Jesteś w: Motyw miasta

Motyw miasta

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw miasta – wprowadzenie



Ulice, bloki mieszkalne, sklepy, samochody, co za tym idzie - smog, hałas i rozgrabiasz, tłumy przechodniów śpieszących nie wiadomo dokąd, mijających się, przepychających... Tak dziś wygląda przeciętne miasto. Z historii wiemy, że miasta zaczęły rozwijać się już w średniowieczu, tutaj właśnie tworzyły się nowe grupy społeczne, powstało mieszczaństwie, prawo miejske, rozwijał się handel i rzemiosło. Historia pokazuje nam, że statut mieszkańca miasta miał niebanalne znaczenie. W większych skupiskach ludności była praca, pojawiali się inwestorzy, szerzyła się kultura, tworzone były ośrodki takie jak teatry czy kina. Proces powstawania miast i urbanizacja to bez wątpienia wielki dorobek naszej cywilizacji.



W „Słowniku języka polskiego” definicja miasta przedstawiona jest w słowach: „to duży gęsto zabudowany teren z odrębną administracją, będącą skupiskiem ludzi o zawodach nierolniczych”. To prawda, ale nie do końca. Oceniając miasto często zapominamy, że tworzą je ludzie, ich losy, tajemnice, szczęścia i porażki. Miasto to miejsce egzystencji milionów istnień. Literatura tego nie pominęła, w licznych dziełach miasto staje się tłem wydarzeń, tłem życia bohaterów literackich. Często jednak okazuje się, że bruk uliczny, kamienice, witryny sklepowe są niemymi świadkami tragedii postaci. Bowiem miasto - w myśl Cypriana Kamila Norwida - to złocony kraniec przepaści.



Motyw miasta w literaturze



Biblia – już biblijny Jeremiasz uważał iż „Miasto tak ludne, ach, jakoż jest samotne”. Sodoma i sąsiadująca z nią Gomora, dwa miasta nad Morzem Martwym w Palestynie, nie były bezpieczne. Panoszyło się w nich zło i zepsucie. Ludzie mieszkający tam, zuchwali i pewni siebie, zapomnieli o boskich przykazaniach. Byli występni, pyszni, zdemoralizowani, pogardzali świętym prawem gościnności. Prowadzili rozwiązłe i bezbożne życie. Bóg, który wszystko widział i słyszał, zapowiedział Abrahamowi wytępienie zła - zniszczenie Sodomy. Kiedy ojciec narodu wybranego wstawił się za miastem, Jahwe zgodził się je ocalić, jeśli znajdzie się w nim choćby dziesięciu sprawiedliwych. Niestety, Abraham nie znalazł nawet tak niewielu prawych ludzi. Stwórca ocalił jedynie Lota, jego żonę i córki. Był on bowiem jedynym człowiekiem bogobojnym. Swoistą lekcję skromności i pokory dla ludzkości wobec Boga niesie także opowieść o wieży Babel. Niesie ona przesłanie, iż pewne prawdy boskie i granice są dla człowieka nieosiągalne i nieprzekraczalne. Człowiek nigdy nie zgłębi boskich tajemnic i nie zrówna się z Bogiem. Sprzeciwiających się woli boskiej czeka kara – tutaj w postaci pomieszania ludzkich języków, co spowodowało ich wzajemne niezrozumienie i rozproszenie. Dziś o tych biblijnych przekazach przypomina nam frazeologia („sodoma i gomora” – określenie skrajnego zdeprawowania, czy bałaganu).



Adam Mickiewicz, „Reduta Ordona” - Warszawa pojawia się jako tło krwawych wydarzeń powstania listopadowego. historia wysadzenia reduty stała się inspiracją dla Mickiewicza. Stolica w utworze jest symbolem patriotyzmu i odwagi, jako jedyne miasto nie daje się przestraszyć wielkiemu carowi, jest wykładnikiem i wzorem do naśladowania dla całej Europy drżącej ze strachu przed wojskami rosyjskimi. Dochodzi tu do konfrontacji sił dobra z siłami zła. Podmiot liryczny personifikuje stolicę, która jest niczym wysłannik Boga, stawiający kres szerzeniu się zła.



Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz” - Petersburg jest krótko przedstawiony w opowieści Telimeny. Z wypowiedzi można wyciągnąć wnioski, że władza służy bogatym, a korupcja i układy są na porządku dziennym. W opowiedzianej przez nią historii ukazany jest fakt, iż wyższe warstwy społeczne mają zawsze rację, a ludzie biedniejsi, niżsi urzędnicy boją się przeciwstawić, gdyż nikt nie liczy się z ich zdaniem, a są oni wręcz prześladowani i upodleni. Widoczne jest silne zhierarchizowanie.




Adam Mickiewicz, „Dziady” cz. III „Ustęp” - w części „Petersburg” ukazane jest życie mieszkańców. Zaznaczają się takie cechy społeczne, jak pycha i snobizm – wyżsi urzędnicy chwalą się orderami. W postawach mieszkańców zauważamy także służalczość, prowadzą oni kult cara i dworu, za wszelką cenę chcą mu się przypodobać. Podstawą funkcjonowania społeczeństwa jest protekcja i kontakty towarzyskie. Sztuczność tego obrazu jest ogromna. W tym wypadku miasto niszczy jednostkę. Zwłaszcza ludzi biednych, którzy pozbawieni są perspektyw. Mickiewicz równie negatywnie ocenia też architekturę petersburską, gdzie podkreśla sztuczność i rygor. Powstanie tego miasta podsumowuje słowami:

„Ale kto widział Petersburg, ten powie:

Że budowały go chyba Szatany.”



• Juliusz Słowacki „Uspokojenie” - autor pokazuje walki powstania listopadowego, z pozycji mieszkańca stolicy. Widać, że podmiot liryczny był naocznym świadkiem opisywanych wydarzeń. Ponadto ukazuje również stosunek emocjonalny do miasta stołecznego mówiąc dumnie: „Co nam zdrady!- jest u nas kolumna w Warszawie...” Słowacki stara się wyeksponować, wywyższyć stolicę. Poeta dostrzega siły nadprzyrodzone snujące się pośród warszawskich ulic Starego Miasta. Wiesz prorokuje także zbrojne powstanie zwykłych ludzi - mieszkańców Warszawy. W poemacie Słowackiego wyraźnie widać, że Warszawa żyje własnym życiem z dala od mieszkańców, dopiero z czasem, gdy zaczyna się walka, następuje pełna integracja i warszawskich upiór wraz z mieszkańcami tworzą jedną całość. Dla wieszcza Stolica jest symbolem jedności, braterstwa, wspólnoty oraz nieposkromionej walki o dobro narodu.



• Cyprian Kamil Norwid, „Larwa” – Londyn ukazany w wierszu to miejsce odrażające. Już sam tytuł – „Larwa” nie pozostawia wątpliwości, że utwór bynajmniej nie będzie opisywał uroków życia w mieście. Jest to bowiem miejsce budzące wstręt. Podmiot liryczny opisuje śliski bruk, błoto. Na ziemi leży „Biblia”. Miasto spowija mgła, co stwarza nastrój tajemniczości, ale i grozy. Jego mieszkańcy opisani są jako żądni zysku, odrzucający najważniejsze wartości:

„Rzekłbyś, ze to Biblii księga

Zataczająca się w błocie -

Po która nikt już nie sięga,

Iż nie czas myśleć... o cnocie!”




• Honoriusz Balzac, „Ojciec Goriot” - autor ukazuje realistyczny obraz Paryża - „nowoczesnego monstrum”, a ściślej społeczność miasta miotaną wielkimi namiętnościami, dążeniem do kariery, władzy, uciech – w śmiertelnej walce, która według Balzaka stanowi jądro współczesnego świata. Na zasadzie kontrastu przedstawia ubogą Dzielnicę Łacińską z znajdującym się tam nędznym pensjonatem pani Vauquer i bogatą dzielnicę Saint-Germain ze wspaniałą rezydencją hrabiny Beauseant. Taki zabieg pozwala dostrzec czytelnikowi podział klasowy, przepaść pomiędzy mieszkańcami tego samego przecież miasta! Podążając śladami bohaterów dostrzegamy upadek wartości, ludzie wyznają tu jedynie kult pieniądza, a jakiekolwiek zasady moralne zwyczajnie nie istnieją. Balzack brutalnie obnaża wszystkie wady wielkiego Paryża, metropolii i centrum kultury. Miasto, a raczej miejsca z otoczenia bohaterów, stają się podłożem dla rozgrywającej się w powieści tragedii tytułowego Goriota.



• Victor Hugo, „Nędznicy” - druga część utworu przenosi nas do XIX-wiecznego Paryża, który jest miejscem zamieszkania m.in. Mariusza Pantmecy oraz Kozety. Choć Hugo koncentruje się głównie na biedocie paryskiej, przedstawia niekiedy również jego romantyczne piękne miejsca. To przecież w Ogrodach Luksemburskich rozwija się miłość Kozety i Mariusza.Hugo przedstawia Paryż z punktu widzenia jego mieszkańca. Jest to miasto wąskich, krętych uliczek – sprzed wytyczenia bulwarów. 90 % mieszkańców stolicy Francji żyło wówczas w skrajnej biedzie i to właśnie na nich skupia się autor. Opisuje miejsca nędzy takie jak mieszkanie Thenadierów, które przypominało zatęchłą piwnicę, czy wodociągi, w których ukrywali się ludzie. Szczególną uwagę autor przywiązuje do dzieci, które wychowywane były przez ulice paryskie.



• Bolesław Prus, „Lalka” - Warszawa została ukazana niemal z fotograficzną dokładnością. Czytelnik razem z Wokulskim odkrywa tajemnice miasta. Jedna ze scen to spacery Stanisława po różnych dzielnicach Warszawy. Bohater odwiedza Łazienki, aleje Ujazdowskie, ulicę Oboźną oraz biedne i niebezpieczne Powiśle, gdzie jest świadkiem nędzy i cierpienia jego mieszkańców, scena ta jest dobrym przykładem realistycznego odwzorowania miasta: „Wokulski doszedł do brzegu Wisły i zdumiał się. Na kilkumorgowej przestrzeni unosił się tu pagórek najobrzydliwszych śmieci cuchnących…, a o kilkadziesiąt kroków dalej leżały zbiorniki wody, którą piła Warszawa”. Rozmyślając podczas wędrówek przez najbiedniejsze dzielnice Warszawy Wokulski o kontrastach społecznych mówi: „Oto miniatura kraju, w którym wszystko dąży do spodlenia. Jedni giną z niedostatku, drudzy z rozpusty”. Dzięki takim scenom „Lalka” jest wspaniałym dokumentem literackim ukazującym Warszawę XIX wieku.






Z kolei Paryż w „Lalce” jest przedstawiony jako kolebka cywilizacji, miasto które daje szansę na rozwój twórczej myśli. Wokulski jest zaskoczony wielkością i żywotnością miasta, które ogłusza, oszałamia, bombarduje bodźcami. Wymienione zostały w powieści Prusa, nazwy ulic, placów, budowli, które poznajemy, uczestnicząc w swoistej wędrówce. Bohater obserwuje Paryż, który przypomina mu „półmisek rozdarty przez Sekwanę”. Bada mapę i odkrywa, że miasto jest żywą istotą podobną do gąsienicy monstrualnych rozmiarów. Odkrywa w odwiedzanym mieście coś co nazywa osią krystalizacji. Paryż jest przykładem doskonałej organizacji i porządku. Nie ma tu mowy o nietolerancji wobec mniejszości narodowych i kontrastach społecznych jak w Warszawie. Miasto to urzeczywistnia społeczny ideał Prusa, łącząc użyteczność i piękno.



• Fiodor Dostojewski, „Zbrodnia i kara” - obraz Petersburga został ukazany poprzez pryzmat warunków życia jego mieszkańców. Petersburg w powieści przedstawiony jest jako miasto ludzi niezdolnych do walki o przetrwanie, wśród których na plan pierwszy wysuwają się nędzarze i pijacy. Dostojewski pokazuje drugie oblicze wielkiego rozwijającego się miasta - oblicze nędzy i cierpienia. Mimo, że akcja powieści dzieje się w środku upalnego lata, czytelnik czuje chłód bijący od brukowych uliczek. W tle powieści widzimy architektoniczny przepych, z jakim zbudowano Petersburg. Kontrastuje on ze słabą sytuacją finansową mieszkańców.




Mieszają się tu różne style architektoniczne przeniesione z takich miast europejskich jak Wenecja, Paryż czy Londyn. Tu nie ma miejsca dla ubogich, gdyż Petersburg ma być „perłą w koronie imperium”, ma sprawić, żeby świat zachwycił się jego potęgą. Ogrom Petersburga budzi poczucie samotności i anonimowości. Miasto jest miejscem, w którym mógł narodzić się pomysł popełnienia zbrodni przez Rodiona Romanowicza Raskolnikowa. Wraz z głównym bohaterem – przedstawicielem rosyjskiej biedoty – podążamy podejrzanymi uliczkami, wchodzimy do obdrapanych, śmierdzących klatek schodowych, nędznych mieszkań. Stajemy się naocznymi świadkami upadku moralnego petersburżan, szerzenia się alkoholizmu i prostytucji. Petersburg, jaki obserwujemy na kartach powieści, jawi się jako miasto brzydoty, ubóstwa, proletariatu, miasto brudne, zacofane i ciemne. Przestrzenie, w których toczy się akcja, odzwierciedlają w jakiś sposób bohaterów, ich stan psychiczny, majątkowy, moralny.



• Stanisław Władysław Reymont, „Ziemia obiecana” - utwór ukazuje on obraz konfliktów kapitalistycznej Łodzi końca XIX w., na przykładzie dziejów trzech zaprzyjaźnionych przemysłowców Polaka, Żyda i Niemca. Bohaterowie pragnęli wybudować wspólnie fabrykę włókienniczą. Jednak wiązało się to z wieloma wyrzeczeniami. Przede wszystkim musieli zrezygnować z młodzieńczych ideałów i przyjąć bezwzględne reguły walki o pieniądz, który rządził całym miastem. Wokół tego wątku rozgrywa się historia nieludzkiego wyzysku, ostatecznego upodlenia człowieka i ostrych konfliktów społecznych tamtej epoki w przemysłowej Łodzi. Między innymi ludzie, którzy napływali ze wsi, gotowi pracować prawie za darmo, w nieludzkich warunkach. XIX-wieczna Łódź jest doskonałym przykładem, jak miasto może zniszczyć człowieka i wypaczyć ideały, którymi się kierował.



• Stefan Żeromski, „Ludzie bezdomni” - Warszawa to miejsce biedy, „nor ludzkich”. Żeromski przedstawia konflikt wyzyskiwanych robotników z właścicielami fabryk, które ogląda główny bohater powieści Tomasz Judym. Dzieci robotników chorują i głodują, sami pracownicy otrzymują za swój wysiłek dosłownie grosze. Obok wnoszą się zaś wille dorobkiewiczów, właścicieli zakładów przemysłowych, którzy mają doskonały dostęp do edukacji i opieki zdrowotnej. W Warszawie Judym odbywa wędrówkę do swojego brata Wiktora. Z jego spaceru wyłania się opis najuboższej dzielnicy żydowskiej, gdzie według niego: „wydzielał się fetor jak z cmentarza”. Dzielnica ta zamieszkała głównie przez ludność żydowską mieściła się za Żelazną Bramą, w okolicach ulic Krochmalnej i Ciepłej. Scenki z życia i pracy mieszkańców ujęte zostały z punktu widzenia bohatera i odznaczają się bogactwem szczegółów. Uderza nagromadzenie nazw wyrażających brzydotę, brud, fatalny stan higieny mieszkań, sklepików i sprzedawanych tam towarów, także nędzny wygląd mieszkańców i drobnych handlarzy wyczekujących daremnie na klientów w dzielnicy, gdzie wszyscy są nędzarzami. Panuje tu zastój, marazm, poczucie beznadziejności. Realia ulicy Ciepłej i Krochmalnej zestawia pisarz z wykwintnym salonem doktora Czernisza i organizowanymi przyjęciami. Takie kontrasty przestrzeni piękna i brzydoty prezentują blaski i cienie życia w Warszawie z przełomu wieków. Żeromski pokazał tu miasto jako przestrzeń wewnętrznie pękniętą pełną ułomności i skaz.



Tomasz Judym studiuje w stolicy Francji medycynę. Poznajemy to miasto, wędrując razem z nim po ulicach, podziwiając zabytki i ogromną żywotność stolicy Francji w drugiej połowie XIX wieku. Wiosenne ulice pełne są ludzi, ciągle coś się na nich dzieje, czego świadkiem jest „bystry niebiesko-zielonkawy nurt Sekwany”. Judym zwiedza Paryż wraz z poznanymi Polkami, spacerując po Polach Elizejskich, jeździ za miasta. W Luwrze podziwia autentyczną rzeźbę „Wenus z Milo” oraz obraz „Rybak” Pierre Puvis de Chavannesa. Z jednej strony w stolicy Francji drugiej połowy XIX wieku turyści obcowali z wysoko rozwiniętą kulturą i sztuką, a drugiej coraz więcej w mieście było biedy i poniżenia, wyzysku człowieka przez człowieka.



• Stefan Żeromski, „Przedwiośnie” - Miasto w powieści stanowi obszar skażony rewolucyjną propagandą (rewolucja komunistyczna 1917) pociągająca za sobą liczne ofiary, sytuacja wewnętrzna w mieście wyniszcza swoje ofiary – mieszkańców, którzy stają się ofiarami i narzędziami propagandy. Obraz Baku jawi się jako miejsce krwawych zamieszek narodowościowych. Rzeź Tatarów, wymordowanie ośmiuset żołnierzy brytyjskich, w końcu rzeź Ormian (ginie ich ponad 70 tysięcy), sprawiają, iż miasto zamiast pełnić rolę ośrodka przyjaznego dla człowieka i zapewniającego mu bezpieczeństwo, niesie mu zło i śmierć. Również w Warszawie nie ma mowy o żadnych ideałach. Ludzie żyją w nieludzkich warunkach, nękani chorobami właściwie wegetują. Umysł każdego człowieka zajmuje tu właściwie instynkt, ciągłe poszukiwanie środków pozwalających na przeżycie następnego dnia. Robotnicy masowo chorują, śmiertelność jest ogromna. Z tym widokiem kontrastuje idealistyczna wizja miasta (i Polski w ogóle), jaką przedstawia Cezaremu jego ojciec. Seweryn Baryka opowiada synowi o szklanych domach. Mit szklanych domów to swoista rewolucja techniczna, tworząca obraz kraju jako zespołu miast w których buduje się domy ze szkła, piękne czyste, zimą ciepłe, przytulne. Rozwój techniki ma przynieść bowiem poprawę życia miejskiego. Człowiekowi ma sprzyjać elektryfikacja i rozwój przemysłu, miasta mają się stać ośrodkami życia pełnymi wygody i dobrobytu. Wszechobecna nędza w każdym z odwiedzanych przez Cezarego miast pozbawiają go jednak wszelkich złudzeń.



• Bruno Schulz, „Sklepy cynamonowe” - utwór to zbiór opowiadań o magicznej przestrzeni dzieciństwa, znaczących miejscach i ludziach. Z wyraźnie wyidealizowaną wizją rodzinnego miasta Schulza, kontrastuje przestrzeń opisana w opowiadaniu „Ulica Krokodyli”. To nowoczesna dzielnica miasta , która symbolizuje niszczącą stary świat ekspansywną cywilizacje. Narrator opowiadania jest swego rodzaju przewodnikiem i oprowadza czytelnika po Ulicy Krokodyli. Pokazuje m.in. dworzec kolejowy, sklepy, i pracujących w nich subiektów. Zwraca uwagę na wygląd mieszkańców, a także panującą tam atmosferę, które jest „koncesją miasta na rzecz nowoczesności i zepsucia wielkomiejskiego”. Ulica ta stanowiła miejsce tabu. Narrator opisuje wnętrza sklepów, które są wielkimi magazynami. Klienta obsługują subiekci, wyglądem i zachowaniem przypominający transwestytów, a pracujące tam kobiety, opisane są jako szare, papierowe, ze skazą na urodzie. Narrator opowiada nam też o dorożkach jeżdżących bez woźnicy i tandetnie wyglądających pociągach, o których nie wiadomo, skąd nadjadą. Świadczy to o chaosie panującym w tym świecie, w którym nic nie funkcjonuje normalnie, wszystko jest wybrakowane i niejednoznaczne.



• Julian Tuwim, „Do krytyków” - upojony wiosną podmiot liryczny zachwyca się miastem radosnym i powszednim, zwykłą przejażdżką tramwajem. Tutaj szczęście tkwi w samym fakcie istnienia, biologizmie wynikającym z miejskiej przyrody budzącej się do życia: „Miasto na wskroś mnie przeszywa! Co się tam dzieje w mej głowie (…) Wesoło w czubie i w piętach, A najweselej na skrętach! […] A drzewa w porywie natchnienia Szaleją wiosenną wonią, Z radości pęka pąkowie, Ulice na alarm dzwonią…” . Ten optymizm i witalizm nie jest bynajmniej jednoznaczny.



• Julian Tuwim, „Wiosna. Dytyramb” - miasto okazuje się tu niszczącym molochem – bezwzględnym i okrutnym. Miejska cywilizacja wynaturza człowieka, staje się jego wrogiem, miejski tłum porównany jest do świata dzikich zwierząt. Nie ma tu miejsca na racjonalne myślenie, jest tylko instynkt, nie ma człowieka-jednostki, jest tylko tłum anonimowych istnień, zagubionych w mieście, które niweczy jednostkowość i godność człowieka.



• Julian Tuwim, „Mieszkańcy” - według autora miasto jest miejscem demoralizacji. Tytułowi mieszkańcy są zakłamani, mają wąskie horyzonty, a ich życie to „ciemne konanie”. Mieszczanie są bezmyślni, „widzą wszystko oddzielnie”, „bredzą”, „bełkocą”. Są skąpi i religijni na pokaz, jednak w ich modlitwie nie ma wiary. Ich życie jest gnuśne. Poeta mistrzowsko podkreślił to powtórzeniami, kolokwialnym językiem, rymami. W wierszu została zawarta duża dawka ironii. Mieszkańcy budzą pogardę, wstręt, są ukazani w sytuacjach wręcz kompromitujących.



• Konstanty Ildefons Gałczyński, „Zaczarowana Dorożka” - utwór to portret Krakowa. Gałczyński zastosował w poemacie przenikanie się realiów z wizyjną fantastyką. Nastrojowy liryzm łączy się z żartobliwą groteską. Bohater wiersza podróżuje po Krakowie zaczarowaną dorożką i zachwyca się jego nocnym życiem. Wymienia on kolejne atrakcje, jakie czekają nocnych gości w mieście „wiecznej nocy”. Mieszając tym samym istniejące lokacje w Krakowie jak np. Sukiennice z wymyślonymi miejscami jak „teatr króla Szlarafii”. Czar nocnych atrakcji miasta przerywa poranek, a podmiot liryczny informuje, ze w każdym mieście znajdzie się taka zaczarowana dorożka.



• Gabriela Zapolska, „Moralność pani Dulskiej” - obraz mieszczan tworzą poszczególne, niezwykle osobliwe postacie. Tytułowa bohaterka to niedbała, skąpa, obłudna egoistka. Twierdzi ona, że najważniejsze jest to, co powiedzą inni. Zgadza się ona na romans syna ze służącą, jednak kiedy ta zachodzi w ciążę, bohaterka próbuje uniknąć skandalu. Utwór stanowi krytykę mieszczaństwa. Autorka opisuje Lwów dość dokładnie. Mieszkańcy tego miasta tworzą świat śmieszny i straszny zarazem. Podporządkowują się mieszczańskiej „moralności”, bo tak jest im wygodniej. Miasto po raz kolejny deprawuje, wypacza ludzką wrażliwość.



• Albert Camus, „Dżuma” - w utworze obserwujemy obraz miasta – symbolu, miasto można rozumieć dwupłaszczyznowo. Pierwszą płaszczyzną jest metropolia w dosłownym tego słowa znaczeniu. Oran możemy konkretnie zlokalizować na mapie. Ma szerokość i długość geograficzną. Jest zwyczajnym miastem portowym w Algierii. Drugą płaszczyzną jest traktowanie miast jako symbolu, gdy w mieście wybucha epidemia, odcięte od świata miasto jest bezbronne wobec dżumy, a ludzie stają się równymi sobie skazańcami bez podziału na winnych i niewinnych. Oran jest modelem miasta w ogóle , które istnieje wszędzie. Staje się metropolią uniwersalną. Miejscem brzydkim ze swej natury, podatnym na wylęganie się zła, dotkniętym nudą i bezdusznością. Camus posługiwał się uogólnieniem, schematyczną fabułą do przedstawienia zagadnień szerszych, aktualnych w każdej epoce. Temu celowi podporządkowane są opisy miejsca, akcji i stylu życia ludzi. Paraboliczną konstrukcję powieści wspiera również zasygnalizowany, ale niedookreślony czas akcji.



• Michaił Bułhakow, „Mistrz i Małgorzata” - w powieści poznajemy Moskwę lat 30. ubiegłego wieku, miasto rządzone przez komunistów. W epizodach historycznych widzimy także Jerozolimę sprzed dwóch tysięcy lat. Moskwa jest stolicą państwa totalitarnego, kraju w którym społeczeństwo jest zniewolone przez dyktatorskie rządy. Miasto i życie jego mieszkańców są ze sobą ściśle powiązane. Budynki z różnych epok stoją obok siebie, często w chaotyczny sposób, podkreślając zróżnicowanie jej mieszkańców. Tak jak Petersburg Romanowów, Moskwa jest zbudowana chaotycznie i bezładnie. Wśród biednego moskiewskiego społeczeństwa istnieje warstwa uprzywilejowana, czyli ci, którzy swoje pozycje zawdzięczają układom i nieuczciwości. Społeczeństwo ze strachu respektuje narzucone mu normy. Niepodporządkowanie się aparatowi władzy wiąże się z poważnymi konsekwencjami, rozwinięty jest system represji: aresztowania, przesłuchania, wywózki, zamykanie obywateli w szpitalach psychiatrycznych. zabiegi tajnej policji powodują zerwanie więzów międzyludzkich, brak jest jakiejkolwiek solidarności, ludzie boją się i donoszą na siebie nawzajem. W Moskwie jednym z problemów mieszkańców jest biurokracja. Zostaje ona doprowadzona do absurdu. Prawdą jest tylko to, co zostało potwierdzone urzędowym pismem z pieczęcią. Cenzura blokuje dopływ wzorców z innych krajów, ludzie są więc uwięzieni w złudzeniu normalności. W Rosji panuje powszechna cenzura. Każdy pisarz, którego twórczość jest sprzeczna z linią partii, jest prześladowany. Miasto pełne jest relatywizmu. Moskwa ukazana została równocześnie jako nowoczesna metropolia. Widzimy tramwaje i samochody. Potrzeba szybszego przemieszczania się i większej organizacji wymusiła rozwój środków transportu. Postęp cywilizacyjny, nowe urządzenia i wynalazki pomagały społeczeństwu w życiu codziennym.



• Miron Białoszewski, „Pamiętnik z powstania warszawskiego” - autor okres powstania z 1944 r. spędził w Warszawie. Przedstawia miasto z punktu widzenia świadka i uczestnika zdarzeń. Prezentuje portret miasta, którego już nie ma. Podaje nazwy ulic, dawne zabytki, ale też domy czynszowe we fragmentarycznych opisach w ciągłym ruchu, aby zaznaczyć jak w ciągu 63 dni zmienił się krajobraz. Śledzimy zagładę 700-letniej historii, dlatego obraz ma wymiar Apokalipsy. Autor deheroizuje powstanie relacjonując dramaty i tragedie zwyczajnych ludzi, dla których każde działanie wiąże się z utratą życia. Współbohaterem tragedii autor zdarzeń czyni Warszawę. Traktuje ją jako żywą istotę. Wyraźnie jej współczuje. Rozbudowana warstwa dźwiękonaśladowcza powoduje, że bardziej słyszymy miasto niż widzimy. Znane autorowi domy, ulice, w jednej chwili zamieniają się w gruzy. Kiedy opuszczają Warszawę ze Swenem i oglądają się za siebie płaczą, widząc śmierć miasta.



• Marek Hłasko, „Pierwszy krok w chmurach” - w opowiadaniach Hłaski oglądamy obraz Warszawy dotkniętej paranoją komunizmu. Miasto jest obszarem niespełnionych marzeń, zawiedzionych nadziei i straconych złudzeń. Bohaterzy poszukują w nim czystości, nieskazitelności, a znajdują tylko brud, podłość i upokorzenie. Akcję opowiadania osadza autor w realiach Polski z lat 50-tych. Rozpoczyna ją demaskatorski opis centrum Warszawy. Zauważamy wymarłe ulice, puste parki. Wypełnione zaś po brzegi bary i knajpy, w których unoszą się opary alkoholu. Narrator stwierdza „W sobotę miasto traci swoją pracowitą twarz”. „W sobotę miasto ma pijaną mordę”. Następnie narrator przenosi swoje obserwacje na peryferie Żoliborza. Pejzaż podmiejski jest również odpychający. Ludzie siedzą przed domem, bezmyślnie patrzą w przestrzeń, dominuje szarość, bylejakość życia, a przede wszystkim nuda, która skłania bohaterów opowiadania do poszukiwania uciech wątpliwej jakości. Wyzwala w nich prymitywne instynkty. Przedstawieni tu robotnicy to ludzie o niskim poziomie kultury, zdolni do unicestwienia tego co piękne. Postanawiają podglądać młodą parę i w ordynarny, brutalny sposób niszczą ich pierwsze uczucia.



• Stanisław Grzesiuk, „Nie masz cwaniaka nad warszawiaka” - utwór został napisany czerniakowską odmianą warszawskiej gwary. Artysta używa prostego, kolokwialnego, momentami nawet wulgarnego języka warszawskiej ulicy. Do tego przygrywa prosta melodyjka wydobywająca się z malutkiego banjo, ale skutecznie uzupełnia tekst. Styl wypowiedzi oddaje sposób i styl stołecznego życia. Język podobnie jak ubiór pokazuje odrębność i indywidualność, oraz buduje poczucie wspólnoty w określonej grupie ludzi. Artysta charakteryzuje zwykłego warszawiaka. Jest to człowiek dumny ze swojego pochodzenia, pewny siebie, momentami zuchwały, tolerancyjny dla obcych, pod warunkiem, że trzymają się zasad i nie wchodzą w drogę. Warszawiak jest ciągle gotowy do bójki, ale w ramach ściśle określonego kodeksu honorowego. A największą zaletą mieszkańca stolicy według Grzesiuka jest spryt, który umożliwia poradzenie sobie w każdej życiowej sytuacji.



• Stanisław Grzesiuk, „Boso, ale w ostrogach” - autor o Warszawie między innymi pisze: „Na ulicach nie było było bruku, chodników i latarni, a w domu światła i wody.” Po wodę należało chodzić na inną ulicę i płacić jeden grosz za wiadro. Rodziny robotnicze gnieździły się w maleńkich klitkach. „Na Czerniakowie było wiele knajp i w każdym sklepie wódka, ale ani jednego kina, świetlicy, biblioteki czy czytelni. Ulica Tatrzańska niczym się nie różniła od innych ulic położonych...” w tej części miasta. Jednak w życiu tej społeczności obowiązywały zasady: „Kapować i skarżyć się nie wolno. Odegrać się wolno, słaby nie ustąpi silniejszemu”. Chodzili na potańcówki, śpiewali piosenki warszawskiej ulicy taki jak „Bal na Gnojnej” czy „Nie masz cwaniaka nad Warszawiaka”. Grzesiuk opisuje również ludzi z wyższych sfer, mieszkających najczęściej w centrum miasta nazywa ich arystokratami. Na korty tenisowe przy ulicy Belwederskiej „...grać przychodzili obcy z miasta. Elegancko ubrani w białych spodniach i szortach, szczęśliwi, zadowoleni z życia i ze sporą ilością forsy w portfelach.”



• Zbigniew Herbert, „Barbarzyńca w ogrodzie” - utwór to cykl esejów z 1962 roku będący zapisem jego podróży szlakiem najważniejszych dokonań kultury śródziemnomorskiej. Jednym z włoskich miast, które zwiedza pisarz, jest Siena. W eseju Herbert przedstawia szczegółową historię Sieny. Jak sam pisze „najbardziej średniowiecznego miasta włoskiego, miasta trudnego.” Autor zwiedzając samotnie miasto, zachwyca się jego kunsztem architektonicznym. Miedzy innymi ogromną liczbą wież na budynkach, „jednym z najpiękniejszych placów na świecie” jak mówi o placu ratuszowym il Campo. Sienę porównuje do meduzy ze względu na jej skomplikowany układ ulic. Uważa również, że w mieście nic nie może być brzydkie, a wszystko zachwyca tak jak przed wiekami.



• Tadeusz Konwicki, „Mała Apokalipsa” - utwór prezentuje Warszawę z lat 80-tych ubiegłego wieku. Bohaterem powieści jest mieszkaniec Warszawy i dlatego czuje się szczególnie przywiązany do miasta. Jej przestrzeń jest mu dobrze znana, lecz jednocześnie nieprzychylnie obca. Autor przestawia wędrówkę bohatera, w czasie której, wraz z nim oglądamy przede wszystkim centrum Warszawy: ulice Nowy Świat, Al. Jerozolimskie, Plac Trzech Krzyży, Plac Defilad. Punktem stałym jest Pałac Kultury, który bohater widzi z każdego miejsca. Ciąży nad miastem, a właściwie nad jego ulicami. Bohater zauważa degradację stolicy, która rozpada się. Bohater widzi pochody wznoszące propagandowe hasła i niosące transparenty. Prze miasto przejeżdża w asyście karetach milicyjnych samochód – chłodnia z żywnością dla ministrów i sekretarzy partyjnych. Natomiast w mieście odcięto wodę i gaz „jakiś dom wylatuje w powietrze”. Bohater widzi zabłocone ulice, zatłoczone autobusy, które wciąż się psują, a neon nad ZOO głosi „zbudowaliśmy socjalizm”. Obraz Warszawy jest w powieści groteskowy i wizyjny. Jest nie tylko świadectwem czasów PRL-u, ale też wyrazem sprzeciwu i oporu przeciwko wynaturzeniem cywilizacji.



• Stanisław Barańczak, „Widokówka z tego świata” - w utworze podmiot liryczny podejmuje próbę rozmowy z Bogiem. Utwór podzielony jest na trzy strofy i każda z nich podejmuje osobny wątek. Podmiot na samym początku zwraca się do Boga „szkoda, że Cię tu nie ma” i opisuje świat, w jakim przyszło mu żyć. Miejsce to jest nie najgorsze, lecz nie takie jak powinno być na prawdę. Przestrzeń, w której funkcjonuje podmiot liryczny, to jedno z amerykańskich miast nazwane „wystygłym gruntem i mroźną próżnią”. Te dwa określenia cechują obraz przestrzeni negatywnie. Urozmaicają ją „klucz żurawi, cienie palm i wieżowców”. Barańczak nie konkretyzuje obrazu miasta, opisuje w sposób symboliczny, charakteryzuje jako przestrzeń cywilizacyjną, nacechowaną negatywnie, w której człowiek odczuwa samotność i tęskni do Boga. W tym miejscu cywilizacja i natura tworzą tak samo obce miejsce. Barańczak w swojej poezji z okresu pobytu w Ameryce unika mówienia wprost. Przedstawiony świat pokazuje tylko na zasadzie kadrów i poetyckich obrazków.



• Andrzej Szczypiorski, „Początek” - akcja powieści została osadzona w Warszawie. Główny opis stolicy dotyczy okresu okupacji, jako że sam autor poświęcił temu okresowi najwięcej uwagi. Szczypiorskiemu udało się doskonale oddać atmosferę miejsc, w których żyją bohaterowie powieści, miejsc niegdyś tak im bliskich i znajomych, które wraz z nadejściem wojny, stały się wrogie. W pamięci Pawła Kryńskiego, jednego z bohaterów powieści, Warszawa przedwojenna jawi się jako miasto wolne od ksenofobii, przyjazne wszystkim ludziom, bez względu na narodowość, pochodzenie czy wyznanie. W okresie okupacji Warszawa przechodziła stopniowe przeobrażenia. Ostateczne zniszczenie dotychczasowego porządku miasta, jego tożsamości, dokonało się wraz z powstaniem getta - dzielnicy żydowskiej. Ekstremalne warunki doprowadziły do ujawnienia prawdziwej natury obywateli miasta. Duża część warszawiaków w obliczu zagrożenia coraz bardziej ulega konformizmowi. Ludzie zaczynają przyzwyczajać się do odgłosu wystrzałów dochodzących zza muru getta. Widok kolorowej karuzeli, wirującej tuż obok ściany dzielącej dwa światy, zdaje się nie wywoływać powszechnego oburzenia.



• Terry Pratchett, „Świat Dysku” - fikcyjne Ankh-Morpork to miasto-państwo. Autor pokazuje na jego przykładzie jak rodziła się cywilizacja, jak powstawały nowe systemy polityczne (np. demokracja), idee (prasa), czy wynalazki (takie jak kino). Miasto zbudowane na planie koła (dysku). W centrum Ankh-Morpork znajduje się Wieża Sztuk Niewidocznego Uniwersytetu wokół, której powstała reszta miasta. Miasto to jest najważniejszym ośrodkiem kulturalnym, mieszkaniowym i religijnym Dysku. Ankh-Morpork leży nad rzeką Ankh i jest miejscem zamieszkania ponad miliona istot. Zamieszkiwane przez wszelkie rasy Ankh-Morpork jest miejscem bardzo dziwnym i ciekawym zarazem. W mieście żyją przedstawiciele ponad dziesięciu ras, są to ludzie, wilkołaki, wampiry, gnomy, trolle i wiele innych. Patrycjuszem Ankh-Morpork jest Havelock Vetinari, postać z pozoru makiaweliczna, jednak tak naprawdę geniusz, który dba o prawidłowe prosperowanie miasta i dobrobyt jego mieszkańców. Negatywny wpływ Ankh-Morpork najbardziej obrazowo można przedstawić na przykładzie krasnoludów. Poczucie osamotnienia i obcości rodzi w nich agresję. Miasto nie jest miejscem, gdzie jednostka może liczyć na współczucie lub pomocną dłoń, ludzie są zdani na samych siebie. Pratchett pokazuje skomplikowany mechanizm funkcjonowania nowoczesnego miasta. Ankh-Morpork jest miejscem handlu każdej rzeczy jaką tylko można sobie wyobrazić. O dobrobyt miasta codziennie dbają tysiące rzemieślników, kupców i przedstawicieli innych niezliczonych zawodów.



Motyw miasta w malarstwie



Bernardo Bellotto, „Widok Warszawy od strony Pragi” - panoramiczny widok ogólny Warszawy od strony Pragi jest najbardziej spektakularnym portretem stolicy jaki Bellotto namalował. Obraz został zakomponowany tak, aby można było pokazać reprezentacyjne budowle lewobrzeżnej Warszawy, majestatyczną Wisłę, zabudowania Pragi a także scenę rodzajową w lewym dolnym rogu obrazu. Artysta przedstawia samego siebie, przy sztalugach, podczas rozmowy ze Stanisławem Augustem. Lewobrzeżna Warszawa, nad która wznosi się wysokie niebo ze skłębionymi chmurami, prezentuje się niezwykle efektownie. Po prawej stronie dostrzec można zabudowania Starego i Nowego Miasta, a pośród nich dachy i wieże kościoła Sakramentek. W centrum obrazu widnieje Zamek Królewski zwrócony w stronę Wisły rokokową fasadą, na lewo rozciąga się Krakowskie Przedmieście, nad którym góruje dwuwieżowa fasada kościoła św. Krzyża. Na horyzoncie widnieje Zamek Ujazdowski. Obraz tworzy optymistyczną wizję naprawy państwa.



Bernardo Bellotto, „Krakowskie Przedmieście...” - Krakowskie Przedmieście jest ulubionym motywem warszawskich płócien Bellotta. W tej szerokiej ulicy, artysta znajduje efektowny zespół budowli podporządkowanych akcentem i kolumny Zygmunta, a także scenę na której rozgrywają się wydarzenia społecznego życia. Obraz przedstawia fragment placu Zamkowego z widoczną po lewej stronie Kolumną Zygmunta, a tuż za nią nieistniejące dziś zabudowania kościoła i klasztoru Bernardynek. W dalszej perspektywie widoczny jest kościół św. Anny. Po prawej stornie znajdują się mieszczańskie kamienice. Najbardziej rzucają się w oczy reprezentacyjne i bogato zdobione zaprzęgi oraz ich wykwintni pasażerowie.



Jan Vermeer „Widok Delft” - dzieło jest porównywane do dzieł impresjonistycznych, pełnych światła jak i realistycznych wedut. Na obrazie dominują brązy i ochry, jak i akcenty czerwieni i żółci. Płótno ukazuje fragment miasta Delft i nabrzeże rzeki Schie. Właśnie te dwa miejsca, nabrzeże i miasto symbolizują dwa odległe światy. Miasto za rzeką przedstawione jest jako rzecz odległa dla ludzi stojących na brzegu. Jego gęste zabudowania z góry otoczone są pięknym błękitno-niebieskim niebem. Postacie na przedzie, na piaszczystym brzegu, robią wrażenie odciętych od panoramy. Prawdopodobnie próbują one dostać się, dopłynąć do miasta. Do cywilizacji, która na pozór wygląda na martwą, jednak w głębi jest żywa. To rozdzielenie na dwie przestrzenie, czyni z metropolii swego rodzaju strefę sacrum. Autor, aby to podkreślić, zabudowania i niebo przedstawił jako zastygłą „jedność”, nadając mu tym samym znaczenie, które przypisywane jest niebu, czyli przede wszystkim świętość . W obrazie miasta wyróżnia dachy domów z wieżami kościołów, które podkreślają przynależność przestrzeni do sfery świętej. Vermeer swoje ukochane, rodzinne miasto namalował jak cudowną, zastygłą widokówkę.



Motyw miasta w filmie



„Kanał”, reż. Andrzej Wajda - obraz tragicznego heroizmu i bezprzykładnego cierpienia grupy warszawskich powstańców, którzy po utracie pozycji przedzierają się cuchnącymi kanałami do walczącego jeszcze Śródmieścia.



„Lalka”, reż. Wojciech J. Has - Warszawa po powstaniu styczniowym. Na bogato zarysowanym tle społeczno-obyczajowym zostały przedstawione dzieje nieodwzajemnionej miłości bogatego kupca Stanisława Wokulskiego, który dorobił się ogromnego majątku na dostawach wojskowych dla Rosji, do pięknej, wyrachowanej arystokratki z podupadającego rodu - Izabelli Łęckiej.



„Metropolis”, reż. Fritz Lang - historia rozgrywa się w mieście przyszłości, którego społeczeństwo podzielone jest na dwie kasty. Jedną stanowi uprzywilejowana grupa intelektualistów korzystająca z wygód i rozrywek miasta, drugą, pracujące pod ziemią rzesze robotników.



„Niebo nad Berlinem”, reż. Wil Wenders - autor o swym dziele powiedział: „Każde dzieło ludzkich rąk rodzi się z pragnienia i na początku jest tylko pragnieniem. Pragnieniem, by wzbogacić świat o coś nowego, zachwycić innych pięknem lub prawdą, albo po prostu pokazać coś inaczej, od nieznanej zupełnie strony. Ja pragnąłem stworzyć film o Berlinie, film, w którym Berlin byłby najważniejszym z bohaterów, miastem obdarzonym duszą i uczuciem, czymś więcej niż tylko podzielonym zasiekami wspomnieniem ponurej historii.”



„Rzym”, reż. Federico Fellini - autobiograficzny rzut oka na Rzym, jego mieszkańców i stosunki społeczne, oczami dojrzewającego Felliniego.



• „Sin City. Miasto grzechu”, reż. Robert Rodriguez - akcja filmu rozgrywa się w Basin City, zwanym Miastem Grzechu, które jest siedliskiem prostytutek, przestępców i wszelkiego rodzaju szumowin.



• „Światła wielkiego miasta”, reż. Charles Chaplin - bezdomny włóczęga Charlie szuka szczęścia w wielkim mieście.



• „Warszawa”, reż. Dariusz Gajewski - stolica z perspektywy przybysza, który szuka w niej pracy, przygody, nocnych wrażeń. Znajdujemy plątaninę ulic, zaułków, zdehumanizowane knajpy i ludzi, którzy gnają nie wiadomo gdzie i nie wiadomo za czym (pozorny chaos montażu ma oddać nastrój wielkiego miasta).



• „Ziemia Obiecana”, reż. Andrzej Wajda - epicki obraz konfliktów kapitalistycznej Łodzi końca XIX w. ukazany poprzez dzieje kariery trzech zaprzyjaźnionych przemysłowców Polaka, Żyda i Niemca, którzy za cenę rezygnacji z młodzieńczych ideałów i przejęcia bezwzględnych reguł walki o pieniądz zdobywają fortunę. Po mistrzowsku przedstawiony dzień powszedni klasy robotniczej i wyższej Łodzi końca XIX.



Motyw miasta - propozycje wstępów



A. Obrazy miasta jako przestrzeni życiowej. Zanalizuj temat, wykorzystując wybrane teksty kultury.



Przykład wstępu:



Twórcy epok ilustrują nam miasto w bardzo różnoraki sposób. Dostrzegają jego walory i wartość, częstszym jednak tematem dzieł jest jednak „ciemna strona miasta”. To miejsca, gdzie nie chadza arystokracja i bogacze, nie ma tu teatrów i filharmonii, dobrych sklepów. Kamienice to obraz najgłębszego ubóstwa, mieszkają tu emigranci, biedota, ci, których nie stać na godne życie mieszczanina, ci którzy w miastach szukali nadziei na godniejszą egzystencję, a odnaleźli nędzę. Zwłaszcza pisarze XIX – wieczni w sposób realistyczny prezentowali czytelnikowi dokładny, topograficzny obraz miasta. Powieść mogła więc służyć za przewodnik po ulicach Warszawy czy Paryża. Szkicowano tu wygląd zaułków, uliczek, opis pełnił funkcję jakby zwierciadła, pisarze niczego nie ukrywali, w swojej twórczości – mówiąc kolokwialnie – zaglądali do najnędzniejszych, zapomnianych dzielnic.



B. Obraz Warszawy w literaturze i sztuce. Omów na wybranych przykładach.



Przykład wstępu:



Warszawa jest miastem niezwykłym, wokół którego toczą się dyskusje o jego roli w przeszłości i teraźniejszości. Stolica często stawała się integralną częścią wydarzeń historycznych niezwykle istotnych dla losów kraju. O stolicy pisali nasi najwięksi wieszcze narodowi - Mickiewicz i Słowacki. Dla nich Warszawa była jednym z najważniejszych punktów na mapie walczącej o niepodległość Polski. Król Zygmunt podglądający stołeczne życie od 1644 r. był również świadkiem licznych scenek rodzajowych. Obserwował i obserwuje życie, które nie składało się tylko z heroicznej walki, poświęcenia i wielkiej odwagi. Warszawa to również barwna „zwykłość” języka, muzyki i obyczajowości. Stolica to także różnego rodzaju zabawy i radości, kabarety i dzielnicowe „ferajny” goszczące w szynkach. To zwykli ludzie mający zwykłe problemy, z którymi różnymi sposobami i z różnymi skutkami sobie radzą. Zarówno klasyczne czy heroiczne, jak i powszednie sceny z życia Warszawy utrwalali w swoich dziełach wybitni pisarze, poeci i malarze.



Motyw miasta - propozycje wypracowań



Temat miasta można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:



• Miasto w oczach artystów. Omów zagadnienie na podstawie wybranych utworów literackich.

• Różne obrazy miasta w literaturze. Omów problem, odwołując się do treści i formy wybranych utworów.



Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu. Innym sposobem ujęcia motywu miasta jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:



• Miasto przestrzenią egzystencji człowieka. Omów zagadnienie na podstawie wybranych dzieł kultury.

• Motyw miasta w literaturze i sztuce. Omów na podstawie wybranych utworów z literatury, muzyki i malarstwa.

• Obrazy miasta jako przestrzeni życiowej. Zanalizuj temat, wykorzystując wybrane teksty kultury.



W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy taneczne występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania wizerunku określonego miasta lub określonych miast w wybranych tekstach kultury. Temat można sformułować następująco:



• Warszawa w literaturze i malarstwie. Omów temat odwołując się do wybranych przykładów.

• Obraz Warszawy w literaturze i sztuce. Omów na wybranych przykładach.

• Warszawa w oczach artystów różnych epok. Jak kreowany jest obraz stolicy przez twórców z różnych okresów literackich?

• Warszawa oczyma bohaterów literackich różnych epok. Omów temat, odwołując się do wybranych przykładów.

• Paryż i jego mieszkańcy. Omów różne wizje Paryża w literaturze polskiej i światowej.

• Przedstaw różne wizje Petersburga w twórczości wybranych pisarzy.

• Paryż, Warszawa, Petersburg - obrazy miast w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach.



Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:



• Powieść XIX i XX w. portretem miasta i jego mieszkańców. Omów temat na wybranych przykładach z literatury polskiej i europejskiej.

• Literacki obraz miasta i jego mieszkańców w twórczości wybranych pisarzy. Oceń wpływ miasta na losy bohaterów.

• Miasto – moloch czy środowisko naturalne człowieka? Omów zagadnienie na podstawie wybranych dzieł kultury.

• Miasta - organizmy i miasta sentymentalne. Rola motywu miasta w literaturze polskiej i obcej.

• Miejsce magiczne, cywilizacyjna dżungla, przestrzeń destrukcji. Obraz miasta w literaturze.



Przy formułowaniu konkretnych tematów prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok. Temat może być również zawężony np. do XIX i XX wieku.



Określenie problemu – teza



Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.



Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:



• Obraz miasta w literaturze najczęściej służy poetom i pisarzom do ukazania mechanizmów i zasad rządzących społeczeństwem, jego rozwarstwienia i absurdów codziennego życia.

• Miasto nigdy nie jest przestrzenią neutralną, choćby dlatego, że może być traktowane jako największe dzieło sztuki.

• Oceny miasta w literaturze mogą być bardzo różne i często ze sobą sprzeczne.

• W literaturze możemy spotkać różnorodne opisy miast.



Teza może ograniczyć dobór lektur, wskazując na zainteresowanie wyłącznie wybraną aglomeracją:



• Chwile chwały i upadku Warszawy, a także opis jej architektury i mieszkańców odnajdziemy, spacerując z bohaterami lektur po jej ulicach, lub, przemykając się wraz z walczącymi patriotami, zarówno w XIX, jak i XX wieku.

• Obraz Warszawy zmieniał się w twórczości artystów i był ściśle powiązany z historią kraju i społeczeństwa.

• Warszawa dla wielu artystów nie jest tylko miejscem, w którym się mieszka, ale często posiada znaczenie metafizyczne.

• Warszawa w literaturze i sztuce jest miastem wielobarwnym. Artyści prezentują zarówno jasne, jak i ciemne strony miasta.

• Kiedy mówimy Paryż, od razu przychodzą na myśl określenia – miasto miłości, mekka artystów itp. Obraz Paryża w literaturze nie jest jednak tak jednoznacznie pozytywny.

• Petersburg prezentowany jest w literaturze negatywnie. Szare miasto pogłębia negatywne emocje bohaterów stając się jednym z źródeł ich nieszczęścia.



Przy wykorzystaniu motywu miasta można odwołać się do jego znaczenia dla jednostki lub zbiorowości:



• Miasto pełni niezwykle istotną funkcję w literaturze, ma wpływ na jednostkę, warunkuje jej działania. Wpływ ten ma często charakter negatywny.

• Miasto w społeczeństwach rozwiniętych jest przestrzenią życiową dla wielu ludzi. Nie jest to jednak zawsze przestrzeń przyjazna człowiekowi.

• Miasto postrzegane jest jako świadectwo rozwoju cywilizacji, ale też jako źródło zagrożenia.

• Dla jednych miasto jest siedliskiem grzechu i deprawacji, dla innych szansą zrealizowania swoich marzeń.

• Metropolie dostarczają swym mieszkańcom zarówno chwil szczęścia, jak i smutku.

• Mechanizmy rządzące metropolią nie pozostają bez wpływu na jednostkę ludzką.

• Zgiełk wielkiego miasta przytłacza człowieka, który wkrótce staje się istotą anonimową i wyobcowaną.



Wśród innych tez możemy wyróżnić:



• „Jedyne lekarstwo dla znużonego życiem w gromadzie: życie w wielkim mieście. To jedyna pustynia, jaka jest dziś dostępna”.

• Miasto w literaturze było przedstawiane w różnych ujęciach – realistycznym i fantastycznym.



Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca. Inny obraz miasta występuje w średniowieczu, inaczej przestrzeń miejska została uchwycona w XVIII wieku na przykład na obrazach Canaletta, inaczej w późniejszej literaturze ukazane zostały rozwarstwione społecznie miasta epoki pozytywizmu, zupełnie odmienne opisane jest walczące miasto, a odmiennie metropolie przyszłości.



Motyw miasta - propozycje zakończeń



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.



A. Obrazy miasta jako przestrzeni życiowej. Zanalizuj temat, wykorzystując wybrane teksty kultury.



Przykład zakończenia:



Miasto odegrało ogromną rolę w tworzeniu literatury – zwłaszcza w XIX wieku, po wielkiej rewolucji przemysłowej i urbanizacji. Aglomeracja miejska zachwycała urodą wielkomiejskiego rytmu, rozmachu i perspektywy, pozytywnej organizacji życia. Częściej jednak zwracano uwagę na zawartość społeczno - dydaktyczną obrazów życia miejskiego: na ukazywanie zatrważającej biedy, na ujmowanie się za poniewieranymi, przydeptywanymi do bruku, zagubionymi w chaosie ulic, próżno żebrzącymi o ludzkie współczucie, bezradnymi i bezsilnymi. Miasto stało się też siedliskiem zła i rozpusty, tu szerzyła się prostytucja, grasowali złodzieje, przemytnicy, tu rozprzestrzeniały się choroby. Życie w takiej rzeczywistości okazywało się piekłem – to doprowadzało do tragicznych wyborów – co widzimy u Dostojewskiego, było upokarzające i poniżające – dla bohaterów powieści Balzaca. Świat nędzarzy, robotników współistnieje ze światem arystokracji w „Lalce” czy „Ludziach bezdomnych”. Ale jest to świat, którego się nie dostrzega. Czasem lepiej uważać, że miasta to arkadia, to możliwości, ale trzeba pamiętać, że gdzieś w sąsiedniej kamienicy żyje ktoś, kogo miasto odarło z wszelkich złudzeń i nadziei...



B. Obraz Warszawy w literaturze i sztuce. Omów na wybranych przykładach.



Przykład zakończenia:



Na przestrzeni wieków poznajemy Warszawę. Najpierw w epoce stanisławowskiej - miasto pełne kontrastów: bogate w centralnych częściach, na obrzeżach jeszcze wieś. Jednocześnie Warszawa jest pełna życia i gwaru. Tu przybywają kupcy i rzemieślnicy. Tworzą światowej sławy malarze i architekci. W teatrach występują znakomici aktorzy i muzycy. Warszawa jest stolicą europejską i ważnym ośrodkiem kultury. Warszawa Prusa to prowincjonalne miasto zaboru rosyjskiego, którego zabudowa pięła się w górę. Rozwijał się handel i przemysł. Tworzyły się nowe klasy: proletariat i burżuazja. Warszawa Grzesiuka to wolne i niepodległe miasto, w którym rozwijał się przemysł metalowy i chemiczny. Rosła ilość robotników i pracowników przemysłowych. Jednocześnie wszyscy artyści ukazali inny rejon „królewskiego” miasta – Powiśle. Jego obraz niewiele się zmienił na przełomie wieków. To miejsce nadal jest biedne. Omijali i omijają je mieszkańcy bogatej Warszawy. Obraz Warszawy w literaturze i sztuce na przestrzeni wieków jest wielowarstwowy. Zarówno pod względem architektonicznym i terytorialnym, jak i życia codziennego jej mieszkańców.



Motyw miasta - literatura podmiotowa



Lista najpopularniejszych tekstów kultury odwołujących się do motywu miasta:

Książka:




1. Balzac H., Ojciec Goriot, przeł. Boy-Żeleński T., Czytelnik, Warszawa 1973.

2. Barańczak S., Widokówka z tego świata, [w:] tegoż, Wiersze zebrane, Kraków 2006.

3. Białoszewski M., Pamiętnik z powstania warszawskiego, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2003.

4. Biblia Starego i Nowego Testamentu, Pallotinum, Opole 2005.

5. Bułhakow M., Mistrz i Małgorzata przeł. Lewandowska I., Dąbrowski W., Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA, Warszawa 2006.



6. Camus A., Dżuma, przeł. Joanna Gize, PIW, Warszawa 1995.

7. Dąbrowska M., Noce i dnie, Warszawa, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, 1977.

8. Dick P., Trzy stygmaty Palmera Eldritcha, przeł. Zbigniew Królicki, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2004.

9. Dostojewski F., Zbrodnia i kara, tłum. Podgórzec Z., Wydawnictwo Greg, Kraków 2007.

10. Gałczyński K. I., Zaczarowana dorożka, [w:] tegoż, Zaczarowana dorożka czyli liryki najpiękniejsze, Wydawnictwo Algo, Toruń 2004.



11. Gibson W., Neuromancer, Książnica, Katowice 2009.

12. Głowacki J., Antygona z Nowego Jorku, „Dialog”, nr 10/1992.

13. Gogol M., Szynel, Newski Prospekt, [w:] tegoż, Opowiadania petersburskie, Książka i Wiedza, Warszawa 1980.

14. Golden A.,Wyznania gejszy, Wydawnictwo Promocyjne „Albatros”, Szczecin 2006.

15. Grzesiuk S., Boso, ale w ostrogach, Książka i Wiedza, Warszawa 1982.



16. Herbert Z., Siena,[w:] tegoż, Barbarzyńca w ogrodzie, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1998.

17. Hugo V., Nędznicy, Prószyński Media, Warszawa 2009.

18. Konwicki T., Mała Apokalipsa, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2005.

19. Mickiewicz A., Pan Tadeusz, wyd. „MEA”, Warszawa 2001, Księga II, w. 597-610.

20. Mickiewicz A., Petersburg, Pomnik Piotra Wielkiego, [w;] tegoż, Dziadów części III - Ustęp, wyd. „MEA”, Warszawa 2000.



21. Mickiewicz A., Reduta Ordona, [w:] tegoż, Poezje, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006.

22. Nałkowska Z., Granica, Wydawnictwo „Kanon”, Warszawa 1995.

23. Norwid C. K., Larwa, dostęp online 18 listopada 2009: http://norwid.klp.pl/a-2497.html.

24. Oppman A., Moja Warszawa, Czytelnik, Warszawa 1975.

25. Pamuk O., Stambuł, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2006.



26. Pierre la M. , Moulin Rouge, Wydawnictwo MUZA, Warszawa 2006.

27. Pratchett T., Świat Dysku, przeł. Cholewa P., Prószyński i S-ka, Warszawa 2001.

28. Prus B., Lalka, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa 1998.

29. Reymont St. W., Ziemia obiecana, Wydawnictwo Zielona Sowa, Warszawa 2009.

30. Saramago J., Miasto Ślepców, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2009.



31. Schulz B., Sklepy cynamonowe, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984.

32. Sienkiewicz H. Potop, Wydawnictwo Greg, Kraków 2006.

33. Sienkiewicz H., Quo vadis, Siedmioróg, Wrocław 1996.

34. Słowacki J., Uspokojenie, [w:] tegoż, Wybór poezji, Wydawnictwa Oświatowe, Warszawa 1955.

35. Szczypiorski A., Początek, Wydawnictwo Przedświt, Poznań 1986.



36. Szczypiorski A., Msza za miasto Arras, Wydawnictwo SENS, Poznań 2000.

37. Tuwim J., Do krytyków, Wiosna-Dytyramb, Mieszkańcy [w:] Tomasz Wroczyński, Literatura polska dwudziestolecia międzywojennego, WSiP, Warszawa 1999.

38. Tyrmand L., Zły, Prószyński i S-ka, Warszawa 2001.

39. Wiechecki S., Śmiech Śmiechem, Czytelnik ,Warszawa 1968.

40. Wierzyński K., Pieśń ze środka miasta, źródło on-line.

41. Zapolska G., Moralność pani Dulskiej, Zielona Sowa, Kraków 2004.

42. Żeromski S., Ludzie bezdomni, Czytelnik, Warszawa 1973.

43. Żeromski S., Przedwiośnie, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1993.



Sztuka:



1. Bernardo Bellotto, Kościół Brygidek i Arsenał, 1778, [w:] Rizzi A., Canaletto w Warszawie, Muzeum Historyczne m. st. Warszawy, Warszawa 2006.

2. Bernardo Bellotto, Kościół Reformatów, 1779, [w:] Rizzi A., Canaletto w Warszawie, Muzeum Historyczne m. st. Warszawy, Warszawa 2006.

3. Bernardo Bellotto, Kościół Sakramentek, 1778, [w:] Rizzi A., Canaletto w Warszawie, Muzeum Historyczne m. st. Warszawy, Warszawa 2006.

4. Bernardo Bellotto, Krakowskie Przedmieście od strony Kolumny Zygmunta III, 1767-68, [w:] Rizzi A., Canaletto w Warszawie, Muzeum Historyczne m. st. Warszawy, Warszawa 2006.

5. Bernardo Bellotto, Krakowskie Przedmieście w kierunku Kolumny Zygmunta, 1774, [w:] Rizzi A., Canaletto w Warszawie, Muzeum Historyczne m. st. Warszawy, Warszawa 2006.



6. Bernardo Bellotto, Pałac Rzeczypospolitej, 1778, [w:] Rizzi A., Canaletto w Warszawie, Muzeum Historyczne m. st. Warszawy, Warszawa 2006.

7. Bernardo Bellotto, Plac Żelaznej Bramy, 1779, [w:] Rizzi A., Canaletto w Warszawie, Muzeum Historyczne m. st. Warszawy, Warszawa 2006.

8. Bernardo Bellotto, Widok Warszawy od strony Pragi, 1770, [w:] Rizzi A., Canaletto w Warszawie, Muzeum Historyczne m. st. Warszawy, Warszawa 2006.

9. Bernardo Bellotto, Widok Warszawy z pałacem Ordynackim, 1772, [w:] Rizzi A., Canaletto w Warszawie, Muzeum Historyczne m. st. Warszawy, Warszawa 2006.

10. Umberto Boccioni, Ulica wchodzi do domu, 1911.



11. Gabriel Bodenehr Starszy z Augsburga,Widok ogólny Warszawy od strony Wisły, [w:] Warszawa w grafice XVIII wieku, wybór Widacka H., Czytelnia Sztuki Biblioteki Publicznej na Koszykowej, Warszawa 1993.

12. Marc Chagall, Lot nad miastem.

13. Vincent van Gogh, Gwiaździsta noc, 1889 — Kunsthalle, Brema.

14. Józef Pankiewicz, Targ na kwiaty przed kościołem św. Magdaleny w Paryżu, Muzeum Narodowe, Poznań.

15. Józef Pankiewicz, Rynek Starego Miasta w Warszawie nocą, 1892. Muzeum Narodowe, Poznań.



16. Camille Pissarro, Bulwar de Montmartre w Deszczowe Popołudnie, 1897.

17. Camille Pissarro, Avenue de l`Opera. Padajcy śnieg, ranek, 1898.

18. Johann Georg Ringlin (Ringl, Ringle), Widok ogólny Warszawy od strony Wisły, [w:] Warszawa w grafice XVIII wieku, wybór Widacka H., Czytelnia Sztuki Biblioteki Publicznej na Koszykowej, Warszawa 1993.

19. Widok ogólny Warszawy od strony Wisły, anonimowy rytownik niemiecki, [w:] Warszawa w grafice XVIII wieku, wybór Widacka H., Czytelnia Sztuki Biblioteki Publicznej na Koszykowej, Warszawa 1993.

20. Jan Vermeer Widok Delft , ok. 1658-1661, Royal Picture Gallery Mauritshuis.

21. Zygmunt Vogel, Teatr Narodowy na pl. Krasińskich, 1791, [w:] 200 lat Teatru Narodowego, pod red. Szwankowskiego, Warszawa 1965.



Film:



1. Kanał, reż. Andrzej Wajda, [film] Polska 1957.

2. Lalka, reż. Wojciech J. Has, [film] Polska 1968.

3. Metropolis, reż. Rintaro, [film anime] Japonia 2001.

4. Metropolis, reż. Fritz Lang, [film] Niemcy 1927.

5. Niebo nad Berlinem, reż. Wil Wenders, [film] Francja, NRF 1986.



6. Pachnidło, reż T. Tykwer, [film] Francja, Hiszpania, Niemcy 2006.

7. Pianista, reż. Roman Polański, [film] Francja, Niemcy, Polska, Wielka Brytania 2002.

8. Rzym, reż. Federico Fellini, [film] Francja, Włochy 1972.

9. Sin City. Miasto grzechu, reż. Robert Rodriguez, [film] USA 2005.

10. Światła wielkiego miasta, reż. Charles Chaplin, [film] USA 1931.

11. Warszawa, reż. Dariusz Gajewski, [film] Polska 2002.

12. Ziemia Obiecana, reż. Andrzej Wajda, [film] Polska 1974.



Motyw miasta - literatura przedmiotowa



1. Beckett W., Historia malarstwa, Arkady, Warszawa 2003.

2. Blackmore R. i in., Paryż i okolice, Pascal, Bielsko-Biała 2004.

3. Bogdanowicz P., Miasto, [w:] tenże, Człowiek i przestrzeń, Warszawa 1998.

4. Epoki literackie. Od antyku do współczesności, pod red. M. Hanczakowski, M. Kuziak, A. Zawadzki, B. Żynis, Wydawnictwo PPU „PARK”, Wyd. 3, Bielsko-Biała 2003.

5. de Custine M., Listy z Rosji, „Aramis”, Kraków 1989, s. 48 – 59.



6. Główczewska I., Ubiory w obrazach Canaletta, „Biuletyn Historii Sztuki”, Warszawa 1955.

7. Godlewski S. i inni, Śladami Wokulskiego, przewodnik literacki po warszawskich realiach „Lalki” Prusa, Warszawa 1955.

8. Gondowicz J.. Zbrodniarz, niewolnik labiryntu, [w:] F. Dostojewski, Zbrodnia i kara, Warszawa 2000, s. 612 - 635.

9. Hutnikiewicz A., Żeromski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.

10. Hutkiewcz A., Stefan Żeromski, Wiedza Powszechna, Warszawa 1965,. s. 83-91.



11. Kaczmarski J., Petersburg – Dostojewski [w:] tegoż, Wiersze i piosenki, Instytut Literacki, Paryż 1983.

12. Kidby P., Pratchett T., Sztuka Świata Dysku, Prószyński i S-ka, Warszawa 2005.

13. Kochanek prawdy. Rzecz o twórczości Alberta Camusa, pod red. A. Grzegorczyk, Książnica, Katowice 1999.

14. Korona R., Paryż, Wiedza Powszechna, Warszawa 1990.

15. Kwiatkowski J., Dwudziestolecie międzywojenne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, s. 56-60, s. 65-68, s. 158-160, s. 221-223, 539-540.

16. Markiewicz H., Pozytywizm, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1978, s.9-11, s. 88-102 s.132-137.

17. Marzec A., Łamanie konwencji prawdopodobieństwa epickiego, [w:] tejże, Od Schulza do Myśliwskiego, Łódź 1994.

18. Matoszko J., Miasto i jego mieszkańcy, [w:] tejże, Szkolny słownik tematów literackich, PRINTEX, Białystok 2003.

19. Mikłowski T., Leksykon dzieł i tematów literatury polskiej, Wydawnictwo Greg, Warszawa 2003, s. 160.

20. Paczoska E., Balkony i wnętrza, [w:] red. Bachórz J., Głowiński M, „Lalka” i inne. Studia w stulecie powieści realistycznej, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 1992.



21. Polańczyk D., „Pamiętnik z powstania warszawskiego” Mirona Białoszewskiego, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2001.

22. Preger J., Wstęp, [w:] Grzesiuk S., Na marginesie życia, Książka i Wiedza. Warszawa 1960.

23. Siwicka D., Romantyzm 1822-1863, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 1995.

24. Słownik motywów literackich, pod red. Janusza Sławińskiego, Warszawa 1988, [hasło: miasto].

25. Słownik literatury polskiej XX w, pod red. A Brodzkiej,Wrocław 1982 [hasła: urbanizm, antyurbanizm].



26. Słownik pojęć i tekstów kultury, pod red. E. Szczęsnej, Warszawa 2002 [hasło: urbanizm].

27. Szkolny słownik wiedzy o literaturze, pod red. R.Cudaka i M Pytasza, Katowice 2000 [hasło: przestrzeń w literaturze].

28. Szurczak A., „Lalka” Bolesława Prusa – „powieść wielkich pytań... epoki” – po ponad stu latach, „Język Polski w Szkole Średniej” 1995, z. 2 (1995/96), s. 33-65.

29. Świrko S., Słowacki Poeta Warszawy, Wydawnictwa Oświatowe, Warszawa 1961 s. 112-115.

30. Taborski R., „Moralność pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej, WSiP, Warszawa 1987.



31. Tokarczuk O., Lalka i perła, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2001.

32. Tomaszewski T., Człowiek i otoczenie [w:] tegoż, Psychologia, wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975.

33. Tomkowski J., Literatura polska, Warszawa, PIW, Warszawa 1993, s. 196-197.

34. Warszawski przewodnik literacki pod red. Cieliczko P., Fundacja na Rzecz Badań Literackich Warszawa 2005 s. 70-72, 148-150, 256-258.

35. Waszak P., Między Kopernikiem a Zygmuntem, czyli tło warszawskie w „Lalce” Bolesława Prusa, Muzeum Historyczne m. st. Warszawy, Warszawa 2006, s. 10 – 50.



36. Wójcik T., Paryska utopia Bolesława Prusa, [w:] Nowe stulecie trójcy powieściopisarzy, red. Makowiecki A., Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1992.

37. Wilczycka D., „Ojciec Goriot” Honoriusza Balzaka,Biblioteczka Opracowań, Lublin 2003.

38. Żukowski W., Przedmowa [w:] Grzesiuk S., Boso, ale w ostrogach, Książka i Wiedza, Warszawa 1982.