następuje odwrócenie rzeczywistości. Twarde wychowanie ma przygotować do wojny, ma to go zahartować i skierować na odpowiedni tor myślenia, żeby nie zasmakował w życiu, bo to mogłoby go zgubić.

• Czesław Miłosz, „Ballada” - matka przedstawiona w utworze opłakuje swego syna oraz fakt, iż jest jedyną osobą, która jeszcze o nim pamięta. Ból matki wynika nie tylko z faktu jego tragicznej śmierci syna, ale także faktu zapomnienia o nim, zaprzepaszczeniu idei, w imię której zginął. Jej ból nie jest jednak już tak rozpaczliwy - rozmawia z synem kilka lat po wojnie, nabrała dystansu do świata. Siedząc pod drzewem przy cmentarzu je jajko, obserwuje otaczający świat. Jej życie trwa tak jak tętni życie miasta, mimo, że syn nie żyje.

• Tadeusz Różewicz, „Matka powieszonych” - matka po stracie syna nie ma już chęci do życia, jest bliska szaleństwu. Sytuacja rodzicielki jest beznadziejna, gdyż nie może mieć już dziecka. Otoczenie jest dla niej nieprzychylne. Obojętność środowiska sprawia, iż matka czuje się strasznie samotna. Mamy tu do czynienia z kobietą świadomą swojej tragedii.

• Tadeusz Różewicz, „Matka odchodzi” – tomik poetycki jest szkicem wspomnieniowym, ukazującym relację między synem a matką. Składa się z przemyśleń, wierszy autora dotyczących jego matki Stefanii. Opisuje jej pobyt w szpitalu i śmierć na chorobę nowotworową.

• Sławomir Mrożek, „Tango” - Eleonora to matka Artura, która synowi nie przekazała jednak żadnych zasad moralnych, cały swój światopogląd ukształtował sam. Eleonora to kobieta, która świadomie łamała wszystkie tradycje, stworzyła wokół siebie świat, który pozbawiony jest całkowicie zasad. Arturowi to nie odpowiada, chciałby on żyć w rodzinie tradycyjnej, gdzie wszystko odbywa się zgodnie z wyznaczonymi kiedyś schematami. Relacje między członkami rodziny Stomilów są mocno zaburzone, a role jakby odwrócone – Artur walczy z antytradycjonalizmem starszych, kiedy zawsze pełni buntu wobec tradycji byli ludzie młodzi. Syn nie ma w matce oparcia, którego potrzebuje.

• Jan Twarowski, „Matka dla wszystkich” - podmiotem lirycznym utworu jest Matka Boża, która zwraca się do adresata zbiorowego. Obok świętego Piotra pilnującego bramy, świętego Mikołaja, który „klei anioła na gwiazdkę”, Agnieszki, orzącego Izydora, świętego Rocha opiekującego się zwierzętami, Matka Boża wykonuje swoje codzienne obowiązki. Nie jest związana emocjonalnie tylko ze swoim Boskim Synem, ale także czuje się odpowiedzialna za każdego człowieka. Nie może oddać się jednemu zajęciu, musi „mieć czas na wszystko i dla wszystkich”. Naturalność Maryi i zaakcentowane ludzkie oblicze (desakralizacja), sprawiają, że zmniejsza się dystans pomiędzy tym, co w niebie i tym, co na ziemi.



Motyw matki w filmie



„Kochankowie mojej mamy”, reż. Radosław Piwowarski - wzruszający film o matce i synu, którzy pomimo problemów alkoholowych i finansowych starają się iść przez życie. Matka szuka wsparcia u swoich kochanków choć jej największą miłością jest jej syn, dla którego jest w stanie zrobić wszystko.

„Matka królów”, reż. Janusz Zaorski - dramatyczna historia robotniczej rodziny Królów, obejmująca czasy przedwojenne poprzez okupację hitlerowską aż po okres stalinowski. Łucja Król po śmierci męża samotnie wychowuje swoich czterech synów. Musi borykać się nie tylko z biedą, ale też dokonywać trudnych wyborów, nieuchronnych w szczególnych czasach, w jakich przyszło jej żyć. Prosta kobieta z niespotykaną siłą, godnością i odwagą walczy o swoją rodzinę, o dobro swoich dzieci.

„Matka swojej matki”, reż. Robert Gliński - Alicja ma 19 lat, przygotowuje się do matury w szkole muzycznej. Matka Alicji, Barbara, jest lekarzem weterynarii. Z córką łączą ją idealne stosunki. Zaraz po maturze Alicja i Barbara mają wyjechać do USA, gdzie przebywa ojciec dziewczyny. Pewnego dnia Alicja odkrywa w domu dokument, z którego wynika, że jest adoptowanym dzieckiem. Zarzuca Barbarze, że nie wyznała jej prawdy. Wizyta w domu dziecka i biurze ewidencji pozwalają odnaleźć nazwisko prawdziwej matki Alicji. Dziewczyna odwiedza Ewę mieszkająca w rozpadającej się ruderze. Kobieta sądzi początkowo, że chodzi o próbę szantażu...

„Wszystko o mojej matce”, reż. Pedro Almodovar - Manuela mieszka sama z dorastającym synem Estebanem, który interesuje się literaturą. Pisze opowiadanie o swojej mamie, zatytułowane „Wszystko o mojej matce”. Zapisuje go w notesie, z którym nigdy się nie rozstaje. Następnego dnia kończy siedemnaście lat. Z okazji urodzin idą do teatru na „Tramwaj zwany pożądaniem”. Po spektaklu Esteban, próbując zdobyć autograf jednej z aktorek, zaczyna biec za jej taksówką. Wpada pod samochód i ginie. Chłopiec nigdy nie dowiedział się niczego o swoim ojcu, transwestycie Loli. Teraz zrozpaczona Manuela wyrusza z powrotem do Barcelony, aby go odnaleźć i powiedzieć mu o śmierci syna, o którego istnieniu ten nigdy nie wiedział.



Motyw matki - tematy wypracowań



Temat matki można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:

• Motyw matki w literaturze. Zaprezentuj i porównaj różnorodne obrazy matek w literaturze różnych epok.

• Obraz matki w literaturze różnych epok. Omów zagadnienie na wybranych utworach literackich.

• Literackie portrety matek. Przedstaw, odwołując się do wybranych lektur.

Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu. Innym sposobem ujęcia motywu matki jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:

• Motyw matki w literaturze i sztuce od początku dziejów do czasów współczesnych.

• Najpopularniejsze kreacje matek w literaturze i malarstwie polskim. Przedstaw, odwołując się do wybranych tekstów kultury.

W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy taneczne występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania funkcji bądź roli matki w tekstach kultury. Temat można sformułować następująco:

• Motyw matki w literaturze XX wieku i jego funkcje. Zaprezentuj, odwołując się do wybranych utworów.

• Rola motywu matki w literaturze różnych epok. Omów na świadomie wybranych przykładach.

Jednym z możliwości wykorzystania motywu matki jest nawiązanie do biblijnej Marii – matki Jezusa i realizacji jej postaci w wybranych tekstach kultury:

• Postać Matki Boskiej w różnych dziełach kultury. Omów zagadnienie na wybranych przykładach

• Motyw Madonny. Przedstaw, odwołując się do wybranych tekstów kultury.

Innym częstym motywem jest nawiązanie do matki cierpiącej:

• Topos Mater Dolorosa w literaturze i sztuce. Omów zagadnienie na wybranych przykładach z różnych epok.

• Motyw matki cierpiącej w literaturze. Zaprezentuj i porównaj różnorodne obrazy matek, nawiązując do utworów z wybranych epok.

We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok, bądź do wskazanego wieku.

Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:

• Macierzyństwo pozostaje jedną z najważniejszych ról kobiety. Literatura prezentuje różne aspekty macierzyństwa.

• W literaturze odnajdziemy różnorodne obrazy matek.

• Matka i macierzyństwo należą do najstarszych motywów w literaturze.

• Motyw matki jest obecny we wszystkich rodzajach tekstów kultury pojawia się często, bo dotyczy każdego człowieka.

Przy wykorzystaniu motywu matki można odwołać się do wizerunków kochających matek, dla których najistotniejsza jest miłość do dziecka:

• Miłość matki ma wiele barw i odcieni.

• Matka jest najbliższą osobą każdego człowieka. Martwi się, opłakuje i zadręcza z czasem nawet błahych powodów. Robi to jednak z miłości i przywiązania.

• Matczyna miłość jest najszczerszą i najtrwalszą, mogącą przetrwać i pokonać każde przeszkody, bez względu na wszystko.

Lub wskazać na dwoistość obrazów matek ukazanych w różnych tekstach kultury:

• Literatura obrazuje różne portrety matek, zarówno tych pozytywnych jak i negatywnych.

• Postać Matki była i jest ciągle tematem do rozważań - są one zarówno opiewane jak i krytykowane.

Wśród innych tez możemy wyróżnić:

• W literaturze XX wieku znajdziemy wiele ciekawych postaci kobiecych, które wśród innych swoich zadań i funkcji, są także matkami.

• Matka cierpiąca po stracie dziecka, to jeden z bardziej przejmujących motywów w światowej literaturze.

• Matka Boska zawsze stoi przy swoim synu. Literatura i sztuka traktuje Maryję z należytym szacunkiem.

Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca.



Motyw matki - przykłady wstępu



We wstępie możemy odwołać się do pochodzenia archetypu macierzyństwa, np.:

Macierzyństwo jako jedyna w swoim rodzaju relacja międzyludzka ma swoje archetypiczne źródło w biblijnym sądzie Salomona, który rozstrzygnął spór między dwoma kobietami podającymi się za matkę dziecka. Rozkazawszy przedrzeć niemowlę na pół, sędzia oczekiwał reakcji biologicznej matki, która wobec tak okrutnej propozycji natychmiast zgodziła się na przyznanie jej dziecka obcej kobiecie. Salomon doskonale wiedział, że życie dziecka jest dla matki ważniejsze nad wszystko na świecie. Ten biblijny epizod uświadamia istnienie w naturze nierozerwalnej więzi egzystencjalnej między człowiekiem dającym życie a człowiekiem, który życie od niego otrzymuje. Więzy krwi każą matce odczuwać dziecko jako cześć samej siebie.

A. Obraz matki w literaturze różnych epok. Omów zagadnienie na wybranych utworach literackich.

Przykład wstępu:

Kobieta może spełniać w życiu wiele ról. Nie można jednak zaprzeczyć, że najważniejszą z nich jest rola matki, polegająca na wychowaniu swoich dzieci na szlachetnych i uczciwych ludzi. Nic ani nikt tak jak matka nie kształtuje naszej osobowości i nie ma wpływu na to kim będziemy w dorosłym życiu. To ona wpaja nam wszelkie wartości, uczy jak mamy postępować i jakimi zasadami kierować się w życiu. Matka jest jedyną i prawdziwą słuchaczką, która nas zrozumie, nie potępi i pomoże, gdy mamy kłopoty, nie oczekując w zamian niczego. Każda kochająca matka potrafi cieszyć się szczęściem swoich dzieci, cierpieć ich cierpieniem, a także jest gotowa się za nie poświęcić. Tylko matczyna miłość jest zupełnie bezinteresowna. W literaturze motyw matki ukazywany jest od najdawniejszych czasów, aż do współczesności. Na przełomie różnych epok kształtują się nowe wizerunki matek, jedne godne naśladowania, drugie potępienia.

B. Motyw matki cierpiącej w literaturze. Zaprezentuj i porównaj różnorodne obrazy matek, nawiązując do utworów z wybranych epok.

Przykład wstępu:

Najtragiczniejszym powodem cierpienia matki jest zawsze śmierć lub tragedia jej dziecka. Uważam, że motyw matczynego cierpienia jest stały, ponieważ więź matki z dzieckiem jest najbliższym pokrewieństwem, jakie może łączyć dwoje ludzi (ciało z ciała) i mimo upływu lat, zmian epok ta więź jest taka sama, więc i cierpienie matki po stracie dziecka jest tak samo ogromne. Oprócz tego matka jest jedyną osobą, która bezinteresownie pragnie dla dziecka wszystkiego, co najlepsze. Miłość macierzyńską pięknymi słowami określił Ignacy Kraszewski: „Jest jedna miłość, która nie liczy na wzajemność, nie szczędzi ofiar, płacze a przebacza, odepchnięta wraca - to miłość macierzyńska”. Literatura od najdawniejszych czasów obsadzała wśród swoich bohaterek właśnie postać matki. Spotykamy, więc matki niezwykle kochające, ale jednocześnie tęskniące i cierpiące. W swojej pracy będę się zajmować dziełami, które dotyczą właśnie matek cierpiących i które zaprezentuję chronologicznie.



Motyw matki - przykłady zakończenia



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.

A. Obraz matki w literaturze różnych epok. Omów zagadnienie na wybranych utworach literackich.

Przykład zakończenia:

Matka to jeden z najczęściej pojawiających się toposów zarówno w literaturze różnych epok. Realizacji tego motywu podjęło się wielu autorów, począwszy od starożytności, przez wszystkie epoki, aż do współczesności. Najczęściej kreowanym obrazem matki była stereotypowa wizja kochającej rodzicielki, poświęcającej się dla swoich dzieci i rodziny, zdecydowanie można powiedzieć o swoistym kulcie macierzyństwa. Matkę najczęściej przedstawiano jako kobietę cierpiącą wraz ze swoim dzieckiem, również z jako uosobienie wyrozumiałości i wsparcia. Bardzo znane są także motywy matki Polki oraz matki gospodyni. W swojej prezentacji starałem się nawiązać do różnych obrazów rodzicielek spotykanych w tekstach kultury. Należy pamiętać, że możliwe jest również spotkanie się z próbami zachwiania stereotypu matki, jak choćby w opowiadaniu Tadeusza Borowskiego.

B. Motyw matki cierpiącej w literaturze i sztuce. Zaprezentuj i porównaj różnorodne obrazy matek, nawiązując do utworów z wybranych epok.

Przykład zakończenia:

Życie matek nie zawsze jest usłane różami, często obfituje w ból, cierpienie, rozpacz. Wiele matek żegnało po raz ostatni swoje tragicznie zmarłe dziecko. W takiej chwili ból rodzicielki jest niewyobrażalny i zrozumieć ją może jedynie inna matka, która przeżyła podobną tragedię. Nikt inny nie jest w stanie tego pojąć, bo to właśnie matka jest osobą, która dziewięć miesięcy nosi w swym łonie nowe życie - swoje ukochane dziecko. W tym czasie, nienarodzony jeszcze człowiek, stanowi nieodłączną cząstkę jej samej. To stąd pochodzi i tu ma początek miłość matczyna, która trwa nieprzerwanie aż do śmierci kobiety. Każda prawdziwa matka, która kocha swoje dzieci, cierpi także ich cierpieniem i jest gotowa do największych poświęceń. Dla każdej matki najważniejsze jest dobro dziecka i rozpacza, gdy nie może mu pomóc, gdy jest bezradna i bezsilna, gdy los, tego, którego nosiła pod sercem, zależy od innych ludzi, a nie od niej – jego rodzicielki. W literaturze i malarstwie kobiety są ukazywane głównie jako matki cierpiące. Ten topos, dokładniej Topos Mater Dolorosa, jest motywem ponadczasowym. Wyraźnie widać to na podstawie zanalizowanych przeze mnie utworów i dzieł sztuki, w których obraz matki płaczącej nad śmiercią i tragedią dziecka pojawia się niezależnie od czasu, w jakim żyją twórcy.



Motyw matki - literatura podmiotowa



Lista najpopularniejszych tekstów kultury odwołujących się do motywu matki:

Książka:


1. Baczyński K. K., Elegia o... chłopcu polskim, [w:] tegoż, To jestem cały ja, Wydawnictwo AD OCULOS, Rzeszów 2008.

2. Biblia. Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, „Pallottinum”, Poznań 1980.

3. Bogurodzica (anonim), [w:] Poezja polska. Antologia tysiąclecia, pod red. Aleksandra Nawrockiego, Wydawnictwo Książkowe IBiS Warszawa, 2002.

4. Borowski T., Proszę państwa do gazu, [w:] tegoż, Wybór opowiadań, KAMA, Warszawa 1994. s. 150-171.

5. Borowski T., Kolęda zła, źródło online: http://rajpoezji.fm.interia.pl/RAJ/Wiersze/polskie/borowski.html#_Toc30693811 (data korzystania 19 listopada 2009).

6. Dąbrowska M., Noce i dnie, Warszawa, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, 1977.

7. Dostojewski F. , Zbrodnia i kara, tłum. z jęz. ros. i opr. Podgórzec Z., Wydawnictwo Greg, Kraków 2002.

8. Flaubert G., Pani Bovary, Wydawnictwo Zielona Sowa,, Kraków 2008.

9. Gałczyński K. I., Spotkanie z matką, [w:] tegoż, Liryka 1926-1953, PIW 1973.

10. Gombrowicz W., Ferdydurke, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2004.

11. Kochanowski J., Tren XIX, czyli Sen, Wydawnictwo - Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1969.

12. Lament świętokrzyski (anonim), [w:] Poezja polska. Antologia tysiąclecia, pod red. Aleksandra Nawrockiego, Wydawnictwo Książkowe IBiS, Warszawa 2002.

13. Konopnicka M., Dym, [w:] tejże, Nowele, Książka i Wiedza, Warszawa 1949, s. 199 – 210.

14. Kuncewiczowa M., Cudzoziemka, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1994.

15. Mickiewicz A., [w:] Dziady cz. III, Czytelnik, Warszawa 1967, akt I, scena VIII.

16. Mickiewicz A., Rybka [w:] tegoż, Wiersze, s. 42-47, Czytelnik Warszawa 1982.

17. Mickiewicz A., Do Matki Polki [w:] tegoż, Wiersze, Czytelnik, Warszawa 1982, s. 280-281.

18. Mrożek S., Tango, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1989.

19. Nałkowska Z., Granica, Prószyński i S-ka, Warszawa 2002.

20. Niemcewicz J. U., Powrót posła, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1975.

21. Orzeszkowa E., Nad Niemnem, Wydawnictwo GREG, Kraków 2006.

22. Parandowski J., Demeter [w:] Mitologia, Wydawnictwo PULS, Warszawa 1984, s. 81-86.

23. Parandowski J., Narodziny świata, [w:] tegoż, Mitologia, Wydawnictwo Puls, Londyn 1992.

24. Prus B., Lalka, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1954.

25. Reymont W. S., Chłopi, Wydawnictwo KAMA, Warszawa 1997.

26. Różewicz T., Matka powieszonych, [w:] tegoż, Niepokój. Wybór wierszy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2000.

27. Różewicz T., Matka odchodzi, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1999.

28. Słowacki J., Balladyna, Biblioteka Narodowa, Kraków 1976.

29. Słowacki J., Rozłączenie, Do matki, [w:] tegoż, Wiersze i poematy, Wydawnictwo PIW, Warszawa 1981.

30. Tołstoj L., Anna Karenina, PIW, Warszawa 1956.

31. Twardowski J., Matka dla wszystkich, [w:] Poezja polska. Antologia tysiąclecia, pod red. Aleksandra Nawrockiego, Wydawnictwo Książkowe IBiS, Warszawa 2002.

32. Wittlin J., Sabat Mater, [w:] Poezja polska. Antologia tysiąclecia, pod red. Aleksandra Nawrockiego, Wydawnictwo Książkowe IBiS Warszawa, 2002.

33. Zapolska G., Moralność pani Dulskiej, Wydawnictwo Łódzkie, Łódz 1974.

34. Żeromski S., Zmierzch, [w:] tegoż, Opowiadania, Wydawnictwo GREG, Kraków 2003.

35. Żeromski S., Przedwiośnie, Wydawnictwo GREG, Kraków 2007.

Malarstwo:

1. Giovanni Bellini, Pieta, farby wodne na desce, Muzeum Pinacoteca di Brera w Mediolanie w: ABCGallery, źródło online: http://www.abcgallery.com/B/bellini/bellini13.JPG (data korzystania 20 listopada 2009).

2. Michał Anioł Buonarroti, Pieta w:] Sztuka świata, pod red. Izabeli Kunińskiej, Warszawa 2001, t. VI, s. 12.

3. Artur Grottger, Na pobojowisku cykl Polonia [w:] Poetyka i recepcja, Wydawnictwo UAM, Poznań 1994.

4. Matka Boska Częstochowska, autor nieznany, dostęp on-ine: http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/30/Czestochowska.jpg (data korzystania 21 listopada 2009).

5. Rafael Santi, Madonna Sykstyńska, [w:] Kubówna A., Krajobraz z tęczą, Sylwetki artystów od Fidiasza do Picassa, Warszawa 1976. s. 93.

6. Leonardo da Vinci, Madonna w grocie [w:] Sztuka świata, pod red. Izabeli Kunińskiej. Warszawa 2004, t. V, s. 274 – 275.

7. Andrzej Wróblewski, Matka z zabitym dzieckiem [w:] Dzieje sztuki polskiej, Kraków 2004.

8. Stanisław Wyspiański, Macierzyństwo, [w:] Historia malarstwa polskiego, Wydawnictwo Ryszard Kluszczyński, Kraków 2000, s. 269.

9. Morisot Berte, Kołyska, olej na płótnie, 1872, Musee d`Orsay, Paryż, źródło online: http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Berthe_Morisot%2C_Le_berceau_(The_Cradle)%2C_1872.jpg (data korzystania 21 listopada 2009).

Film:

1. Co gryzie Gilberta Grape`a, reż. Lasse Hallstrom, [film] USA 1993.

2. Kochankowie mojej mamy, reż. Radosław Piwowarski, [film] Polska 1985.

3. Matka królów, reż. Janusz Zaorski, [film] Polska 1982.

4. Matka swojej matki, reż. Robert Gliński, [film] Polska 1996.

5. Pasja, reż. Mel Gibson, [film] USA 2004.

6. Wszystko o mojej matce, reż. Pedro Almodovar, [film] Francja, Hiszpania 1999.

7. Żurek, reż. Ryszard Brylski, [film] Polska 2003.



Motyw matki - literatura przedmiotowa



1. Bik S. i in., Słownik języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 1990, s. 125 (Matka).

2. Drabarek B., Falkowski J., Rowiński I., Szkolny słownik motywów literackich, Warszawa 2002.

3. Farent T., Ferdydurke, Wydawnictwo BIBLIOS, Lublin 2007.

4. Kowalczyk M. J., Analiza i interpretacja utworów literackich w kontekście sztuki (Lament świętokrzyski, Pieta) [w:] Język polski w Liceum nr 1 (2002/2003), s. 44,45.

5. Kujawska K., „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej, Biblioteka Analiz Literackich, WSiP, Warszawa 1988.

6. Licheński S., „Chłopi” Władysława Reymonta, Biblioteka Analiz Literackich, WSiP, Warszawa 1987.

7. Markiewicz H., Pozytywizm, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999.

8. Matoszko J., Szkolny słownik tematów literackich, Wydawnictwo Printex, Białystok 2003, [tu:] Macierzyństwo, s. 121-139.

9. Mazurkiewicz R., Literatura polska, T. 1., Literatura średniowiecza, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2004, s. 34 – 41, 45 – 47.

10. Miłkowski T., Termer J., Leksykon dzieł i tematów literatury polskiej dla szkół podstawowych i średnich, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1998.

11. Nowacka I., Nad Niemnem, Wydawnictwo BIBLIOS, Lublin 2008.

12. Nowacka I., Moralność pani Dulskiej, Wydawnictwo BIBLIOS, Lublin 2003.

13. Nowacka I., Poezje Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, Wydawnictwo BIBBOS, Lublin 2007.

14. Osmoła J., Przedwiośnie, Wydawnictwo BIBLIOS, Lublin 2007.

15. Pelc J., Wstęp do „Trenów”, [w:] Kochanowski J., Treny, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986, s. 48-74.

16. Posłuchajcie bracia miła…, [w:] Michałowska T., Średniowiecze, PWN, Warszawa 1995, rozdział 3, ss. 448-457.

17. Pijoan J., Michał Anioł Buonarroti – rzeźba i malarstwo [w:] Sztuka świata, pod red. I. Kunińskiej, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 2001. t. VI, s. 11 – 28.

18. Piwińska M., Mrożek, czyli słoń a sprawa polska, [w:] O literaturze polskiej. Materiały część II. Polska literatura współczesna, red. Makowiecki A., Warszawa 1976, s. 188-193.

19. Popławska J., Jadwiga z Dąbrowskich Barykowa, [w:] „Przedwiośnie”. Wydanie z opracowaniem. Lektura., Wydawnictwo Greg, Kraków 2007, s. 246.

20. Romankówna M., „Lalka” Bolesława Prusa, Biblioteka Analiz Literackich, PZWS, Warszawa 1960.

21. Rosci M. [uzup. Trzeciak Przemysław] Leonardo da Vinci, [w:] Sztuka świata, pod red. I. Kunińskiej, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 2004, t. V, s. 263 – 290.

22. Rzęsikowski S., Czy wszystko jest błazeństwem: szkice o współczesnej dramaturgii, Wyd. Juka, Łódź 1993, s. 80-91.

23. Słownik lektur dla liceum, pod red. H. Sułka, Zielona Sowa, Kraków 2004.

24. Świderkówna A, Rozmowy o Biblii, Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 1995, ss. 213-214.

25. Taborski R., „Moralność pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej, Biblioteka Analiz Literackich, WSiP, Warszawa 1987.

26. Uniwersalny słownik języka polskiego, red. Dubisz S., Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, hasło: matka.

27. Witczak T., Literatura średniowiecza, PWN, Warszawa 1990, ss. 132-134.

28. Witkowska A., Przybylski R., Romantyzm,: Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Kraków 2000, ss. 338-340.

29. Zgorzelski C., Wstęp do „Wyboru poezyj” t. 2, [w:] Mickiewicz A., Wybór poezyj, t. 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986, ss. 60-63.