Jesteś w: Motyw Żydów

Motyw Żydów

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw Żydów - wprowadzenie



Historia i kultura Żydów jest niezwykle interesująca, choć tragiczna i skomplikowana. Naród żydowski, wywodzący się od plemion semickich, to jedyny spośród ludów starożytności, który w porównaniu do innych narodów nie wyznaje wiary w przyrodnicze bóstwa od początku swej historii. Już ten fakt stworzył przepaść dzielącą ich od innych ludów antycznych. Ponadto, ludzie czuli niechęć wobec ich religijnego fanatyzmu. Jednocześnie istniało przekonanie o ich wyższości. Żydzi jednak nie spełnili pokładanych w nich nadziei. Stać ich było na to, żeby wydać Boga ze swego łona, lecz nie na to, by w niego uwierzyć. W nauce Kościoła przedstawiani byli jako „bogobójcy”. W średniowieczu Europa chrześcijańska uważała Żyda za Szatana. Nawet ikonografia demona wydaje się być na nim wzorowana – haczykowaty nos, kędzierzawe włosy. Dlatego w średniowiecznej Tuluzie istniał chrześcijański obyczaj, zgodnie z którym na Boże Narodzenie, w Wielki Piątek i w dniu Wniebowstąpienia przed drzwiami kościoła wymierzano policzek specjalnie dla tego celu wybranemu Żydowi.



Bez wątpienia w sferze zalet charakteru podziwiano żydowską zwartość rodzinną. Uważano Żydów za ludzi spokojnych, cierpliwych, przyjacielskich, pełnych godności. Najbardziej zaufanym lekarzem i przyjacielem króla Jana III Sobieskiego był właśnie mężczyzna pochodzenia żydowskiego. Naród żydowski odznaczać się miał mądrością, inteligencją, umiejętnością szybkiego uczenia się. To Żydzi statystycznie otrzymali najwięcej Nagród Nobla. Podkreślano ich uczciwość, niechęć do awanturnictwa, oszczędność i wstrzemięźliwość od alkoholu. Natomiast, odnosząc się do działalności gospodarczej Żydów, wypominano im chciwość oraz skłonność do oszustwa.



Motyw Żydów w literaturze



„Księga Wyjścia” - najbardziej odległe dzieje narodu Żydowskiego poznajemy Starym Testamencie. Po 430 latach niewoli na ziemiach egipskich, wypędzony Naród Izraelski rozpoczął swoją wędrówkę do Ziemi Obiecanej. Miejsce, do którego dotarli po 40-letniej wędrówce, nie stało się kresem ich tułaczki, nadal zmuszeni byli do szukania własnej, bezpiecznej ziemi na świecie.



„Kupiec wenecki” William Szekspir – utwór to przykład stereotypowego obrazu Żyda. Imię bohatera tej komedii – Szajlok, staje się synonimem człowieka złego i chciwego. Cała historia rozgrywa się w Wenecji, a tytułowym kupcem jest Antonio. By wspomóc finansowo swego przyjaciela, zaciąga on kredyt u lichwiarza Szajloka. W razie braku zwrotu pożyczki na czas zobowiązuje się oddać Żydowi funt swojego ciała, który ten będzie mógł nawet osobiście wyciąć. Wskutek niepowodzeń w handlu kupiec zostaje pozbawiony możliwości spłaty długu. W tej sytuacji Szajlok postanawia odebrać swoją należność. W wyniku brawurowo poprowadzonego procesu Żyd traci jednak tę możliwość. Dodatkowo pozbawiony zostaje całego majątku oraz zostaje zmuszony do zmiany wiary.




„Pan Tadeusz” Adam Mickiewicz - w utworze przedstawiony został obraz mieszkańca Soplicowa, poczciwy, lubiany i godny zaufania Żyda Jankiel. Jako równorzędny bohater utworu bierze udział w kluczowych momentach akcji jako świadomy i żarliwy patriota, przeżywając klęski i zwycięstwa Polski. Mimo tego zachowuje swoją odrębność kulturową i religijną, podkreślając ją swoim ubiorem. Zachowanie Jankiela przemawia za jego wielkim patriotyzmem, o czym świadczą słowa: „Żyd poczciwy Ojczyznę jako Polak kochał”.



„Żydowie polscy” Cyprian Kamil Norwid – autor w wierszu zawarł najpiękniejszą poetycką pochwałę zbratanego z polskim narodu żydowskiego. Wiersz ten jest rodzajem hołdu złożonego warszawskim Żydom, wsławionym piękną postawą podczas patriotycznych manifestacji przed wybuchem powstania styczniowego.



„Nie-Boska komedia” Zygmunt Krasiński – autor ukazuje negatywny obraz Żydów. Przedstawia należącą do obozu rewolucjonistów grupę Przechrztów, czyli Żydów nawróconych na chrześcijaństwo. Ich przemiana jest jednak pozorna, w rzeczywistości pozostają oni wierni judaizmowi. Krasiński ukazuje ich jako ludzi, którzy zbliżają się do granic zezwierzęcenia i dążą do burzenia świata przez wprowadzenie do niego chaosu i niszczeniu tego co jest ustanowione według porządku Boga.




„Mendel Gdański” Maria Konopnicka – autorka przedstawiła zmienny przebieg asymilacji Żydów w XIX wiecznej okupowanej Warszawie, poruszyła temat antysemityzmu, czego przejawem były pogromy Żydów oraz rabunek ich mienia. Zasadniczym problemem w noweli są przeżycia wewnętrzne głównego bohatera Mendla, powszechnie znanego, uczciwego, lubianego, starego introligatora.



„Lalka” Bolesław Prus - autor przedstawia obiektywny portret mniejszości żydowskiej w oparciu o bohaterów takich jak Szlangbaum i doktor Szuman, którzy są w bliskich relacjach z głównym bohaterem powieści. Prus dostrzega zarówno zalety, jak i wady Żydów. Docenia ich pracowitość, energię, ambicję, cierpliwość, konsekwentność i żywe poczucie społecznej spójni. Autor nie zamyka jednak oczu na wady społeczeństwa żydowskiego. Dostrzega, że ogół Żydów ma bardzo wąską skalę zainteresowań, w której zawiera się przede wszystkim konsekwencja i elastyczność w dążeniu do pomnażania majątku. Zauważa również fakt, że Żydzi w interesach nie przebierają w środkach na drodze do zdobywania pieniędzy. Ale mimo tych wad moralnych i cywilizacyjnych, Żydzi wyprzedzają społeczeństwo polskie, które jest zamknięte w ciasnych ideach wyjątkowości swojego narodu.



„Ziemia obiecana” Władysław Stanisław Reymont – powieść ukazuje Łódź jako rodzące się centrum przemysłowe. Utwór opowiada, że w pędzie po majątek o wartościach moralnych zapominają zarówno Niemcy i Żydzi, jak Polacy. Ta mroczna wizja cynizmu, zezwierzęcenia, praw dżungli, w której etyka, szlachetne idee i święte uczucia obracają się przeciw tym, co je praktykują, jest w intencji autora zarazem oskarżeniem industrializacji i urbanizacji.




„Wesele” Stanisław Wyspiański – bohater żydowskiego pochodzenia - karczmarz jest w dramacie krytycznym obserwatorem bronowickiej rzeczywistości. Dzięki temu możemy obserwować konflikt polsko-żydowski. Karczmarz mówi do Pana Młodego: „My jesteśmy tacy przyjaciele, co się nie lubią”. Weselnicy nazywają Żyda mośkiem, co jest pogardliwym określeniem. W dramacie Wyspiańskiego Żyd przedstawiony jest dość stereotypowo. Przychodzi on na wesele w interesach. To przedsiębiorczy, ale i sprytny człowiek. Prowadzi on karczmę, jest wiejskim lichwiarzem, jednocześnie ma jednak poczucie obcości, dystans do mieszkańców Bronowic. Inną postacią żydowskiego pochodzenia w dramacie jest Rachela, córka karczmarza.



• „Medaliony” Zofia Nałkowska - to zbiór najbardziej wstrząsających utworów ukazujących straszliwe praktyki Niemców, wymyślne sposoby zabijania i upokarzania. Autorka zapisała rozmowy z ludźmi, którzy przeżyli piekło wojny. Są to ludzie zniszczeni nie tylko fizycznie, ale przede wszystkim psychicznie.



• „Dzień na Harmenzach” Tadeusz Borowski – autor w opowiadaniu przedstawia prace więźniów obozu koncentracyjnego, także Żyda – Bekera. Poprzez ukazanie tej sylwetki potępia drzemiące w człowieku ciemne siły, które potrafią wyzwalać nieludzkie zachowania. Beker jest podporządkowany przepisom obozu, a jednocześnie zakłamany. Nie okazując współczucia innym i zabijając za wykroczenia, sam uważa, że zasady obozowe jego nie dotyczą.




• „Campo di Fiori” Czesław Miłosz – utwór ukazuje proces zagłady, swoistą apokalipsę spełnioną utrwaloną przez naocznego świadka wydarzeń. Prócz refleksji nad historią oraz rolą poety utwór stanowi przede wszystkim spojrzenie na powstanie w getcie warszawskim. Jest ono obserwowane z zewnątrz, zza muru; podmiot liryczny wyraźnie dystansuje się od walczących Żydów, przejmując się jednak ich losem. Jego potrzeby ograniczają się tylko do zaspokojenia głodu. Więźniowie, którzy nie upadli tak nisko, traktują go jak mordercę, gardzą nim.



• „Elegia miasteczek żydowskich” Antoni Słonimski – utwór ukazuje świat po zagładzie. Już sam tytuł, wskazujący na gatunek żałobny, pozwala określić wydźwięk wiersza. Świat przedstawiony określany jest nie przez występujące w nim elementy, ale przez ich brak. I tak nie ma świeczek w oknach oraz śpiewów w bożnicy, ale nie ma także krwi i śladów zagłady. Mówi przede wszystkim o stracie kulturowej. Społeczeństwo żydowskie staje się w ten sposób skarbnicą sztuki, rezerwatem tradycji.



• „Ballady i romanse” Władysław Broniewski – wiersz opowiada o Ryfce, trzynastoletniej rudej Żydówce, która biega nago po gruzach miasteczka. Po śmierci rodziców, wywiezionych do obozu koncentracyjnego, dziecko popada w obłęd. Nikt nie jest w stanie jej pomóc, uchronić przez zbrodniczymi zapędami hitlerowców, którzy zabijają ja. Jej śmierć przypomina losy niewinnie ukrzyżowanego Chrystusa.



• „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanna Krall – to utwór napisany w formie reportażu o ocalałym przywódcy powstania w getcie Marku Edelmanie. Bohater relacjonuje wydarzenia, których był uczestnikiem i świadkiem w czasie II wojny światowej (przebywał w warszawskim getcie, gdzie pracował jako goniec szpitalny), a także po jej zakończeniu (pracował jako kardiochirurg). Tragiczne doświadczenie wojny wpłynęło nie tylko na jego późniejszy życiorys i wybór zawodu lekarza, ale ukształtowało stosunek Edelmana do spraw ostatecznych. Poza Edelmanem w reportażu Hanny Krall pojawiają się także inne portrety Żydów. Dziennikarka ukazuje ich niezwykły heroizm i zdolność do czynów niezwykłych, a także negatywne cechy przypisywane im stereotypowo.



• „Pianista” Władysław Szpilman - wspomnienia Szpilmana są wyjątkowe ze względu na stosunek autora do Holokaustu. Autor obiektywizmem i przeźroczystością opisów zbrodni hitlerowskich dorównuje autorom pozytywistycznym. „Pianista” jest portretem Żyda, który przeżył okupację kosztem utraty dotychczasowego życia. Bohater utracił całą swoją rodzinę, która zmarła w obozie koncentracyjnym w Treblince. Szpilman opisuje swe przeżycia w bardzo obojętny, pozbawiony emocji sposób.



„Początek”Andrzej Szczypiorski - powieść przedstawia różne postawy moralne Polaków, Żydów i Niemców wobec holokaustu, jak również wzajemne relacje po zakończeniu II wojny światowej. Poprzez przedstawienie sylwetek szlachetnych i bohaterskich obok podłych i niskich uzyskuje obiektywne spojrzenie na wydarzenia mające miejsce w Warszawie w roku 1942. Autor zburzył stereotyp ludzkiej postawy Żydów, ukazując różnorodność ich postaw.



• „Wariat” Ida Fink - tytuł utworu zwraca uwagę na powojenne niezrozumienie Żydów i ich cierpienia. Opowiadanie to monolog żydowskiego mężczyzny, który prosi lekarza o zaświadczenie, że nie jest wariatem, aby nie dostać się do szpitala psychiatrycznego. Nie można dowiedzieć się szczegółów o nim – ten zabieg nadaje przedstawionym wydarzeniom niejako miano „powszechności”. Wiadomo tylko, że jest to mężczyzna - karzeł, Żyd zajmujący się sprzątaniem ulic, kochający ojciec trójki dzieci, o której dużo mówi lekarzowi. Jest to też człowiek, który boi się śmierci, za co płaci karę przez dalsze życie. Bał się bowiem podejść z ukrycia do pojmanych przez Niemców dzieci. Spowodowane to było zwykłym, ludzkim strachem. Gdyby poszedł za dziećmi, być może w obozie, jak inne karły, poddawany byłby różnym przerażającym eksperymentom.



• „Weiser Dawidek” Paweł Hulle - autor opisuje w książce młodego żydowskiego chłopca. Dawidek był niewielkim, chudym, drobnym chłopcem o rudych włosach i przygarbionych plecach. Jego odmienny wygląd narzucał mu miano stereotypowego Żyda, któremu nie można wierzyć i ufać. Jednak swoimi umiejętnościami imponował innym. Dzięki Dawidkowi jego najbliżsi koledzy mogli przekroczyć próg dzieciństwa i dorosnąć.



Motyw Żydów w filmie



„Austeria” Jerzy Kawalerowicz – film oparty został na powieści Juliana Stryjkowskiego i ukazuje pełną panoramę świata żydowskiego. Ośrodek żydowski i centrum życia stanowi tu karczma. Jej właścicielem jest główny bohater filmu – Żyd Tag, o cechach filozofa i wolnomyśliciela. Akcja rozgrywa się w dniu wybuchu pierwszej wojny światowej oraz w obliczu strachu przed pogromem kozackim. Zaprezentowany w filmie świat to świat ginący, przemijający. Pozwoliło to reżyserowi ukazać przemijanie, odchodzenie żydowskiego świata zarówno w wymiarze konkretnego momentu historycznego, jak i w wymiarze ogólnym.



„Lista Schindlera” Steven Spielberg – obraz nawiązuje do sytuacji Żydów podczas II wojny światowej. Powstał na podstawie książki Thomasa Keneally`ego. Akcja filmu toczy się w Krakowie i dotyka problemów społeczności tamtejszego getta. Głównymi postaciami filmu są: żydowski księgowy, komendant SS i Schindler. To opowieść o tym jak jeden człowiek zdołał uratować ponad tysiąc istnień ludzkich bez użycia broni, a wykorzystując tylko swój osobisty wdzięk. To dowód na to, że decyzje podejmowane przez jednostkę mogą zmienić losy tysięcy innych.



„Życie jest piękne” Roberto Bengini - komediodramat jest narzędziem ukazania dramatu jednostki i rodziny. Motywem przewodnim filmu jest ukazanie optymizmu i radości, jako jednych z najważniejszych cech, które należy zachować w każdej sytuacji, a także cudownej miłości ojca, chcącego uchronić syna przed koszmarem wojny i obozu koncentracyjnego. Z całą pewnością rolą filmu nie jest realne odwzorowanie Holocaustu, ponieważ jego czasem infantylny i sentymentalny charakter całkowicie zniekształca obozową rzeczywistość. Brakuje tu ostrego niemieckiego reżimu, zbrodni hitlerowskich, głodu i innych koszmarnych scen cierpienia Żydów. Rolą filmu jest zwrócenie uwagi na nieco inne aspekty życia obozowego, takiego jak próba ochrony osobowości dziecka przed okropnościami wojny.



„Fanatyk” Henry Bean – film to współczesny głos w kwestii żydowskiej. Bohaterem filmu jest Danny Balint – młody amerykański nazista, który strojem, fryzurą i zachowaniem manifestuje swoje poglądy. Od innych nazistów odróżnia go jednak pewien zasadniczy fakt – Danny jest Żydem. Co więcej, jest świadom swojego pochodzenia, wychowany został w środowisku ortodoksyjnym oraz kształcił się w jesziwie (szkole talmudycznej). W trakcie nauki odkrywa okrucieństwo wizji Boga prezentowanej przez święte księgi. Odkrycie to przeraża bohatera. Niezgoda na taką wizję doprowadza go do otwartej wojny z Bogiem, a w konsekwencji do przeciwstawienia się własnej tożsamości religijnej i kulturowej. Nieustanne wewnętrzne rozdarcie prowadzi go do autodestrukcji – w synagodze instaluje bombę, od której sam ginie.



„Pianista” Roman Polański - autor swój film opiera na powieści Władysława Szpilmana, który opowiada o czasach swojej młodości, przypadających na ciężkie lata wojny. Film mówi o historii człowieka obdarzonego wielkim talentem, dzięki któremu przeżył wojnę. Gra na fortepianie to żywioł autora. Cała jego rodzina została wywieziona do obozu, tylko on przeżył. Znajomi ukrywali go w dzielnicy niemieckiej, ponieważ tam był najbezpieczniejszy. Siedział całe dnie i noce w samotności i wtedy dopadały go wątpliwości czy słusznie postąpił czy nie powinien pozostać w getcie i walczyć. Bohater przeżył wojnę dzięki uporowi, ciężkiej pracy, pomocy przyjaciół i niemieckiego oficera.



Motyw Żydów - propozycje wstępów



A. Tolerancja wobec Żydów w literaturze polskiej. Przedstaw, prezentując utwory z różnych epok literackich.



We wstępie możemy się odwołać do kilku definicji:



Tolerancja (łac. tolerantia) to wyrozumiałość, pobłażanie dla cudzych poglądów, upodobań, wierzeń, dla cudzego postępowania. (Słownik wyrazów obcych, PWN, Warszawa 1971, str. 763)



Antysemityzm to wynikająca z różnego rodzaju uprzedzeń postawa niechęci, wrogości wobec Żydów i osób pochodzenia żydowskiego; prześladowania i dyskryminacja Żydów jako grupy wyznaniowej, etnicznej lub rasowej oraz poglądy uzasadniające takie działania. Pojawił się już w starożytności, wyrażał się w pogromach i wyszydzaniu religii żydowskiej. Do XIX w antysemityzm miał głównie charakter religijny (antyjudaizm), oskarżano naród żydowski o śmierć Jezusa Chrystusa. Swoje apogeum antysemityzm osiągnął w XX w. w Niemczech. Po dojściu do władzy Hitlera państwo niemieckie rozpoczęło realizację programu rasistowskiego i antysemickiego, przewidującego izolację ludności żydowskiej i stopniowe pozbawienie jej wszelkich praw obywatelskich. W pracy ukazanie postawy antysemickiej może posłużyć jako kontrast dla przykładów tolerancji.



Asymilacja kulturowa - proces określający całokształt zmian społecznych i psychicznych, jakim ulegają jednostki, odłączając się od swojej grupy i przystosowując się do życia w innej grupie o odmiennej kulturze (wikipedia.pl).



Można odwołać się do polskiej mentalności, podkreślając otwartość naszego narodu:



Tolerancja jest to cecha, która Polaków zawsze charakteryzowała. Twierdzenie to stoi w absolutnej sprzeczności z niektórymi wypowiedziami niezależnych autorytetów dzisiejszej doby. Popatrzmy na naszą historię. Nie było u nas stosów, nie prześladowaliśmy mniejszości narodowych tak jak to robiły prawie wszystkie państwa Europy, nie zabijaliśmy za odmienne poglądy polityczne. Ogólnie rzecz biorąc, Polska od początku swego istnienia była tolerancyjna, czego dowodem były miliony innowierców i obcych ludów, które zasiedlały naszą Ojczyznę uciekając przed prześladowaniami w swoich krajach. Podczas ostatniej wojny, gdy Niemcy mordowali na naszych ziemiach Żydów, dziesiątki tysięcy Polaków oddały życie za pomoc prześladowanym. Nawet ci, którzy przed wojną z przyczyn ekonomicznych zwalczali mniejszość żydowską i byli określani przez prasę lewicową jako antysemici oddawali życie za tych, którzy przed wojną byli ich politycznym przeciwnikami. Najlepszym takim przykładem jest Jan Mosdorf przed wojną okrzyczany jednym z największych antysemitów polskich, który został rozstrzelany za pomoc Żydom. Przykładów takich są tysiące i świadczą one dobitnie o tym, że pomimo kłopotów jakie mieliśmy z przebywającymi u nas gośćmi, zawsze przeważała postawa otwartości i tolerancji (źródło online: http://www.mw.jga.pl/kontrrewolucja/tolerancja.html).



lub wręcz przeciwnie, podkreślając ślepą ufność w stereotypy:



Nie ma w Polsce afery, w trakcie której nie pojawiłyby się głosy, że wszystkiemu są winni Żydzi i masoni. Oczywiście za każdym razem społeczność żydowska urasta w Polsce do ogromnych rozmiarów. Dyskusja, czy Polacy są antysemitami, czy nie, jest bardzo stara i w kwestii zbiorowej wręcz niemożliwa do rozstrzygnięcia. Bez wątpienia z nią wiąże się wiele stereotypów (źródło online: http://wiadomosci.o2.pl/?s=512&t=8268).



Przykład wstępu:



W Polsce stosunek do wyznawców judaizmu jest wciąż tematem kontrowersyjnym. Trudno mówić o jednoznacznej tolerancji, czyli pobłażaniu dla cudzych poglądów, upodobań, wierzeń, dla cudzego postępowania. Analizując polską historię i literaturę, odnaleźć można zarówno dowody na otwartą postawę Polaków wobec Żydów, szczególnie podczas II wojny światowej, kiedy wielu przedstawicieli naszego kraju ratowało prześladowanych wyznawców judaizmu, narażając własne życie, jak też przykłady na niechęć i brak poszanowania odmiennej kultury. W swojej pracy przedstawię różnorodne sposoby ukazania przedstawicieli narodu żydowskiego w polskiej literaturze. W tym celu odwołam się do wizerunku Żyda – patrioty – Jankiela, Mendla Gdańskiego, karczmarza z „Wesela” oraz Marka Edelmana, bohatera reportażu Hanny Krall.





B. Żydzi w literaturze i filmie XX wieku. Przedstaw na dowolnie wybranych przykładach.



Przykład wstępu:



W literaturze XX wieku głównym zagadnieniem związanym z narodem żydowskim jest Holokaust, czyli zagłada wyznawców judaizmu, która miała miejsce w czasie drugiej wojny światowej. Hitlerowcy uważali ten naród za „podludzi”, a Adolf Hitler przeznaczył do całkowitej eksterminacji. Jedną z oznak izolacji Żydów było tworzenie specjalnych dzielnic żydowskich, czyli gett. Getta były z reguły odizolowane od pozostałych części miasta wysokim murem. Żydzi musieli nosić znak rozpoznawczy, którym była gwiazda Dawida. Wiele gett, a także obozów koncentracyjnych znajdowało się na terenach Polski, dlatego temat zagłady ludności aryjskiej często pojawia się w powojennej polskiej prozie. Również film dojrzał po latach do trudnego tematu śmierci milionów osób i w ostatnich dziesięcioleciach coraz więcej obrazów poświęconych zostaje losowi Żydów w najtrudniejszych dla nich latach.



C. Motyw Żydów w literaturze polskiej. Omów na przykładzie utworów z różnych epok.



Przykład wstępu:



Jeszcze do niedawna Polska była krajem wielonarodowościowym. Dość sporą grupę stanowili Żydzi. Pierwsi dotarli do naszego kraju za panowania Kazimierza Wielkiego. Do drugiej wojny światowej żyło w naszym kraju mnóstwo lichwiarzy, kupców i rzemieślników żydowskich. Zamieszkiwali oni całe dzielnice. Żyli obok Polaków i z Polakami, prowadzili interesy, zakładali rodziny. Polacy mieli do nich różny - przeważnie niechętny - stosunek. Po II wojnie światowej wielu z nich musiało opuścić kraj z powodu nagonki władz komunistycznych, która szczególnie ostrą formę przybrała w roku 1968. To oczywiste, że bogata kultura, jak i tragiczne losy potomków Mojżesza stanowiły inspirację dla wielu literatów. Polska to jedna z żydowskich ojczyzn, dlatego też twórczy dialog kultury żydowskiej i polskiej był nieunikniony. Sposób przedstawiania narodu Mojżeszowego był najczęściej odbiciem nastrojów społecznych, panujących w Polsce, co postaram się zaprezentować na przykładzie wybranych utworów.



Motyw Żydów - propozycje zakończeń



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy.



A. Tolerancja wobec Żydów w literaturze polskiej. Przedstaw, prezentując utwory z różnych epok literackich.



Przykład zakończenia:



Podsumowując można stwierdzić, że nie istnieje jednorodny sposób przedstawienia Żydów w literaturze polskiej. Antysemityzm przeplata się w literaturze z oznakami zrozumienia i tolerancji, apelowania o godne traktowanie przedstawicieli judaizmu. Choć istnieją takie postacie jak Klucznik, czy uczestnicy manifestacji antysemickiej w Warszawie ukazanej przez Konopnicką, nie brakuje ludzi którzy szczerze podziwiają i darzą sympatią przedstawicieli narodu żydowskiego. Zarówno kochający Polskę Jankiel, jak i bohater powstania w getcie, a także wieloletni polski kardiolog Marek Edelman zasługują na szacunek. Literatura pragnie również przekazać ponadczasową myśl, iż nie jest ważne kto jest jakiego wyznania, czy narodowości. Najważniejsze to czy dana osoba jest dobrym człowiekiem.



B. Żydzi w literaturze i filmie XX wieku. Przedstaw na dowolnie wybranych przykładach.



Przykład zakończenia:



Literatura i film przedstawiają indywidualny i zbiorowy portret nacji żydowskiej w najtrudniejszym dla niej czasie. Żydzi zostali ukazani przede wszystkim jako porządni uczciwi ludzie - ofiary systemu totalitarnego. Zdarzali się wśród nich zdrajcy, ale były to wyjątki. Żydzi to bardzo często ludzie utalentowani, wrażliwi, mający poczucie piękna, kochający swe rodziny, poświęcający się dla ich dobra. Kochali życie i pragnęli żyć, ale w czasach II wojny światowej zostali skazani na zagładę. Ocaleli nieliczni dzięki pomocy innych ludzi.



C. Motyw Żydów w literaturze polskiej. Omów na przykładzie utworów z różnych epok.



Przykład zakończenia:



Stosunki polsko - żydowskie układały się różnie, zależnie od sytuacji politycznej. Niestety, tylko ciężki los spowodował zbratanie się obu narodów. W czasach pokoju - także dziś - zaobserwować można wiele przejawów antysemityzmu. Powodem postaw antysemickich jest najczęściej niezrozumienie i mała znajomość kultury żydowskiej. A przecież jest ona niezwykle bogata i barwna. Uważam, że losy i obyczaje Izraelitów w literaturze polskiej są niewyczerpanym tematem. Motyw Żyda był i nadal jest niezwykle chętnie eksploatowany, dlatego nie można go pominąć przy rozpatrywaniu motywów literackich i malarskich.



Motyw Żydów - tematy wypracowań



Motyw Żyda czy też narodu żydowskiego pojawia się w tematach maturalnych nie bez przyczyny. Szczególnie w ostatnich latach podkreśla się wkład kultury żydowskiej w kulturę polską. To właśnie w naszym kraju odbywa się obecnie najwięcej festiwali, przeglądów czy koncertów związanych z dziedzictwem żydowskim. Rosnące zainteresowanie Izraelitami powoduje, że zaczynamy sięgać w przeszłość, do polskiej historii i literatury, by poznać jak dawniej postrzegano wyznawców judaizmu. Wśród różnorodnych tematów możemy się skupić na wybranych postaciach Żyda, bądź np. na jednostkowym przykładzie charakteryzować całą społeczność. W większości prac nie obejdzie się bez odwołania do historii i to zarówno tej dawniejszej (traktującej o Izraelitach w starożytności lub ich losach w Polsce na przestrzeni epok), jak i współczesnej, czyli lat Holocaustu.



Ponadto często poruszanym problemem w pracach na temat Żydów jest antysemityzm, asymilacja czy polonizacja. Pojawiają się również próby przedstawienia nie zawsze łatwych relacji polsko – żydowskich.



Większość tematów związana jest z ujęciem motywu Żydów w utworach polskich. Wśród wielu ujęć możemy odnaleźć poniższe:



• Tolerancja wobec Żydów w literaturze polskiej. Przedstaw, prezentując utwory z różnych epok literackich.

• Polacy wobec Żydów. Omów zagadnienie na podstawie utworów literackich z różnych epok.

• Motyw Żydów w literaturze polskiej.



Ograniczają one zakres literatury do utworów polskich mogących pochodzić z różnych epok. Inny sposób ujęcia tematu polega na zawężeniu zakresu tematycznego pracy do wybranego okresu, np.:



• Zaprezentuj wizerunek Żyda ukazany w literaturze XIX i XX wieku.



Temat może również doprecyzowywać sposób przedstawienia tematu:



• Literackie portrety Żydów. Wskaż podobieństwa i różnice w sposobie kreowania bohaterów.

• Omów funkcjonowanie motywu Żyda w wybranych utworach literackich.

• Pozytywne i negatywne wizerunki Żydów w literaturze.



Temat dotyczący tematyki żydowskiej może należeć do drugiej grupy tematów, ukazującej związki literatury z innymi dziedzinami sztuki, np.:



• Żydzi w literaturze i filmie XX wieku. Przedstaw na dowolnie wybranych przykładach.



Określenie problemu – teza

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:



• Problematyka żydowska jest w literaturze bardzo obszernym zagadnieniem i funkcjonuje w niej od wieków.

• Sposób przedstawienia motywu Żyda w literaturze jest bardzo różnorodny.



Kolejne przykłady tez starają się wychwycić konkretny aspekt pracy, na którym trzeba się skupić podczas omawiania tematów:



• Artyści różnych epok literackich nie mogli przejść koło mniejszości żydowskiej obojętnie.

• Ewolucja portretów bohaterów żydowskich na tle epok literackich.

• Stosunki polsko-żydowskie w dziewiętnastowiecznej Polsce były inspiracją dla ówczesnej literatury.

• W literaturze odnajdziemy zarówno pozytywne, jak i negatywne obrazy Żydów.

• Historia narodu żydowskiego od lat przeplata się z historią Polaków.

• Bogata kultura i tragiczny los Izraelitów stanowią częsty temat literatury polskiej.

• Obraz Żydów w literaturze polskiej stanowi odbicie nastrojów społecznych panujących w kraju.

• Literatura pokazuje, iż stosunek Polaków do Żydów zmieniał się w zależności od sytuacji społeczno – politycznej.

• Tylko niektórzy pisarze traktowali Żydów jako integralną część narodu polskiego.



Jeśli temat wymaga skupienia się na literaturze współczesnej problem można określić następująco:



• Holokaust jest głównym zagadnieniem związanym z narodem żydowskim w literaturze i filmie XX wieku.

• Temat zagłady ludności aryjskiej często pojawia się w powojennej polskiej prozie.



Na koniec zostanie przedstawionych kilka tez, zawężających omawiany problem:



• Antysemityzm w Polsce należy do tematów kontrowersyjnych. Twórcy kultury w swej twórczości starali się oddać panujące w społeczeństwie nastroje.

• Kultura i tradycja żydowska często fascynowały pisarzy i malarzy tworzących w różnych epokach.

• Literatura odwołuje się do problemu asymilacji przedstawicieli narodu żydowskiego w Polsce.



Motyw Żydów - literatura podmiotowa



Poniżej zostały przedstawione propozycje źródeł związanych z omawianym motywem. Lista ta zawiera szczegółowe opracowania dotyczące poszczególnych lektur, jak i ogólne pozycje poświęcone narodowi żydowskiemu i jego kulturze. Oczywiście zaprezentowana lista nie jest pełna, poszczególne tematy będą wymagać dalszych poszukiwań.



1. J. Błoński, Biedni Polacy patrzą na getto, „Tygodnik Powszechny” 1987 nr 2, s. 1.

2. J. Błoński, Szczypiorski Andrzej: Polskie i niepolskie antysemityzmy, „Polonistyka” 1993 nr 4, s. 237-241.

3. A. Brodzka, Maria Konopnicka, Wiedza Powszechna; Warszawa 1961, s. 164.

4. T. Bujnicki, „Mendel Gdański”, [w:] Pozytywizm, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1997, s. 176-178.

5. A. Cała, Asymilacja Żydów w Królestwie Polskim (1864-1897). Postawy, konflikty, stereotypy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989.



6. M. Dudziak, Problem antysemityzmu w „Mendlu Gdańskim”, [w:] Tematyka żydowska w lekturach szkolnych licealistów, pod. red. A. Krawczyk, Wydawnictwo Pedagogiczne ZNP, Kielce 1993 s. 39-44.

7. M. Fuzowski, Żydzi zalewają Polskę [on-line] [dostęp 01.05.2009]. Dostępny w World Wide Web: http://wiadomosci.o2.pl/?s=512&t=8268 .

8. M. Hanczakowski, M. Buziak, Motyw wędrówki Żydów, [w:] Epoki literackie, Wydawnictwo PARK, Bielsko- Biała 2003, s. 11.

9. A. Hertz, Żydzi w kulturze polskiej, Biblioteka Więzi, Kraków 2004.

10. M. Inglot, Postać Żyda w literaturze polskiej lat 1822-1864, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1999.



11. B. Jagielski, Władysław Szpilman: Pianista (recenzja książki), [on-line], [dostęp 01.05.2009], Dostępny w World Wide Web: http://www.inkluz.pl/archiwum/inkluz47/main/cum2.html.

12. E. Jażdżewska-Goldsteinowa, Zachować godność- Być sobą. Dramatyczne wybory bohaterów Początku, [W:] tejże, „Początek” Andrzeja Szczypiorskiego, WSiP, Kraków 1995, s. 58-64.

13. W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987, hasło: Żyd, s. 1359.

14. W. Kot, Hanna Krall, Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 2000.

15. M. Kozłowski, Trudne pytania w dialogu polsko-żydowskim, Wydawnictwo Jacek Santorski & Co, Warszawa 2006.



16. K. Krasuski „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanna Kral, [w:] Leksykon dzieł polskiej literatury współczesnej, Wydawnictwo Znak, Kraków 2000, s. 238.

17. H. Markiewicz, Asymilacja Żydów jako temat literatury polskiej, „Kultura i społeczeństwo”, 1990, nr 4, s. 3-16.

18. K. Masłoń, Imiona Zagłady. Rozmowa z Idą Fink, [w:] tegoż, Żydzi, sowieci i my, Prószyński i S-ka SA;, Warszawa 2005, s.58-62.

19. J. Pielczar, „Mendel Gdański” wobec idei pozytywistycznych, [w:] tegoż, Przygotowując się do matury z języka polskiego..., Wydawnictwo MIXT, Poznań 1995, s. 90-91.

20. M. Piechal, Mit Pigmaliona. Rzecz o Norwidzie, Państwowy Instytut Wydawniczy; Warszawa 1974, s.271.



21. J. Pyszny, A. Zawada, „Początek”, [w:] Literatura XX wieku, Wydawnictwo Dolnoslaskie, Wrocław 2004, s. 163.

22. A. Sandauer, O sytuacji pisarza polskiego pochodzenia żydowskiego w XX wieku, Czytelnik, Warszawa 1982; s. 9-12.

23. J. Słodowski, Leksykon polskich filmów fabularnych, Wiedza i Życie, Warszawa 2001, hasło: Austeria, s. 19-20.

24. Szweykowski Z., Ideologia „Lalki”, [w:] tegoż, Twórczość Bolesława Prusa, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1972, s. 167-168.

25. M. Tatara, O kojącej roli „Pana Tadeusza”, [w] Arcydzieła literatury polskiej, pod red. S. Grzeszczuka, KAW, Rzeszów 1988.



26. S. Waltoś, Krajobraz „Wesela”, Krakowski Ośrodek Informacji i Reklamy Turystycznej „Wawel-Tourist”, Kraków 1982, s. 27.

27. Witkowska A., Adam Mickiewicz „Pan Tadeusz”, [w:] Przybylski R., Witkowska A., Romantyzm, PWN, Warszawa 1998, s. 296, 298, 302.

28. H. Zaworska, „Medaliony” Zofii Nałkowskiej, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1984.

29. T. Miłkowski, J. Termer, Leksykon lektur szkolnych, Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”, Warszawa 1993., hasło: Szczypiorski Andrzej s. 290, Orzeszkowa Eliza s. 207-208, Konopnicka Maria s. 131-132.



Motyw Żydów - literatura przedmiotowa



Odkąd naród żydowski był obecny na ziemiach polskich, postacie Żydów pojawiają się w rodzimych dziełach literackich. Już w renesansie Żydzi opisywani byli przez Jana Dantyszka („Wiersz o Żydach”) i Sebastiana Klona („Roksolani”). Potem postać żydowskiego karczmarza nakreślił na kartach „Pana Tadeusza” Adam Mickiewicz. Kolejnymi postaciami opisywanymi w literaturze polskiej byli przechrzci z „Nie-Boskiej komedii” Krasińskiego, „Mendel Gdański” Marii Konopnickiej, żydowski karczmarz z „Anielki” i stary Szlanbaum z „Lalki” Prusa. W literaturze współczesnej chociażby w opowiadaniach Borowskiego przynosi nam bogaty obraz Żydów z czasów Holokaustu, który był dla tego narodu tak dramatycznym okresem. Po wojnie młodego żydowskiego chłopca opisywał w swojej książce Paweł Huelle.





Lista najpopularniejszych tekstów kultury odwołujących się do motywu Żyda:

Literatura piękna:




1. T. Borowski, Dzień na Harmenzach [w:] tegoż, Wspomnienia. Wiersze. Opowiadania, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1974; s.142-170.

2. W. Broniewski, Ballady i romanse, [w:] tegoż, Wiersze i poematy, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1980.

3. M. Dąbrowska, Noce i dnie, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, Warszawa 1977.

4. I. Fink, Wariat [w:] tejże, Odpływający ogród. Opowiadania zebrane, Wydawnictwo WAB, Warszawa 2002, s.66-68.

5. P. Huelle, Weiser Dawidek, Wydawnictwo Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk 2001.



6. M. Konopnicka, Mendel Gdański, Wydawnictwo Greg, Kraków 2004.

7. H. Krall, Zdążyć przed Panem Bogiem, Wydawnictwo a5, Kraków 2006.

8. Z. Krasiński, Nie-Boska Komedia, Wydawnictwo Greg, Kraków 2006.

9. Księga Wyjścia, [w:] Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, opr. Komisja Przekładu Pisma Świętego, Wydawnictwo Pallotinum, Poznań 2000.

10. R. Ligocka, Dziewczynka w czerwonym płaszczyku, Wydawnictwo Znak, Kraków 2001.



11. A. Mickiewicz, Pan Tadeusz, Wydawnictwo Greg, Kraków 2004.

12. Cz. Miłosz, Campo di Fiori. [w:] Poezja polska w szkole średniej: od średniowiecza do współczesności. Wybór A. Rajca, J. Polanicki, Wydawnictwo KAMA, Warszawa 1999, s. 518-519.

13. K. Moczarski, Rozmowy z katem, Wydawnictwo Znak, Kraków 2009.

14. Z. Nałkowska, Dwojra Zielona, [w:] tejże, Medaliony, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1982, str. 113-114.

15. C. K. Norwid, Żydowie polscy [w:] tegoż, Poezje, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA są, Warszawa 1996, s. 58.



16. E. Orzeszkowa, Meir Ezofowicz, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005.

17. B. Prus, Lalka, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005.

18. B. Schulz, Sklepy cynamonowe, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984.

19. I. B. Singer, Sztukmistrz z Lublina, Wydawnictwo MUZA. Warszawa 2004.

20. A. Słonimski, Elegia miasteczek żydowskich, [w:] A. Rajca, J. Polanicki, Poezja polska w szkole średniej, Wydawnictwo KAMA, Warszawa 1999, s. 413.



21. A. Szczypiorski, Początek, Wydawnictwo Przedświt, Poznań 1986.

22. W. Szekspir, Kupiec wenecki, Wydawnictwo Znak, Karków 2004.

23. W. Szpilman, Pianista, Wydawnictwo Znak, Kraków 2002.

24. S. Wyspiański, Wesele, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2004.



Malarstwo:



1. A. Gierymski, Żydówka z cytrynami, 1881.

2. A. Gierymski, Święto trąbek, 1884.

3. M. Gierymski, Modlitwa Żydów w dzień szabasu, 1871.

4. M. Gottlieb, Ahasuerus, Żyd wieczny tułacz, 1876.

5. M. Gottlieb, Żydzi modlący się w synagodze podczas Jom Kippur, 1878.



6. P. Michałowski, Żydzi, 1845-55.

7. J. Pankiewicz, Żyd z koszem, 1887.

8. Rembrandt H. van Rijn, Żydowska narzeczona, 1641.

9. B. Schulz, Żydzi, 1934.

10. J. Weinles, Żydzi modlący się w Jom Kippur.

11. S. Wyspiański, Głowa Żyda, 1897.



Film:

1. Austeria, reż. Jerzy Kawalerowicz, Polska 1983.

2. Fanatyk, reż. Henry Bean, USA 2001.

3. Lista Schindlera, reż. Steven Spielberg, USA 1993.

4. Pianista, reż. Roman Polański, Francja/Niemcy/Polska/Wielka Brytania 2002.

5. Ziemia obiecana, reż. Andrzej Wajda, Polska 1974.

6. Życie jest piękne, reż. Roberto Benigni, Włochy 1997.



Powyższa literatura pozwala na różnorodne ujęcie tematu związanego z motywem Żyda czy też narodu żydowskiego. Odnajdziemy w niej zarówno pozytywne, jak i negatywne postaci Żydów, jednostki, a także opisy całych społeczności.