Jesteś w: Motyw młodości

Motyw młodości

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw młodości - wprowadzenie



Młodość to niewątpliwie jeden z najważniejszych etapów w życiu człowieka. To właśnie wówczas kształtuje się charakter i psychika. Okres ten nie jest pozbawiony również wielu rozterek głównie natury emocjonalnej. W młodym wieku zawiązują się pierwsze przyjaźnie, nieraz trwające przez całe życie, przeżywa się pierwsze i często największe miłości. Ponadto to okres nauki i to nie tylko szkolnej, ale także poznawania czym jest świat, jakimi prawami się rządzi. Często, poznawaniu otaczającej rzeczywistości towarzyszy rozczarowanie. Okazuje się, że młodzieńcze ideały i marzenia nie tak łatwo spełnić. Świat przestaje się dzielić na czarne i białe, a zaczyna się dostrzegać jego wiele odcieni. Człowiek dojrzewa i i staje się w pełni ukształtowanym człowiekiem.



Artyści bardzo często sięgali po temat młodości, pragnąc powrócić wspomnieniami do najczęściej najszczęśliwszych lat ich życia. Wspominają rodzinne domy, atmosferę jaka w nich panowała, a także najbliższe otoczenie, które zostanie na zawsze „święte i czyste jak pierwsze kochanie”. Dla wielu młodość to czas beztroski, braku obowiązków, odpowiedzialności. Jednak niektórzy przeżyli ten czas w latach kataklizmu wojny, która już na całe życie odcisnęła na nich piętno.



Motyw młodości w literaturze



Mitologia - Mit o Dedalu i Ikarze - Ikar to uosobienie wolności, ale też buntu. Chłopak miał marzenia i chciał je urzeczywistnić. Przeciwstawił się schematom. Poszybował aż do Słońca. Ikar, realizując marzenia, zdobył się na bunt i poniósł śmierć, ale zobaczył świat z innej wysokości. Spełniły się jego sny. Przez moment poczuł się wolny.

„Antygona”, Sofokles - tytułowa bohaterka mimo surowego zakazu króla Teb, Kreona, postanowiła pochować zwłoki swojego brata - Polinejkesa. Uważała, że zasada, zakazująca pochówku zdrajców, mimo iż ogłoszone przez władcę, przeczy innym prawom, które Antygonie wydają się niepodważalne - boskim. Sfera uczuć jest dla Kreona bardzo odległym tematem, którego nie umie zrozumieć. Cel Antygony, mimo, że chwalebny, nie uświęcił środków - bunt dziewczyny był buntem osoby młodej, porywczej, niedojrzałej i upartej. Antygona była świadoma, że jej czyn, choć prawy, zostanie ukarany, ale mimo wszystko nie rezygnowała z niego. Jest silną osobowością, ma swoje priorytety w życiu i nimi się kieruje. Młodzieńcza postawa Antygony świadczyć może o sile młodzieńczych ideałów, których bohaterka nie wyrzeka się nawet w obliczu kary śmierci.

„Na młodość”, Jan Kochanowski – poeta wyraźnie mówi, że młodość wiąże się ściśle z rozrywką, zabawą. Zupełnie tak, jak rok nie może istnieć bez wiosny, tak młodość nie może istnieć bez szaleństwa:

„Jakoby też rok bez wiosny mieć chcieli,

Którzy chcą, żeby młodzi nie szaleli.”

Można też skojarzyć wiosnę bezpośrednio z młodością, czasem, kiedy rodzimy się i dorastamy. Kochanowski ewidentnie pochwala szaleństwa młodości.




„Cierpienia młodego Wertera”, Johann Wolfgang Goethe - główny bohater to typ romantycznego kochanka, młodzieniec poszukująca sensu życia i cierpiący z miłości. Bohater buntuje się przeciwko zasadom społecznym panującym w świecie. Jest nieszczęśliwie zakochany w Lotcie. Werter zaczyna sobie uświadamiać, że i on sam popada w obłęd. Bardzo cierpi. Coraz częściej nękają go złe nastroje, poczucie bezsensu i samotności. W końcowym fragmencie powieści bohater popełnia samobójstwo.

„Oda do młodości”, Adam Mickiewicz - w utworze widzimy przełom dwóch epok: romantyzmu i oświecenia. To z oświecenia wywodzi się wiara w postęp, nakaz samowychowania, doskonalenia się, hasła humanitaryzmu i ludzkiej solidarności. Niewątpliwie preromantyczny jest dynamizm Ody do młodości (wielokrotne wykrzyknienia: Młodość, o Młodość!), jej wewnętrzna energia, wyrażony w wierszu zapał. Można też w utworze Mickiewicza widzieć ogólny apel o poprawę świata. Młodość pokona zło, odnowi to, co uległo degradacji, sprosta nawet największym nadziejom, ma bowiem niemal boską siłę. Młodość ma tworzyć świat ducha, dlatego została uznana za siłę tworzącą. A świat ducha jest lepszy niż rzeczywistość materialna. Mickiewicz to piewca młodości, który odrzuca dojrzały racjonalizm i empiryzm na rzecz kultu młodości, przyjaźni i wspólnego działania rówieśników. Pisze:

„[…]wyjdzie w zamętu świat ducha:

Młodość go pocznie na swoim łonie,

A przyjaźń w wieczne skojarzy spojnie.”

„Pan Tadeusz”, Adam Mickiewicz - jedne z ważniejszych słów całego poematu brzmią:

„Kraj lat dziecinnych! On zawsze zostanie

Święty i czysty jak pierwsze kochanie...”

Pochodzące z epilogu słowa można by uczynić mottem całego Pana Tadeusza, bowiem to właśnie ojczyzna stanowi nadrzędny temat utworu, przy czym nie jest ona ukazana realistycznie – zaproponowana przez Mickiewicza wizja Litwy jest idyllą szlachecką. Oznacza to, że swoje wspomnienia oraz relacje gawędziarskie bliskich mu osób splótł Mickiewicz w niezwykłą opowieść o pięknie kraju lat dziecinnych... Poeta podkreśla w niej i wynosi do najwyższej artystycznej rangi rzeczy zwykłe, znamionujące świat jego dzieciństwa. Małą ojczyzną była dla Mickiewicza ukochana Wileńszczyzna. Chciał w słowach, w sferze marzeń, przenieść się do kraju lat dziecinnych, a pisanie poematu miało łagodzić tęsknotę. Tęsknota za spokojem, litewską przyrodą i krajem lat dziecinnych doprowadziła do powstania Pana Tadeusza. Tytułowy bohater utworu to młodzieniec, który wraca po ukończeniu szkoły do rodzinnej posiadłości. Przeżywa tam pierwsze zauroczenia i zawody, uczy się patriotyzmu i dawnych obyczajów.




„Kordian”, Juliusz Słowacki - autor opisał dorastanie piętnastoletniego młodzieńca, kształtowanie się jego poglądów, poszukiwanie miejsca w świecie. Na postawę życiową bohatera miały wpływ przede wszystkim współczesne wydarzenia historyczne, między innymi ogarniające Polskę powstanie listopadowe. Kordian chciałby odnaleźć swój cel w życiu i dokonywać wielkich czynów. Marzy o karierze wojskowej, jednak jest na to zbyt młody. Pragnienie także wielkiej romantycznej miłości. Młodzieniec zakochał się w starszej o kilka lat Laurze, która nie odwzajemniała jego uczuć. Po kolejnym rozczarowaniu podjął myśl o samobójstwie. Jednak próba samobójcza okazała się nieudana. W wieku dwudziestu lat Kordian odbywa wielką podróż po Europie. W tym czasie porównuje swoje wyobrażenia o życiu z brutalną rzeczywistością. Poznaje prawdę o świecie, w którym najwyższą rolę odgrywają pieniądze, co uzmysławia sobie podczas pobytu w Anglii. W czasie podróży po Włoszech nawiązuje romans ze starszą od siebie Wiolettą, która zapewnia go o swoich uczuciach, szybko jednak okazuje się, że zależy jej wyłącznie na majątku Kordiana. W Watykanie bohater udaje się na audiencję papieską, podczas której przeżywa kolejny zawód. Wbrew oczekiwaniom papież nie opowiada się po stronie nękanych Polaków. Na zakończenie podróży po Europie Kordian udaje się na szczyt Mont Blanc, gdzie wygłasza ujawnia swój bunt wobec świata, dociera wówczas w głąb własnej duszy. Kordian przechodzi metamorfozę: z cierpiącego młodzieńca zmienia się w organizatora narodowej rewolucji. W rok później postanawia ziścić swoje marzenia. Bohater nie dokonuje zamierzonego czynu - carobójstwa, pada zemdlony w progu carskiej sypialni.

„Śluby panieńskie”, Aleksander Fredro - Albin, jeden z młodych bohaterów dramatu to parodia romantycznego kochanka, który całe dnie spędza na wzdychaniu i marzeniach o ukochanej. Bohater jest nieporadny, sentymentalny i bardzo płaczliwy. Nieustannie opowiada o swoich miłosnych cierpieniach spowodowanych obojętnością ukochanej Klary. Albin jest postrzegany jako ofiara losu, jednak czasem potrafi też podjąć decyzję, np. kiedy wykazuje gotowość pojedynku z Radostem, swoim konkurentem w walce o względy Klary. Kolejny bohater komedii – Gustaw - jest raczej przeciwieństwem Albina, człowiekiem wesołym, lekkomyślnym i pewnym siebie. Lubi zabawy i towarzyskie szaleństwa. Nudzi się życiem w wiejskim dworku, więc nocami potajemnie udaje się do karczmy. Powoli jednak zmienia się z lekkomyślnego samoluba w rozważnego, energicznego i czułego mężczyznę. Główne bohaterki utworu to młode kobiety. Składają śluby panieńskie, obiecując sobie, że nigdy nie wyjdą za mąż. Tak naprawdę jednak nie ujawniają swoich prawdziwych uczuć.

„Do młodych”, Adam Asnyk - w wierszu toczy się dobrze znana w literaturze walka rozumu z sercem. Młode pokolenie na pierwszym miejscu stawia wiedzą i prawdę, które mają rządzić „wiekiem pary i elektryczności”, jednak Asnyk daje im wyraźnie przestrogi. Mówi, że wiedza to jeszcze nie mądrość. Sugeruje, że przyszłość powinna być budowana na trwałym fundamencie przeszłości, na trwałej pamięci narodu. Świat młodości w wierszu został wyidealizowany, pozbawiony tragicznego, ciemnego rysu. Przyszłość wiąże się z poszukiwaniem i doskonaleniem się, co popiera poeta. Intelekt każe godzić ze zwycięstwem form silniejszych, nowych, a zejściem ze sceny starych. Pisze o tym, iż każda młodość przeminie:

„I wasze gwiazdy, o zdobywcy młodzi,

W ciemnościach pogasną znów!”




• „Potop”, Henryk Sienkiewicz - Andrzej Kmicic - nazywany jest często bohaterem dynamicznym. W momencie poznania jest młodym chorążym orszańskim. Smukły, wysoki, bogato ubrany młodzieniec powodował szybsze bicie serca u wszystkich kobiet. Na początku powieści Kmicic jest wesołym, gwałtownym, porywczym awanturnikiem o bujnym temperamencie, skłonnym do „bitki i wypitki”, nieliczącym się z prawem: (…) był sam swawolnikiem, w którym dusza kipiała ustawicznie. Jak się jednak okazało, był szczery, zdolny do szlachetnych odruchów serca i do wielkiej miłości. Wśród społeczności XVII wiecznej zyskał opinię „hulaki”. Kmicic dorastał w przekonaniu, że najważniejszymi wartościami są odwaga i siła. Kolejne rozdziały powieści opowiadają o przemianie młodego i nieodpowiedzialnego bohatera w dojrzałego obrońcę ojczyzny.

• „Przedwiośnie”, Stefan Żeromski - Cezary Baryka jest synem Seweryna Baryki i Jadwigi Dąbrowskiej, którzy wiodą względnie szczęśliwe życie, podróżując po Rosji, wreszcie osiadają w Baku. Gdy Cezary kończy czternaście lat, jego ojca powołują do wojska. Chłopak cieszy go swobodą, jakiej będzie mógł zaznać. Całe wakacje włóczy się z kolegami po Baku i chuligani. Po powrocie do szkoły wciąż wojuje z belframi, przeciwstawia się uciskowi, wagaruje. Matka drży o syna, nie umie nad nim zapanować, nie wie, jak go zatrzymać w domu. Bohatera cechowała typowa młodzieńcza impulsywność, chęć wyrażenia siebie, zaimponowania rówieśnikom siłą i odwagą, dodajmy- źle rozumianą odwagą. Poszukujący ideałów młodzieniec w pogoni poszukiwaniem własnego światopoglądu, staje się zapalonym rewolucjonistą. Po śmierci matki przychodzi rozczarowanie ideą, której tyle poświęcił.






Kolejnym przełomem okazało się przypadkowe spotkanie ojca - obaj wracają do niepodległej ojczyzny. Zetknięcie z Polską to dalszy etap kształtowania się postawy ideowej młodego Baryki, doniosły czas edukacji i wrastania w polskość. Cezary bierze udział w wojnie polsko-bolszewickiej, poddając się presji tłumu i powszechnemu entuzjazmowi. Po wojnie w Nawłoci skupia się na miłosnych podbojach, korzystając ze swej fizycznej atrakcyjności. Baryka przeżył kolejne rozczarowanie - tym razem miłosne. Po powrocie do Warszawy zajął się sprawami publicznymi. Zaczął szukać własnych rozwiązań sytuacji politycznej w kraju. Cezary nie określa jasno swojego stanowiska. Przyjmuje postawę kontestującą. Osobowość bohatera formowana jest przez poszczególne wydarzenia. Młodzieniec popełnia wiele błędów, i z pewnością nie można im pobłażać, zaliczając do kategorii błędów młodości. Jednak Baryka jest bohaterem dynamicznym: nie pozostaje bierny, nieustannie czegoś szuka, walczy z przeciwnościami, z własnymi słabościami. To, co w nim podziwiam, to pewność własnych poglądów, przekonanie, że w każdym etapie życia postępuje słusznie, by pozostać sobie wiernym.

• „Moralność pani Dulskiej”, Gabriela Zapolska - syn Dulskich – Zbyszko - odgrywa ważną rolę jako sprawca komplikacji burzących spokojne i unormowane życie rodzinne. Jest inteligentny. Nie znosi rodzinnego domu z jego duszną atmosferą, ucieka z niego, woli własne, kawiarniane towarzystwo. Brzydzi się kołtunerią, zakłamaniem, wygłaszaniem tyrad moralnych i mówieniem stale o Bogu przez matkę. Ma pretensje do losu, że uczynił go Dulskim. Według Zbyszka jest to piętno, determinujące całe dalsze życie człowieka. Jednakże odebrane wychowanie, jak i osobowość matki, są tak silne, że w momencie przełomowym – problem uznania dziecka Hanki – zdaje się na swoją ciotkę i Dulską, które pokierują jego postępowaniem. Zbyszko okazuje się za słaby, by walczyć z kołtuństwem w sobie i w środowisku.

• „Pokolenie”, Krzysztof Kamil Baczyński - ci, których młodość przypadła na czas wojny, nie przeżyli najpiękniejszego okresu w życiu. Nie poznali smaku młodości Szybko stali się dorośli, musieli szybko dojrzeć. Baczyński w wierszu przedstawia swoje pokolenie - rówieśników, kolegów, znajomych, nieznajomych - tych wszystkich, którzy żyli podczas wojny. Wartości, w które wierzyli, zostały na siłę przewartościowane. Nie miały wtedy znaczenia ludzkie odczucia. Narzucone zostały cele, z którymi tak naprawdę do końca nigdy się nie zgadzali. Ale liczyło się przeżycie. To oni, młodzi, muszą żyć z piętnem wojny, zabijania bliźniego, który jest wrogiem. Strach, ból i cierpienie nie opuszczają młodych nawet na chwilę, towarzyszą im w każdej minucie życia. W myśleniu młodych pojawia się katastrofizm. Jest tylko pustka, brak nadziei na lepsze jutro. Baczyński obawia się, że przyszłe pokolenia nie zrozumieją ogromu cierpienia i rangi poświęcenia.

• „Wspomnienie”, Julian Tuwim – autor mówi o pierwszej szkolnej miłości: od twoich listów pachniało w sieni, gdym wracał zdyszany ze szkoły. Piękne, świeże uczucie wymaga zaangażowania, poświęcenia. Podmiot liryczny to zakochany młodzieniec, który darzy swoją wybrankę ogromnym szacunkiem. Aprobuje ją, wywyższa, wychwala. Romantyczny nastrój poezji oddaje piękno młodzieńczej miłości.

• „Dolina Issy”, Czesław Miłosz - powieść należy do najwspanialszych utworów o, dojrzewaniu, dzieciństwie, nieuchronnym przemijaniu. Utwór jest nostalgicznym zanurzeniem się w utraconą na zawsze krainę – i to nie tylko w wyniku upływu czasu, ale i dosłownie. Powieść jest historią lat dzieciństwa czy raczej próbą powrotu do dzieciństwa, chęcią odnalezienia siebie w tym, co się pamięta z lat beztroski. Dolina Issy przedstawia życie na litewskiej prowincji widziane oczami dziecka.

• „Malowany ptak”, Jerzy Kosiński - pod dźwięcznym i niebudzącym złych skojarzeń tytułem kryje się wstrząsająca historia z okresu II wojny światowej, a wiec z lat 1939-1945. Powieść Kosińskiego nasycona jest złem, okrucieństwem i przemocą. Brak w niej miłości do drugiego człowieka, zrozumienia i szacunku. Głównym bohaterem i jednocześnie narratorem jest mały ciemnowłosy chłopiec, prawdopodobnie Żyd. Z powodu swojego wyglądu, a zarazem i odmienności został skazany na fizyczne i psychiczne cierpienia. W wyniku pogłębiającej się zawieruchy wojennej i niebezpieczeństwa grożącego ze strony Niemców rodzice postanawiają umieścić chłopca w jednej z wiosek na Kresach Wschodnich, aby tam, cały i zdrowy, dotrwał do końca zawieruchy. Wędrując z wioski do wioski, chłopiec doświadcza coraz to nowych okrucieństw ze strony zabobonnych i niecywilizowanych chłopów.

• „Tango”, Sławomir Mrożek - autor rysuje postać Artura - nowoczesnego młodzieńca czującego się spadkobiercą romantyków. Pragnie on uporządkować otoczenie, przeciwstawiając się poglądom rodziców. Tęskni za jasnymi normami moralnymi i prawdziwą miłością. Przegrywa, ponieważ okazuje się za słaby wobec rzeczywistości reprezentowanej przez Edka. Artur chce samotnie zbawić świat, pragnie ubrać go w maskę i rytuał.

• „Kronika wypadków miłosnych” - Tadeusz Konwicki - narrator, patrząc z perspektywy współczesności na minioną w czasach przedwojennych młodość, mówi: „W tamtych czasach nikt nie chciał być młodym. Młodość była czymś wstydliwym, niepełnowartościowym, głupawym. (...) Wtedy gardzono młodością. Jeszcze nikt jej nie upiększył, nie uwznioślił, nie przedłużył aż do śmierci. Za tamtych lat dorośli chodzili wyprostowani, pyszni i czcigodni. Wymagali dla siebie szacunku, miłości i pełnego zaufania.” Utwór rozgrywa się w sferze tęsknoty za niewinnością, czystością i mityczną krainą dzieciństwa - tym piękniejszą, że na zawsze utraconą. Utkana została ze wspomnień i nostalgii. Stanowi jednocześnie powrót autora do czasów jego młodości. Jest to historia pierwszych miłości, ale też przeczucie grozy nadciągającej wojny oraz nostalgiczna panorama przedwojennego sielskiego świata.



• Akcja powieści rozgrywa się na Litwie tuż przed wybuchem wojny w 1939 roku. Para maturzystów – Witold i Alina - to główni bohaterowie połączeni gorącym uczuciem, które rodzi się podczas malowniczej późnej wiosny. Witold, jak większość ludzi w jego wieku, chce uchodzić za dorosłego i odpowiedzialnego zarówno przed matką, jak i rówieśnikami. Widzimy jednak, że często gubi się, nie wiedząc, jak ma postąpić: czy pójść za głosem serca, czy rozumu. Zdecydowanie częściej wybiera pierwsze rozwiązanie, co jest powodem niespodziewanych wydarzeń, z których większość ma dla niego opłakane skutki. Nostalgiczna, choć niepozbawiona pikanterii i humoru powieść Konwickiego stanowi powrót wielkiego pisarza do krainy jego młodości i jest zarazem społeczno-obyczajowym portretem końca pewnej epoki.

• „Buszujący w zbożu”, David Jerome Salinger - główny bohater Holden Caufield ma siedemnaście lat i chodzi do Pencey w Agerstown, renomowanej prywatnej szkoły średniej. Ma bogatych rodziców, ojciec pracuje jako adwokat. Ucieka ze szkoły, a jego ucieczka staje się swoistą podróżą inicjacyjną. Holden nie pozwala sobie narzucić schematów. Jest buntownikiem. Holden nie kieruje się opinią innych, nie kieruje się nawet zdrowym rozsądkiem. Bierze pod uwagę tylko własne uczucia, skojarzenia, ideały. Wreszcie wypowiada prywatną wojnę światu, próbując go stworzyć po swojemu i od podstaw. Trasa, jaką wybiera, uciekając, wtajemnicza go w nieoficjalne, nocne życie Nowego Jorku. Doświadczony przyjaciel próbował go przekonać, że bunt jest aktem powszechnym i nieszkodliwym, dopóki człowiek sam nie zacznie sobie z tego powodu rujnować życia. Według niego Holden zmierza do upadku, gdyż poszukuje rzeczy, które nie mają racji bytu. Wypowiada również ważne zdanie: Dla człowieka niedojrzałego znamienne jest, że pragnie on wzniośle umrzeć za jakąś sprawę, dla dojrzałego zaś, że pragnie skromnie dla niej żyć. Caufield to typowy idealista, bohater-marzyciel. Na kształtowanie cech jego charakteru miały wpływ przede wszystkim okoliczności, w jakich się znalazł. Częściowo rządził nim przypadek, ale też wrodzone cechy, takie jak wrażliwość i ciekawość świata. Jego droga jest pełna niespodziewanych przygód, gdyż to typ bohatera poszukującego. Nie narzucony, a własny autorytet był tym, czego naprawdę szukał Holden Caufield.

• „Ta nasza młodość”, Tadeusz Śliwiak - poeta w metaforyczny sposób przedstawia główne cechy młodości. Porównuje ją do rwącego strumyka, do kwiatu we włosach, pierwszego octu w jabłkach. Określa młodość jako czas zdobywania doświadczeń, buntu, pierwszych rozczarowań i ogromnych możliwości. Ceni młodość, rozumie jej potrzebę zabawy, rozrywki, jej dynamizm i ciekawość. Kreśli w wierszu przyjemny, łagodny i pozytywny portret młodości. O możliwościach tkwiących w młodych świadczy refren:

„Ta nasza młodość, ten szczęsny czas

Ta para skrzydeł zwiniętych w nas…”

• „Dziewczynka w czerwonym płaszczyku”, Roma Ligocka - autorka pisze o szukaniu własnego miejsca na ziemi. Podczas wojny była malutką, nieświadomą dziewczynką. Wojna zostawiła trwały ślad w jej psychice. Po zakończeniu wojny wyrosła na piękną, młodą i silną kobietę, której trudno było odnaleźć się w nowej rzeczywistości. Nastoletnia Roma nie miała własnego zdania, myślała tak, jak kazano wtedy myśleć ludziom żyjącym w epoce narzuconego socjalizmu. Podczas wojny matka była jej przyjaciółką, ochroną, autorytetem. Gdy Roma dorosła, straciła z nią kontakt. Roma długo szukała swojego miejsca na ziemi: często wyjeżdżała za granicę, przeżyła dwa nieudane małżeństwa. Z pozoru była silną kobietą - tego w końcu nauczyła ją wojna, jednak wciąż marzyła o prawdziwej miłości. Wiara i młodzieńczy zapał sprawiły, iż Roma pokonała piętno wojny, które nosiła w sobie.

• „Szklany klosz”, Sylwia Plath - dziewiętnastoletnia Eshter Greenwood przebywa na wyjeździe w Nowym Jorku dzięki wygranej w konkursie organizowanym przez czasopismo dla młodych kobiet. Razem z jedenastoma dziewczętami w swoim wieku mieszka w luksusowym hotelu. Wszyscy twierdzą, że Eshter powinna być szczęśliwa, jednak nikt nie wziął pod uwagę trudnej sytuacji dziewczyny, na którą wpłynęła nagła zmiana stylu życia, gdy z prowincji została rzucona do wielkiego miasta. Bohaterka u progu dorosłości zadaje sobie wiele pytań dotyczących własnego życia. Prowadzi wnikliwy, nasycony różnymi emocjami monolog, dzięki któremu poznajemy kolejne fakty z jej życia. Bohaterka widzi w swoim życiu wiele szans, jednak nie potrafi podjąć decyzji, którą z nich wybrać. Po pewnym czasie ogarnia ją swego rodzaju znieczulica. Wszystko obojętnieje. Nie potrafi kochać ani nienawidzić. Psychiatrzy twierdzą, że to najgorszy stan, jest bowiem nieuleczalny. Bohaterka próbuje popełnić samobójstwo, ale konfrontacja ze śmiercią sprawia, że zaczyna się z nią oswajać.

• „Panna Nikt”, Tomek Tryzna - autor opisał historię Marysi -15-latki z Wałbrzycha. Opowieść o dojrzewaniu, szukaniu własnego „ja”, o przyjaźni, metamorfozie. Marysia, która miała problemy (ojciec pił, brat chorował) nie mogła znaleźć zrozumienia wśród rówieśników. Zaprzyjaźniła się z Kasią Bogdańską. Drugą przyjaciółką zostaje Ewa Bogdaj. Obie dziewczyny mają zły wpływ na nastolatkę i każda pokazuje jej inny świat. Kasia – świat pewności siebie, kłamstwa, zaniedbywania obowiązków, bluźnierczych czynów. Ewa – świat pieniądza, seksu, drogich ciuchów i samochodów. Według niej „jeśli się sprzedać, to jak najdrożej”. Dziewczyny doskonale manipulują Marysią, rozkazują jej. Marysia, która pragnie tak niewiele, bo tylko prawdziwej przyjaźni i szczypty zainteresowania, całkowicie zaślepiona, bez sprzeciwu podąża w ten ich brudny świat. Dziewczyna staje się Panną Nikt, która zatraciła własna osobowość. Przegrała, ponieważ była zapatrzona w swoje marzenia, ogarnięta potrzebą bycia kochaną.



Motyw młodości w filmie



„Cześć Tereska”, reż. Robert Gliński – film to historia utraty niewinności. W okresie dojrzewania młoda dziewczyna, chcąc zyskać akceptację nowego środowiska, doświadcza pierwszego pocałunku, seksu, alkoholu i papierosów. Wszystkie te nowe doświadczenia nie zastępują jednak marzenia o wielkiej miłości. Różnica między tym, czego pragnie a tym, co spotyka ją w życiu prowadzi do tragedii.

„Władca much”, reż. Harry Hook – grupa młodych chłopców z akademii wojskowej rozbija się na bezludnej wyspie. Odcięci od cywilizacji i dorosłych zaczynają żyć według własnych prymitywnych praw i instynktów. Szybko stają się brutalni i bezwzględni.

„Młodzi gniewni”, reż. John N. Smith – absolwentka szkoły oficerskiej korpusu Marines, spełnia swe największe morzenie i rozpoczyna pracę jako nauczycielka angielskiego w szkole średniej. Jej klasa to sami „twardziele” z gett etnicznych, całkowicie ignorujący wysiłki młodej belferki. Stopniowo nauczycielka budzi zainteresowanie, a w efekcie zyskuje zaufanie i sympatię swojej klasy. W świecie przemocy i ubóstwa daje im nadzieję.

„My, dzieci z dworca ZOO”, reż. Uli Edel – film opowiada o pewnej narkomance z Berlina Zachodniego - Christiane F., która jako dwunastoletnia dziewczynka zaczęła palić haszysz, rok później sięgnęła po heroinę. W panice, próbując skombinować pieniądze na następną działkę, zostaje prostytutką.

„Yesterday”, reż. Radosław Piwowarski – dziewiętnastoletni młodzieńcy, którzy mają wszystko, chcą jeszcze więcej. Są przemytnikami pracującymi dla „Czarnego” - szefa szczecińskiego gangu przemytników. Niespodziewanie niejaki Chmielewski, najbogatszy człowiek w Szczecinie, rezygnuje z nielegalnych interesów. Kończą się dobre „układy” z celnikami. Chłopcy decydują się, że dalej będą sobie radzić sami. Aby nadal prowadzić nielegalne interesy, muszą jednak zatrudnić kogoś dotychczas służbom nieznanego. Wybór pada na Roberta - klasowego prymusa.

• „Ostatni dzwonek”, reż. Magdalena Łazarkiewicz – do klasy maturalnej, postrachu grona nauczycielskiego prowincjonalnej szkoły średniej, przychodzi nowy uczeń Krzysztof Buka. Chłopak został wyrzucony z jednego z gdańskich liceów za roznoszenie ulotek. Początkowo nieakceptowany, wkrótce zaskarbia jednak przyjaźń klasy. Dzięki poparciu wychowawczyni, klasa wyjeżdża na wycieczkę. Wspólny wypad za miasto integruje klasę. Podczas wycieczki rodzi się pomysł zorganizowania w szkole teatru. Władze szkoły stawiają silny opór. Zostają zakwalifikowani na festiwalu i odnoszą ogromny sukces, otrzymują Grand Prix. W czasie pisemnego egzaminu na maturze bardzo wrażliwy uczeń z czwartej klasy, Świr, zamyka się w dyżurce i odkręca gaz. Dzwonek obwieszczający koniec egzaminu powoduje eksplozję i śmierć Świra. Na ustnym egzaminie Jakubowski złośliwie, nie zważając na protesty komisji egzaminacyjnej, „obcina” Nowego. Meluzyna na znak protestu zwalnia się ze szkoły.

• „Stowarzyszenie umarłych poetów”, reż. Peter Weir – ekscentryczny profesor John Keating wnosi w szacowne mury ekskluzywnej uczelni ducha poezji, miłości życia i samodzielnego myślenia. Zainspirowani przez niego chłopcy odnawiają Stowarzyszenie Umarłych Poetów - sekretny związek, w którym odkrywają piękno zapomnianych utworów, a także prawo do marzeń, wolności i buntu.



Motyw młodości - tematy wypracowań



Temat młodości można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:

• Różne ujęcia motywu młodości w literaturze. Omów na wybranych przykładach.

• Motyw młodości w literaturze. Omów zagadnienie na podstawie wybranych przykładów.

• Doświadczenia młodości. Omów zagadnienie na przykładach literackich.

Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu.

Innym sposobem ujęcia motywu młodości jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:

• Młodość jako motyw i temat w literaturze i filmie. Dokonaj analizy i interpretacji wybranych utworów.

W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy związane z młodością występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce.

Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania sylwetek młodych bohaterów. Temat można sformułować następująco:

• Literackie portrety młodych. Scharakteryzuj je, odwołując się do analizy wybranych utworów literackich.

• Młodzi gniewni w literaturze. Przedstaw sylwetki wybranych bohaterów.

Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:

• Poszukiwanie autorytetów przez młode pokolenia. Przedstaw, odnosząc się do wybranych lektur.

• Kraj lat dzieciństwa i młodości w literaturze. Omów na wybranych przykładach.

We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok, a także okresów.

Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:

• Literatura zawsze przedstawiała młodość w pozytywnych barwach.

• Młodość to najpiękniejszy, ale i najtrudniejszy okres w życiu każdego człowieka.

• Temat miłości jest uniwersalny, o czym świadczą utwory poetów i pisarzy XIX i XX wieku.

Teza może scharakteryzować młodość, wymieniając cechy, które trzeba następnie ukazać w prezentacji:

• Młodość to okres kształtowania siebie i nauki życia, poprzez bunt, pokorę, w celu znalezienia celu, odszukania własnej drogi i autorytetu.

• Młodość to trudny okres w życiu młodego człowieka, czas poszukiwań swojego miejsca w życiu. Czasem uskrzydla, czasem niesie cierpienie.

• Młodość to okres buntu, popełniania błędów i rozterek emocjonalnych.

Przy wykorzystaniu motywu młodości możemy skonfrontować ją z wiekiem dojrzałym:

• W literaturze, nawet gdy mamy do czynienia z bohaterami już dojrzałymi, spora część opowieści o ich losach poświęcona jest młodości, która na ogół miała olbrzymi wpływ ich dorosłe życie.

• Starsi chętnie i z wielkim rozrzewnieniem wspominają przecież czas dzieciństwa i młodości…

Wśród innych tez możemy wyróżnić:

• Pisarze i poleci pragnęli odpowiedzieć na pytanie czy młodość ma przewagę nad starością?

• Marzenia młodych - żywym i prawdziwym sensem ich życia.

Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca.



Motyw młodości - propozycje wstępu



A. Motyw młodości w literaturze. Omów zagadnienie na podstawie wybranych przykładów.

Przykład wstępu:

Motyw młodości jest uniwersalny. Każdy z pisarzy i każdy z nas, ich czytelników, był kiedyś młody i wie, jak młodość smakuje, dlatego potrafi z perspektywy czasu ocenić ten okres w swoim życiu i wykorzystać związane z tym przemyślenia. Radość, którą niesie ze sobą młodość, czyni ją motywem ponadczasowym. Przecież nawet starsi pisarze z przyjemnością wracają do czasów młodości, by znów poczuć dawną energię. Młodość tak jak miłość czy przyjaźń są nie do zmierzenia, nie do opisania i nie do wyczerpania. Twierdzenie, że ktoś jest „młody duchem” powoduje, że młodość to nie tylko przywilej nastolatków, ale cecha, którą można posiadać przez całe życie. W swojej pracy ukażę na jak wiele różnych sposobów można wykorzystać motyw młodości i jak wiele może spełniać funkcji w literaturze.

B. Literackie portrety młodych. Scharakteryzuj je, odwołując się do analizy wybranych utworów literackich.

Przykład wstępu:

Młodość ma wiele twarzy. Jest okresem najintensywniejszego rozwoju psychiki człowieka, najszybszego kształtowania światopoglądu i charakteru. Trudno wyznaczyć granice młodości, ponieważ każdy dojrzewa w innym tempie, a niektórzy pozostają „młodzi duchem” do końca życia. Młodość ma też swoje prawa – przede wszystkim do buntu, do negowania istniejących praw i reguł. To także okres rozterek emocjonalnych, które u „nadwrażliwców” mogą prowadzić do tragedii. Czasem niepohamowany, porywczy temperament powoduje, że młodość jest czasem popełniania błędów. W swej prezentacji przedstawię kilkoro najciekawszych według mnie młodych bohaterów literackich.



Motyw młodości - propozycje zakończenia



A. Motyw młodości w literaturze. Omów zagadnienie na podstawie wybranych przykładów.

Przykład zakończenia:

Jak widać, wszyscy twórcy aprobują młodość. Cenią jej radość, siłę, dynamizm, chęć działania. Na postawie wymienionych utworów wyłania się obraz młodości jako świeżości, siły, zabawy, szaleństwa, beztroski. Te cechy z pewnością zwyciężają w pojedynku z wiekiem dojrzałym i starością. Jednak młodość ma także wady: brakuje jej doświadczenia, często odpowiedzialności czy rozsądku. Szala się wyrównuje. Każdy wiek rządzi się własnymi zasadami. Jednak młodość, tak przecież ważna w życiu każdego człowieka, bo przecież od niej zależy przyszłość, tak beztroska, radosna i ciepła, jest idealnym tematem wierszy, dramatów czy powieści.

B. Literackie portrety młodych. Scharakteryzuj je, odwołując się do analizy wybranych utworów literackich.

Przykład zakończenia:

Przedstawione postacie w szeroki sposób prezentują młodych bohaterów. Choć pochodzą oni z różnych epok łączą ich pewne cechy wspólne. Wszystkie postaci są odważne i ze wszystkich sił starają się być wierni wyznawanym poglądom. Niektórzy przypłacają to życiem, jak Antygona, inni rezygnują z własnego zdania na rzecz wygodnictwa, jak Zbyszek z „Moralności pani Dulskiej”. Innym łączącym bohaterów elementem jest upór. Poza tym każdej z postaci możemy wytknąć błędy młodości – Antygonie – ślepą wiarę we własne racje, Kordianowi - nadwrażliwość i słabość charakteru, Kmicicowi porywczość, zaś Zbyszkowi hulaszczy tryb życia i uległość. Wymienione cechy są ponadczasowe i współcześnie wśród młodych również odnajdziemy jednostki, czasem aż nazbyt wiernie przypominające literackich bohaterów. Choć zmieniły się realia, nasza psychika pozostała niezmienna.



Motyw młodości - literatura podmiotowa



Książka:

1. Asnyk A. Do młodych [w]: Poezje zebrane, oprac. Z. Mocarska - Tycowa, Wydawnictwo Algo, Toruń 1995.

2. Baczyński K.K., Pokolenie [w] tegoż: Wiersze, Wydawnictwo Literackie , Kraków 2002.

3. Baran J., Dom rodzinny, Wydawnictwo Nowa Era, Warszawa 2003.

4. Bratny R. , Kolumbowie rocznik 20, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1966.

5. Burgess A., Mechaniczna pomarańcza, przeł. z ang. i posłowiem opatrzył R.t Stiller, : Wydawnictwo Etiuda, Kraków 1999.

6. Christiane F., My, dzieci z dworca ZOO, oprac. K. Hermann, H. Rieck; przeł. [z niem.] Ryszard Turczyn. Warszawa Wydawnictwo Iskry 1998.

7. Dąbrowska M., Noce i dnie, Warszawa, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, 1977.

8. Defoe D., Przypadki Robinsona Kruzoe, G&P Oficyna Wydawnicza, Kraków 2002.

9. Dostojewski F., Zbrodnia i kara, tłum. z jęz. ros. i opr. Podgórzec Z., Wydawnictwo Greg, Kraków 2002.

10. Fredro A., Śluby panieńskie, Wydawnictwo Siedmioróg, Wrocław 2002.

11. Goethe J. W., Cierpienia młodego Wertera, przeł. [z niem.] Franciszek Mirandola, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2004.

12. Golding W., Władca much, przeł. [z ang.] Wacław Niepokólczycki, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 2004.

13. Herbert Z., Pan Cogito – powrót, [w:] tegoż, Raport z oblężonego miasta i inne wiersze, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1992.

14. Hłasko M., Piękni dwudziestoletni, Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1988.

15. Jurgielewiczowa I., Ten obcy, Nasza Księgarnia, Warszawa 2004.

16. Kleinbaum N. H., Stowarzyszenie umarłych poetów, przeł. [z ang.] P. Laskowicz, Wydawnictwo Rebis, Poznań 2000.

17. Kochanowski J., Na młodość [w]: Fraszki, Wydawnictwo im. Ossolińskich, Kraków 1991.

18. Konwicki T., Kronika wypadków miłosnych, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1974.

19. Kosiński J., Malowany ptak, Wydawnictwo Albatros, Warszawa 2006.

20. Libera A., Madame, Wydawnictwo Znak, Kraków 2001.

21. Ligocka R., Dziewczynka w czerwonym płaszczyku, Wydawnictwo Znak, Kraków 2001.

22. Mickiewicz A., Oda do młodości, [w:] tegoż, Poezje, Zielona Sowa, Kraków 2004.

23. Mickiewicz A., Pan Tadeusz,: Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 1999.

24. Miłosz Cz., Dolina Issy, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1998.

25. Mrożek S., Tango, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1973.

26. Parandowski J., Mit o Dedalu i Ikarze, (w) tegoż: Mitologia: wierzenia i podania Greków i Rzymian, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1960.

27. Plath S., Szklany klosz, przeł. Mira Michałowska, Zysk i S-ka, Warszawa 1995.

28. Salinger J. D., Buszujący w zbożu, przeł. [z ang.] Maria Skibniewska, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 1996.

29. Shakespeare W., Romeo i Julia, przeł. [z ang.] Maciej Słomczyński, Zielona Sowa, Kraków 2004.

30. Sienkiewicz H., Potop, Wydawnictwo GREG Kraków, 2003.

31. Słowacki J., Kordian, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa 1986.

32. Sofokles, Antygona, Zakład Narodowy im. Ossolineum, Wrocław 1965.

33. Staff L., Znad ciemnej rzeki, Wydawnictwo C&T, Toruń 2002.

34. Śliwiak T., Ta nasza młodość [w]: Poezje wybrane, Biblioteka Poetów, Warszawa 1975.

35. Tryzna T., Panna Nikt, Wydawnictwo B & C, Warszawa 1996.

36. Varga K., Tequila, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2002.

37. Zapolska G., Moralność pani Dulskiej. Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1974.

38. Żeromski S., Przedwiośnie, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1984.

39. Żeromski S., Syzyfowe prace, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2001.

Film:

1. Buntownik bez powodu, reż. Nicholas Ray, [DVD] USA 1955.

2. Czas dojrzewania, reż. Mieczysław Waśkowski, [DVD] Polska 1984.

3. Cześć Tereska, reż. Robert Gliński, [DVD], Polska 2001.

4. Młodzi gniewni, reż. John N. Smith, [DVD] USA 1995.

5. My, dzieci z dworca ZOO, reż. Uli Edel, [DVD] RFN 1981.

6. Ostatni dzwonek, reż. Magdalena Łazarkiewicz, [DVD] Polska 1989.

7. Panna Nikt, reż. Andrzej Wajda, [DVD] Polska 1996.

8. Przekleństwa niewinności, reż Sofia Coppola, [DVD] USA 1999.

9. Stowarzyszenie umarłych poetów, reż. Peter Weir, [DVD] USA 1989.

10. Szaleństwa młodości, reż. Tom Hanks, [DVD] USA 1996.

11. Trainspotting, reż. Danny Boyle [DVD] Wielka Brytania 1996.

12. Władca much, reż. Harry Hook, [DVD] USA 1990.

13. Yesterday, reż. Radosław Piwowarski, [DVD] Polska 1985.



Motyw młodości - literatura przedmiotowa



1. Adamczewski S., Serce nienasycone. Książka o Żeromskim, Wydawnictwo Polskie R. Wegner, Poznań 1930.

2. Adams L. O., Jan Lechoń. Poeta romantyczny, [w:] „Zwoje”, 3 (28)/2001.

3. Chojka J., Dramaturgia Sławomira Mrożka (Tango, Emigranci), Wydawnictwo M. Rożak, Gdańsk 1994.

4. Cote-Jallade M. F., Młodzieńczość – trud istnienia, Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1995.

5. Czapczyk P., Co boli Pana Cogito?, [w:] „Polonistyka”, Nr 6/1998, (363 – 366).

6. Czechowicz M., Podsiedlik P., Raniowski K., Stecki M., Sławni Polacy pisarze i poeci, Wydawnictwo Podsiedlik-Raniowski i spółka, Poznań 2004.

7. Dąbrowski M., Bernacki M., Leksykon powieści XX wieku, Wydawnictwo DEBIT, Bielsko-Biała 2002.

8. Dominian J., Autorytet, Wydawnictwo PAX, Warszawa 1980.

9. Drabarek B., Falkowski J., Rowińska I., Szkolny słownik motywów literackich, Wydawnictwo KRAM, Warszawa 1998.

10. Dzigański A., Słownik poezji, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006.

11. Epoki literackie. Od antyku do współczesności, red. M. Hanczakowski, M. Kuziak, A. Zawadzki, B. Żynis, Wydawnictwo PPU PARK, Bielsko-Biała 2003.

12. Gerstmann S., Psychologiczne podstawy oddziaływań wychowawczych, Nasza Księgarnia, Warszawa 1982.

13. Gołaszewska M., Fascynacja złem, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa – Kraków 1994.

14. Górski K., Adam Mickiewicz, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1989.

15. Hanczakowski M. i in., Historia literatury: od antyku do współczesności, Wydawnictwo Park, Bielsko-Biała 2002.

16. Historia literatury polskiej w zarysie, pod red. M. Stępnia i A. Wilkonia, tom I, II, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1989.

17. Hutnikiewicz A., „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa, 1974.

18. Hutnikiewicz A., Żeromski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.

19. Hutnikiewicz A., Młoda Polska, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2000.

20. Huzarska–Szumiec M., Dziewczynka i kobieta, „Gazeta Krakowska” nr 9/2003, str. 11.

21. Kersten A., Sienkiewicz „Potop” - Historia, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1974.

22. Kleiner J., Juliusz Słowacki: Dzieje twórczości, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1999.

23. Kosman M., Na tropach bohaterów Trylogii, Książka i Wiedza, Warszawa 1973.

24. Kozicka D. i in.: Słownik bohaterów literackich, Wydawnictwo Park, Bielsko-Biała 2006.

25. Kozioł A., Roma Ligocka – dziewczynka w czerwonym płaszczyku, „Dziennik Polski” nr 111/2001, str. 38.

26. Leksykon dzieł i tematów literatury powszechnej, pod redakcją T. Miłkowskiego, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 2002.

27. Lementowicz U., Cierpienia młodego Wertera Johanna Wolfganga Goethego, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2003.

28. Matuszewski R., Polska literatura współczesna, WSiP, Warszawa 1981.

29. Nosowska D., Leksykon motywów literackich, Wydawnictwo Park, Bielsko-Biała 2004, hasło: młodość.

30. Nowacka I., Kordian Juliusza Słowackiego, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2000.

31. Polańczyk D., „Romeo i Julia” Williama Szekspira, [w:] „Biblioteczka opracowań”, Zeszyt 14, Lublin 2006.

32. Polańczyk D., Śluby panieńskie Aleksandra Fredry, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 1997.

33. Święch J, Wstęp, [w:] K. K. Baczyński, Wybór poezji, BN I/265, Wrocław 1989, str. LXXXV-XCVIII.

34. Taborski R., „Moralność pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej, Wydawnictwo WSiP, Biblioteka Analiz Literackich, Warszawa 1987.

35. Weiss T., „Moralność pani Dulskiej”. [w:] Zapolska G., Moralność pani Dulskiej,. Wydawnictwo BN, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wrocław 1

36. Witkowska A., Przybylski R., Romantyzm, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003, s. 237-290.

37. Zawistowski W., Mrożek nieznany, „Życie Warszawy”, 1991, nr 79 s. 7.