Jesteś w: Motyw ogrodu

Motyw ogrodu

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw ogrodu - wprowadzenie



Ogród to potocznie teren zajęty pod uprawę roślin ozdobnych lub użytkowych z wyznaczonymi trawnikami, alejami, grządkami, klombami kwiatów. Dla człowieka pierwotnego każda roślina, każde drzewo lub cały krajobraz były wyrazem pozaludzkich mocy, którym podporządkowane są nie tylko stawanie się i przemijanie w naturze, lecz także jego własne życie i umieranie. Ludzie przez wieki podporządkowując sobie naturę odcinali się od niej murami miast, ogrodzeniami. Nie potrafili jednak żyć bez przyrody, dlatego zaczęli tworzyć obszary przyrody uporządkowanej, z konieczności ogrodzone – parki i ogrody. W literaturze i sztuce jednak traktuje się go symbolicznie. Jest olśniewającym i tajemniczym zjawiskiem na pograniczu sztuki, literatury, religijnej medytacji, poezji i codziennych doświadczeń.



Przygotowując temat można skupić się na którymś z wybranych aspektów: na działalności człowieka, dążącego do zapanowania nad naturą przez budowanie ogrodów; na symbolicznych znaczeniach motywu ogrodu; na różnorodności funkcji motywu.



Motyw ogrodu w literaturze



Biblia – ogród rajski (Rdz 2,8-25)

Księga Rodzaju wspomina o Ogrodzie Eden, stworzonym przez Boga, a zamieszkanym przez pierwszych ludzi. Ogród został zasadzony przez Boga dla Adama, stworzonego wcześniej. N rozkaz Boga ogród zapełnił się drzewami, rodzącymi owoce. Szczególne miejsce wśród drzew zajmowały dwa: drzewo życia oraz drzewo wiadomości dobra i zła. Pierwsze dawało Adamowi i Ewie nieśmiertelność, z drugiego mieli zakaz jeść. Pierwsze jest symbolem daru nieśmiertelności, jakim cieszył się człowiek przed upadkiem. Drugie jest symbolem osądzania tego, co jest moralnie dobre, a co złe – słowem, samowiedzy moralnej i samostanowienia. Według opisu biblijnego z Edenu wypływała rzeka, która nawadniała ogród, i stamtąd się rozdzielała, dając początek czterem rzekom. Ogród rajski był symbolem wiecznej szczęśliwości, żyzności, nieśmiertelności, harmonii i bezgrzesznego prabytu ludzkości.

Biblia – Pieśń nad Pieśniami (Pnp 4,12-5, 1)

Oblubieniec tak mówi o swojej oblubienicy w Pieśni nad Pieśniami:

„Ogrodem zamkniętym jesteś, siostro ma, oblubienico,

ogrodem zamkniętym, źródłem zapieczętowanym”

(Pnp 4, 12)

Dalej oblubieniec charakteryzuje ów ogród – mówi o roślinach, jakie go zapełniają. Oblubienica jest „źródłem ogrodów”, źródłem płodności, piękna i żyzności.




„Ogród zamknięty” (łac. hortus conclusus) to motyw mający swoje źródło właśnie w Pieśni nad Pieśniami, a oznaczający dziewictwo. Oblubienica jest własnością Oblubieńca, zaprasza go do wejścia do ogrodu i obdarowuje go owocami. Metafora ogrodu zawarta w tej księdze Biblii jednoznacznie odnosi się do erotyki.

Biblia – modlitwa Chrystusa w ogrodzie Getsemani (Łk 22,39-46)

Do ogrodu Getsemani (nazwa hebrajska Gat-Szemani oznacza tłocznię oliwy, stąd polski odpowiednik „Ogród Oliwny”) udał się Chrystus po odbyciu Ostatniej Wieczerzy z najbliższymi mu uczniami – Piotrem, Jakubem i Janem. Nakazał im czuwać, a sam oddalił się od nich i zaczął się modlić. Prosił Boga, aby – jeśli tylko taka jest jego wola – „ominął go ten kielich” – prosił o ocalenie go od cierpienia na krzyżu. Jak podaje Ewangelia według św. Mateusza, Jezus „począł się smucić i odczuwać trwogę”. Ogarnął go więc strach przed ukrzyżowaniem i smutek. Św. Łukasz podaje, że: „Jego pot był jak gęste krople krwi, sączące się na ziemię”. Chrystus odczuwał więc w Ogrodzie Oliwnym cierpienie fizyczne oraz psychiczne. Jego cierpienia w Ogrójcu są zapowiedzią, przedsmakiem cierpień na krzyżu. Ogród staje się więc świadkiem cierpienia Zbawiciela, Jego prośby o ocalenie oraz zgody na wolę Ojca.

Biblia – przypowieść o nieurodzajnym figowcu (Łk 13,6-9)

Chrystus opowiada ludziom przypowieść o człowieku, który miał zasadzony w swojej winnicy figowiec. Przyszedł on pewnego dnia szukać na nim owoców, ale ich nie znalazł. Wezwał więc ogrodnika pracującego w tej winnicy i rozkazał mu ściąć drzewo, gdyż już od trzech lat nie wydaje owoców. Ogrodnik jednak wstawił się za drzewem, obiecał doglądać go jeszcze bardziej niż dotychczas, aby w końcu wydało owoc. Gdy zaś w tym roku to się nie stanie, to właściciel winnicy będzie mógł ściąć drzewo. Ową przypowieść można różnie odczytać. Jedna z interpretacji przyporządkowuje właścicielowi winnicy Boga Ojca, a ogrodnikowi – Chrystusa. Figowiec, który nie wydaje owocu to grzeszna ludzkość. Bóg Ojciec chce ją wytracić, Chrystus jednak zstępuje na ziemię, aby odkupić ludzkość, dać jej jeszcze jedną szansę.




Mitologia – ogród Hesperyd

Ogród Hesperyd w mitologii greckiej znajdował się na zachodnim krańcu świata. Odbyły się w nim uroczystości weselne Zeusa i Hery. Na zaślubiny bogów przybyła bogini Gaja i podarowała im w prezencie cudowną jabłoń. Jej złote owoce miały niezwykłe właściwości, przywracały bowiem młodość i siły. Dostęp do nich był jednak bardzo trudny – ogród Hesperyd znajdował się bowiem na krańcach Zachodu, wśród wysokich gór, a strzegł ich smok o dwu głowach. Po owe złote jabłka wyprawił się Herakles. Ogród Hesperyd symbolizuje więc przestrzeń zamkniętą, zawierającą liczne bogactwa, strzeżoną przed wpływami z zewnątrz przez nadludzkie moce, niedostępną zwykłym śmiertelnikom.

Guillaume de Lorris, Jean de Meun, �Powieść o róży”

Jest to francuski średniowieczny poemat, pisany 8-zgłoskowymi dystychami (strofami dwuwersowymi), złożony z dwóch części napisanych przez dwu różnych autorów w odstępie czterdziestu lat. Autorem pierwszej części jest Guillaume de Lorris. Powstała ona ok. 1230-1240 roku i przedstawia w alegoryczny sposób reguły miłości dworskiej, rycerskiej. Opowiada o mężczyźnie, który we śnie zostaje przyprowadzony do ogrodu przez Próżniacatwo i chce zerwać z ogrodu pąk róży, symbol piękna, miłości i erotyzmu. Po ogrodzie przechadzają się także różne inne postaci alegoryczne, między innymi Rozkosz, śpiewająca Radość, Bogactwo, Dworność, Zabawa, Szczerość i inne, które pomagają kochankowi w osiągnięciu celu. Róży strzegą i kochankowi przeszkadzają Niebezpieczeństwo, Wstyd i Obmowa.

Dalsza historię kontynuuje drugi autor poematu, Jean de Meun. Drugi autor pragnie ukazać rozkosze związane z cielesną miłością. De Meun z cynizmem podchodzi do kultu dziewictwa, jest zdecydowanym przeciwnikiem wstrzemięźliwości seksualnej. Dla ukazania swoich przekonań wykorzystuje upersonifikowaną Matkę Naturę, wzywającą stworzenie do nieprzerwanej aktywności płciowej. Ostatecznie bohater poematu zrywa różę, zdobywając cytadelę zbudowaną przez Zazdrość. Ogród przedstawiony w utworze jest źródłem rozkoszy, umiejscowieniem pragnień miłosnych człowieka.




Jan Kochanowski. „Na lipę”

Jan Kochanowski opisuje lipę - element wielkiego świata przyrody życzliwego człowiekowi. Lipa obiecuje chłód i spokój, wygodę i ciszę. Autor odwołuje się do mitycznego ogrodu Hesperyd, w którym rosły drzewa o złotych jabłkach, a obok ze źródła tryskała ambrozja - napój bogów. Porównanie lipy do hesperyjskiego drzewa podkreśla jej wyjątkowość i szczególne znaczenie. Niezwykłe drzewo, o cennych właściwościach, symbolizuje bezpieczeństwo i harmonię, jakie zapewnić może człowiekowi spokojna egzystencja na wsi.

• Giovani Boccaccio „Cudowny ogród” (nowela ze zbioru „Dekameron”)

Boccaccio w swej opowieści opisuję historię zamężnej Dianory, która pragnąc uwolnić się od natrętnego zalotnika Ansalda, obiecuje oddać się mu, jeśli stworzy dla niej ogród, który kwitłby w styczniu tak samo jak w maju. Ansaldo spełnia to życzenie przy pomocy wynajętego czarownika, który tworzy wspaniały, piękny ogród, pełen wszelkiego rodzaju kwiatów, drzew i ziół. Dianora jest zrozpaczona, nie przewidziała bowiem takiego przebiegu wypadków. Mówi o swej obietnicy mężowi Gilbertowi, który okazuje się być człowiekiem uczciwym, nie krytykuje postępku żony i każe jej dotrzymać danego słowa. Dianora przychodzi więc do domu Ansalda smutna, z postanowieniem oddania się człowiekowi, którego nie kocha – zgodnie z nakazem męża. Kiedy Ansaldo dowiaduje się o postawie Gilberta, opanowuje swoje żądze i zwalnia Dianorę z obietnicy. Czarownik zaś widząc tak szlachetną postawę Ansalda zrzeka się korzyści materialnych za pomoc w stworzeniu ogrodu.

• Mikołaj Rej „Żywot człowieka poczciwego”

Mikołaj Rej w swoim renesansowym traktacie przedstawia ogród jako symbol prostego, szczęśliwego życia w bezpośrednim kontakcie z naturą. Ogród jest nieodłączną częścią gospodarstwa, rozkosz i pożytek łączą się w tej służbie, a przepisy na szczepienie drzewek i hodowlę winorośli stanowią nieodłączną część pracowitego i pobożnego życia.




• Wacław Potocki „Ogród, ale nie plewiony”

Drugi obok „Moralitetów” wielki zbiór fraszek Wacława Potockiego. We wstępie do zbioru autor wyjaśnia znaczenie tytułu. Ogród „nieplewiony” (tj. nie uprawiany, nie doglądany przez ogrodnika) oznacza różnorodność tematyczną utworów i ich nieuporządkowanie. Podobnie jak w ogrodzie, którym nikt się nie zajmuje, znaleźć możemy i pokrzywy, i róże, i lilie, w zbiorze fraszek znajdziemy i żarty, i przygody, i utwory poważne.

• Ignacy Krasicki, „Żona modna”

Ignacy Krasicki drwi z zachcianek modnej żony, ulegającej sentymentalnym wzorcom, która pragnie posiadać urozmaicony ogród pełen cyprysowych gaików, meczecików, wanien holenderskich, klateczek na ptaszki, aby mogła w nim przebywać, czytać sentymentalne książki (przywoływana jest między innymi Nowa Heloiza Jana Jakuba Rousseau) i rozmyślać nad losem ich bohaterów.

• Stanisław Trembecki, „Sofijówka”

Sofijówka to ogród, park pejzażowy stworzony przez Szczęsnego Potockiego na pustkowiu pod Humaniem (Ukraina) na cześć trzeciej żony magnata, Zofii Wittowej-Potockiej (od imienia Potockiej pochodzi nazwa ogrodu), słynnej z urody i awanturniczej przeszłości. Sofijówka została zbudowana za niebagatelną wówczas sumę 15 mln złotych

Sofijówka Trembeckiego to poemat chwalący ogród stworzony przez Potockiego. Na początku utworu autor opisuje Ukrainę jako kraj bogaty, żyzny, arkadyjski i z burzliwą historią. Później narrator przystępuje do opisu tytułowego ogrodu. Tłumaczy, że to bożek miłości trafił Potockiego swą strzałą podczas polowania, nakazał mu założyć ogród i nazwać go imieniem Zofii (stąd nazwa „Sofijówka”). Eros dokładnie opisuje, jak ma wyglądać ogród.

Potocki, narrator poematu, zaczyna budować ogród, zajmuje mu to kilka lat. Narrator opisuje swój spacer po ogrodzie, zachwyca się jego pięknem. W ogrodzie znajdują się groty, pagórki, źródła, polany, fontanny, posągi. Grota Tetidion posłużyła za pretekst do wprowadzenia Owidiuszowskiego opisu zgwałcenia Tetydy przez Peleusa, zdrój – do potępienia pijaństwa, jako hamującego rozwój nauk, i do pochwały polityki oświatowej Aleksandra I, a polanka – do zreferowania, za Lukrecjuszem, kosmogonicznej teorii periodycznego powtarzania się cyklu rozwojowego wszechświata i zasad hedonistycznej etyki (w formie dysputy dwóch „szkolnych atletów”). Sofijówka jest przykładem ogrodu, mającego podporządkować naturę człowiekowi i kulturze. Natura zostaje w wizji ogrodu autorstwa Trembeckiego przedstawiona jako ujarzmiona przez człowieka, poddana przez niego przeróbkom na jego modłę. Poszczególne elementy ogrodu odsyłają nas do historii mitologicznych, wpisują się w tradycje kultury europejskiej.

• Adam Mickiewicz, „Dziady” część IV

Gustaw przypomina sobie ogród, który był miejscem spotkań z ukochaną. Było to także miejsce ich ostatecznego rozstania. Po latach wraca do ogrodu, ale nic nie jest tam tak piękne, jak kiedyś – niby altana, drzewa te same, ale wszystko się zmieniło, ponieważ nie ma już tam jego ukochanej. Gustaw z czcią przechowuje listek z ogrodu, który był świadkiem jego miłosnych schadzek oraz rozstania.

• Adam Mickiewicz „Pan Tadeusz”

Adam Mickiewicz rozpoczyna poemat sceną podpatrywania przez Tadeusza ogródka Zosi, co zawiązuje intrygę miłosną. Młodzieniec wchodzi do swojego dawnego pokoju i podziwia przez okno ogród, nie widzi jednak ogrodniczki. W pewnym momencie Zosia wpada do pokoju w bieliźnie, a spostrzegłszy Tadeusza prędko ucieka. W sadzie, wśród ogórków, odbywają także się zaloty Hrabiego do Zosi. Ogród w Panu Tadeuszu jest więc miejscem spotkań miłosnych.

• Kazimierz Przerwa-Tetmajer, „Dla rymu”

Wiersz ten, składający się z pięciu ponumerowanych części, w części III przedstawia wizję miłości małżeńskiej jako przechadzki po ogrodzie z ukochaną. Podmiotem lirycznym jest mężczyzna, kierujący swoje słowa do ukochanej. Moment stanięcia na ślubnym kobiercu ma być otwarciem ogrodu. Przyroda w swym ogrodowym, oswojonym bogactwie złoży hołd miłości młodych małżonków. Autor łączy tradycję ogrodu miłości z czułym i bezpośrednim wyznaniem.

• Leopold Staff, „Ogród przedziwny”

Leopold Staff opisuję krainę pełną szczęścia, gdzie żyją kwiaty i dzieci, róże kwitną cały rok, a ze snu ludzi budzą ptaki. W ogrodzie znajduje się źródło. Podmiot liryczny utożsamia się z grupą (mówi per „my”), która pielęgnuje ogród – owija róże lnem, by nie kuły, żywi ptaki, pielęgnuje murawę. Obraz przedstawiony w utworze przywołuje rajski mit, pełen dziwności, marzenia i fantazji. Świat ten jest prosty, tak jak prosty powinien być człowiek. Natura uczy człowieka dobrego, rozumnego życia, dobroci i łagodności.

• Leopold Staff, „Deszcz jesienny”

Leopold Staff opisuje ogród duszy, pustoszony przez szatana. Jego obraz jest nastrojowym pejzażem mentalnym. Szatan przysypuje kwiaty popiołem, trawę zamienia w kamień, sieje trwogę i przerażenie. Taki ogród jest symbolem melancholii i pesymizmu człowieka, jego niepokoju, rozdarcia.

• Bolesław Leśmian, „Pan Błyszczyński”

Pan Błyszczyński jest postacią fantastyczną, magiczną, która stworzyła dziwny ogród. Jest to ogród mroczny, zamieszkały przez zmory, nie ma w nim radości, jest to ogród śmierci. Ogród ten tak naprawdę nie istnieje, jest jedynie ułudą. W ogrodzie znajduje się także dziewczyna – istota nierealna, która wyszła z niebytu i tak naprawdę nie istnieje. Pan Błyszczyński prosi Boga, aby ten zamieszkał w jego ogrodzie i nadał mu sens istnienia, by nadał sens istnienia dziewczynie, w której ogrodnik się zakochał. Bóg jednak nie odpowiada i znika, pan Błyszczyński zostaje sam na sam z dziewczyną, która rozpada się w niebyt. Zakończenie utworu jest bardzo pesymistyczne – pan Błyszczyński zostaje zupełnie sam, opuszczony przez wszystkich, bez miłości, bez nadziei, w nierealnym ogrodzie.

• Bolesław Leśmian, „*** [Gdybym spotkał ciebie znowu pierwszy raz]”

Utwór to przede wszystkim wyraz żalu za utraconą miłością, tęsknoty za cofnięciem czasu by móc raz jeszcze spotkać ukochaną osobę i naprawić w związku to co było w nim niedoskonałe. Nieprzypadkowo ogród staje się w wierszu Leśmiana miejscem wymarzonego spotkania - wszak jest on kwintesencją porządkowania natury, kwintesencją harmonii, której zabrakło miedzy parą kochanków. Sceneria ta zwielokrotnia żal podmiotu lirycznego za utraconym szczęściem oraz eksponuje uczucie niedoskonałości relacji międzyludzkich. Leśmian zdaje się wołać - kochajmy tak jakbyśmy uprawiali ogrody - najdoskonalsza miłość ma postać sadu.

• Frances Hodson Burnett, „Tajemniczy ogród”

F. H. Burnett opowiada historię krnąbrnej egoistki – Mary Lennox, która po utracie rodziców przybywa do wuja do Anglii i powoli przenika tajemnice jego wielkiego zamku. Odkrywa między innymi furtkę do magicznego, choć zaniedbanego ogrodu. Podczas przywracania go do życia przy pomocy przyjaciela Colina zaczyna inaczej patrzeć na świat. Odmienia również na lepsze los wuja i jego syna, poruszającego się na wózku inwalidzkim. Ogród w powieści jest miejscem magicznym, zamkniętym, niedostępnym i zaniedbanym. Jest symbolem świetności i szczęścia, które odeszły wraz ze śmiercią matki Collina. Mary przywracając ogród do życia przywraca także radość wujowi oraz swojemu kuzynowi.

• Czesław Miłosz, cykl „Świat” („Poema naiwne”)

Czesław Miłosz sytuuje „domek z ogrodem” jako naturalne, wieczne centrum egzystencji człowieka. Dom i ogród oraz dalszy, groźny las wpisane są w szerszą perspektywę znaków cywilizacyjnych, wybranych świadomie. Znakiem wartości najprostszych, wyrażonym w dziecięcym rysunku jest w cyklu „Świat” domek z ogródkiem na ziarnku maku.

• Gustaw Herling-Grudziński, „Wieża”

Lebbroso - niespełna 20-letni człowiek został umieszczony w starej wieży, otoczonej murem. Od władz miejskich otrzymał narzędzia ogrodnicze, nie miał jednak nic poza nimi do urządzania swojego ogrodu. Wiatr wiejący ze stoków Alp przynosił różne nasiona, które następnie kiełkowały wokół wieży. Trędowaty hodował je i tylko sobie znanymi arkanami sztuki ogrodniczej nadawał im doskonałość i piękno. W nasłonecznionej części ogrodu, na dużym klombie, rosły rzadkie okazy roślin. W ogrodzie znajdowały się również różne gatunki drzew owocowych i winna latorośl. Ogród prowadzony przez Trędowatego odzwierciedla jego postawę wobec świata. Podkreśla wrażliwość chorego i samotnego człowieka na piękno przyrody, jego mądrość, cierpliwość, umiejętność radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Ogród stał się dla niego miejscem ucieczki przed rozpaczą i samotnością.

• Edward Stachura, „Jesień”

Wiersz ten jest bardzo smutny, melancholijny. Podmiot liryczny zanurza się w jesiennym ogrodzie, będącym symbolem przemijania, śmierci. Jego życie jest pełne cierpienia i bólu, a zrywanie liści oznacza mijające po kolei lata. Kres życia człowieka następuje, gdy zerwie ostatni listek. Mimo smutku i melancholii przez wiersz przebijają wizje pozytywne – podmiot liryczny godzi się ze swoim losem, zrywa liście: „bez żalu / z uśmiechem ciepłym i smutnym”. Ma też komu w godzinie śmierci zostawić „ostatni listek” – nie jest zupełnie sam, ktoś po nim zostanie, ktoś będzie jego spadkobiercą.

• Janusz Kofta, „Pamiętajcie o ogrodach”

Jonasz Kofta w swej piosence opis ogrodu kontrastuje z „betonową rzeczywistością XX wieku”. Tłumaczy, że nic nie zastąpi przyrody, która daje piękno, ukojenie, skłania do refleksji. W wierszu Kofta zwraca uwagę na to, że tylko ogród jest w stanie dać człowiekowi ukojenie w miejskim skwarze. Ogród jest wiec ucieczką przed cywilizacją, powrotem do „przejrzystych rzek”, do natury, ocaleniem dla człowieka współczesnego. Ogród jest oazą ciszy, symbolem przyrody, którą człowiek niszczy. Powtarzający się refren a w nim przesłanie skierowane do odbiorcy „ pamiętajcie o ogrodach, przecież stamtąd przyszliście” wskazuje na fakt, iż nie można uciekać od tradycji ponieważ w niej tkwimy.

• Zbigniew Herbert, „Barbarzyńca w ogrodzie”

Barbarzyńca w ogrodzie to zbiór esejów Herberta, będący zapisem spotkania autora z fundamentalnymi zabytkami kultury śródziemnomorskiej. Tytuł jest przewrotny – Herbert uznaje siebie za „barbarzyńcę” (ponieważ jest wschodnim Europejczykiem), próbującego opisać �ogród kultury”, w którym jest tylko przechodniem i podróżnikiem. Jednak wiedza Herberta o sztuce, sposoby interpretacji dzieł, postawa pokory i zachwytu wobec nich, uznanie dla doskonałości rzemiosła, wskazują na gruntowne wykształcenie, zarówno w dziedzinie historii, historii sztuki i architektury, są zaprzeczeniem „barbarzyństwa”. W tytule zbioru Herberta ogród oznacza więc kulturę europejską z jej bogactwem, wielością i pięknem.

• Zbigniew Herbert, „Kołatka”

W wierszu przedstawiono proces tworzenia tak ważny dla każdego artysty. Ponoć są pośród nich tacy, którzy „w głowie hodują ogrody”. Dla nich akt tworzenia jest naturalny a proces twórczy jest łatwą emanacją bujnej i pięknej jak ogród wyobraźni. Toporna, drewniana wyobraźnia staje się dla Herberta kołatką - „uderza” nią, a ona mu odpowiada. To rozmowa jest prosta i etycznie jednoznaczna. W ten żmudny sposób powstaje �”uchy poemat moralisty” - herbertowski ogród - miejsce spotkania etyki z estetyką.



Motyw ogrodu w sztuce



Malarstwo

Hieronim Bosch, „Ogród rozkoszy ziemskich” – tryptyk, który przedstawia m.in. raj rozkoszy, ogród Edenu, łącząc świat snu i gorączkowej halucynacji. Ziemski krajobraz podszyty jest niesamowitością, zawiera hybrydyczne fragmenty.

John Singer Sargent, „Goździk, lilia, lilia, róża” – autor swój obraz tworzył przez pół roku, po kilka minut dziennie. Starał się uchwycić ulotne chwile, kiedy światło słabnie i nabiera niezwykły odcień. Przedstawia ono fragment pięknego ogrodu, pełnego kwiatów. Na pierwszym planie widoczne są dwie dziewczynki tonące w roślinności. Są skupione na zapalaniu lampionów, nie zaś zainteresowane ogrodem. Dolną część płótna wypełnia ciemny pas bujnej trawy. Porastają ją goździki. Kwiaty wypełniają prawie całą przestrzeń płótna. Motyw chińskiego lampionu odzwierciedla typowe dla końca XIX w. zainteresowanie orientem. Nadaje także ogrodowi szczególnego uroku dekoracyjnego. Malarz dokonał gradacji kwiatów: od drobnych w dolnej części obrazu ukazuje nieco większe w środku i ogromne lilie na samej górze. Róże zaś, znajdujące się na prawie wszystkich poziomach obrazu, to symbol czystości. Najniżej znajdują się goździki – znak trwałości, piękna i skromności.

Józef Mehoffer, „Dziwny ogród” – malarz przedstawia ogród pełen zieleni, drzew, kwiatów. Erotyczne tchnienie nadają obrazowi postacie kobiet i małego, nagiego chłopca, który kojarzy się z Amorem. Intryguje tylko w tym malowidle zakłócająca proporcje wielka ważka – znak nietrwałości, ulotności danej chwili i przemijania.



Sztuka ogrodnicza

Ogrody są formą działalności człowieka obecną w naszej kulturze od zawsze. W prezentacji możesz przedstawić krótką historię ogrodnictwa, którą znajdziesz w bibliografii przedmiotowej (choćby w podanym artykule Karoliny Przybylskiej, dostępnym on-line).

Najważniejsze style ogrodowe to:

• Ogród w stylu francuskim (klasyczny)

Jest charakterystyczny dla posiadłości barokowych (powstał w drugiej połowie XVIII wieku). Powstał we Francji i szybko rozprzestrzenił się w całej Europie.

Charakterystyczną cechą ogrodów francuskich jest duże uporządkowanie oraz symetria dwuboczna względem głównej alejki. Drzewa i krzewy są równie, foremnie przystrzyżone – natura jest podporządkowana zamysłowi ogrodowego sztuksmistrza. Pełen jest otwartych przestrzeni trawników, kwietników i wód z masywami boskietów (drzew i krzewów ujętych w ściany żywopłotów) i ścianami alej. W ogrodzie francuskim często umieszczano elementy ozdobne, dekoracyjne, jak rzeźby czy dekoracyjne ławki. Czasem usypywano w nim sztuczne pagórki i kopce.

Przykładem ogrodu w stylu francuskim jest warszawski Ogród Saski – w czasach stanisławowskich „letni ogród Warszawy” czy ogród przy Zamku Królewskim w Warszawie.

• Ogród w stylu angielskim

Ogród w stylu angielskim zrywał z regularnością, sztucznością, zwłaszcza z prostymi liniami ogrodu francuskiego i wracał do naturalnych kształtów krajobrazu. Naturze daje się rozwijać (pod pewną kontrolą) tak, jak sama ona chce. Nie strzyże się drzew i krzewów w foremne bloki, ale daje im się rosnąć naturalnie.

Przykładem ogrodu w stylu angielskim są warszawskie Łazienki – zespół pałacowo-ogrodowy, park ukształtowany w czasach króla Stanisława Augusta.

Najsłynniejsze ogrody:

• Ogrody Semiramidy – wiszące ogrody zbudowane rzekomo w VII w. p.n.e. w Babilonie, składały się z piętrzących się jeden nad drugim tarasów, na których rosły drzewa i krzewy sprowadzone z różnych krajów świata.

• Ogród włoski, Ogrody w Tivoli.

• Ogrody Boboli – słynny, piękny ogród w stylu włoskim, znajdujący się za florenckim pałacem Pitti, z grotą del Buontalenti, fontannami i posągami.



Motyw ogrodu - propozycje wstępu



We wstępie możemy odwołać się do definicji tańca lub jego historii np.:

Możesz wyjść od historii biblijnej jako pierwowzoru motywu ogrodu w literaturze i sztuce, powołując się na opracowanie Stanisława Kobielusa.

Możesz także zastanowić się nad fenomenem ogrodu jako zjawiska z pogranicza przyrody i sztuki. Co skłania ludzi do zakładania ogrodów? Tu powołaj się na artykuł Przybylskiej.

A. Różne sposoby funkcjonowania w literaturze toposu ogrodu. Zanalizuj wybrane przykłady.

Przykład wstępu:

Ludzie od zawsze tworzyli ogrody. Ogród jest dla człowieka pośrednikiem między nimi a światem przyrody. Równie ważne ogrody hodujemy w naszych głowach, pielęgnują je artyści, a sztuka je użyźnia. Są jak mosty rozpięte w nas między brzegiem naszej pierwotnej, nieokiełznanej natury a brzegiem kultury - śladu utraconego raju. Między tym co biologicznie odziedziczone a tym co wyuczone. Ogród służy jako środek do zrozumienia a może nawet okiełznania siebie. Jest próbą ujarzmienia natury, ogarnięcia jej, uporządkowania w określony sposób, sublimacji pożądania w społecznie akceptowalną postać - kulturę. Jest przejściem, portalem od entropii do uporządkowania, od wpędzenia do raju, od tęsknoty do spełnienia, od trudu do radości tworzenia, od pozbawionej znaczenia pustki do świata pełnego sensu. Choć etymologia tego wyrazu tłumaczy ogród jako ograniczoną przestrzeni, należy pamiętać że ku górze jest zawsze otwarty na nieskończoność.

B. Motyw ogrodu w literaturze i sztuce. Przedstaw na wybranych przykładach.

Przykład wstępu:

Ogrody obecne były w literaturze i sztuce od najdawniejszych czasów. Nadawano im rożne znaczenie, w zależności od kontekstu w jakim się ukazywały. Mogły być rajem jak i miejscem śmierci, scenerią zabaw lub rozpaczy. W ogrodzie jako motywie nośnym tkwi ogromny potencjał, można go dowolnie formować w zależności od potrzeb. Artyści nadali ogrodowi wiele znaczeń. Jego bogatą symbolikę wykorzystują twórcy literaccy i malarze do przekazywania ważnych, często metaforycznych treści. W ich utworach ogród stał się miejscem kontaktu człowieka z naturą, odzwierciedleniem jego postawy wobec świata, obrazem duszy człowieka oraz jego marzeń.



Motyw ogrodu - tematy wypracowań



Temat ogrodu można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:

• Ogród w przestrzeni kultury. Przedstaw na wybranych przykładach literackich.

• Różne sposoby funkcjonowania w literaturze toposu ogrodu. Zanalizuj wybrane przykłady.

• Motyw ogrodu w literaturze. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów.

Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu.

Innym sposobem ujęcia motywu ogrodu jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:

• Ogród jako motyw literacki, malarski i muzyczny. Omów wybrane przykłady z różnych epok.

• Motyw ogrodu w literaturze i sztuce. Przedstaw na wybranych przykładach.

• Różne sposoby wykorzystania motywu ogrodu w literaturze i sztuce. Omów, odwołując się do przykładów z literatury i dzieł plastycznych.

W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce.

Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania funkcji ogrodu w tekstach kultury. Temat można sformułować następująco:

• Różne obrazy ogrodu w literaturze. Przedstaw sposoby ich kreowania i funkcje, jakie pełnią w wybranych utworach.

Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:

• Marzenia człowieka o powrocie do rajskiego ogrodu. Przedstaw na podstawie wybranych tekstów kultury.

We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok.

Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:

• Motyw ogrodu obecny jest w literaturze wszystkich epok.

• Literatura i sztuka często nawiązywały do motywu ogrodu, ukazując jego bogatą symbolikę.

Teza może ograniczyć dobór lektur skupiając się na poszczególnych aspektach motywu:

• Mówić o ogrodzie to jakby wkraczać w obszar jednego z najpiękniejszych, najbogatszych znaków cywilizacji człowieka.

• Ogród jest wyrazem ludzkiej tęsknoty do oswojenia natury.

• Ogród jest dla człowieka sposobem na oswojenie swojej natury, jest sublimacją pierwotnych pożądań w język kultury.

• Ogród miejscem kontaktu człowieka z naturą, odzwierciedleniem jego postawy wobec świata, obrazem duszy człowieka oraz jego marzeń.

• Stosunek człowieka do ogrodu ukazuje jego charakter i duszę. Ogrody symbolizują wnętrze człowieka, zaś plewienie chwastów to jego walka ze słabościami, wadami i grzechami.

Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca.



Motyw ogrodu - propozycje zakończenia



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.

A. Różne sposoby funkcjonowania w literaturze toposu ogrodu. Zanalizuj wybrane przykłady.

Przykład zakończenia:

Różnorodność dzieł można uzasadnić wielością sposobów przedstawienia motywu ogrodu we wszystkich epokach literackich. Przedstawiają one opisywany motyw poprzez różne interpretacje jego symboliki, zarówno odnosząc się do rajskiego ogrodu dostatku i harmonii jak i ogrodu jako miejsca panowania grzechu i zepsucia. Sposób ujęcia motywu ogrodu zależy od inwencji twórcy, konwencji epoki i tego, co stanowi główne przesłanie dzieła.

B. Motyw ogrodu w literaturze i sztuce. Przedstaw na wybranych przykładach.

Przykład zakończenia:

Na przestrzeni epok artyści chętnie sięgali po motyw ogrodu. Często też przedstawiali w nim człowieka, aby podkreślić jego nierozerwalny związek z naturą. Skoro Pan Bóg stworzył ogród - raj i umieścił w nim człowieka, to znaczy, że jest to najlepsze miejsce do życia dla niego. Ogród mógł być przedstawiony dosłownie – wtedy był realnym miejscem pracy człowieka i zbioru plonów – oraz symbolicznie. Piękno ogrodu to piękno świata, przyrody i życia. Ogrody są wokół nas i w nas samych. Musimy tylko dostrzec ich piękno i pielęgnować je.



Motyw ogrodu - literatura podmiotowa



Książka:

1. Burnett F. H., Tajemniczy ogród, Nasza Księgarnia, Warszawa 1981.

2. Boccaccio G., Cudowny ogród. [w:] Dekameron, przekł. E. Boye, PIW, Warszawa 1974.

3. Herbert Z., Kołatka. [w:] 89 wierszy, Wydawnictwo a5, Kraków 2002.

4. Herbert Z., Barbarzyńca w ogrodzie, [w:] 89 wierszy, Wydawnictwo a5, Kraków 2002.

5. Herling-Grudziński G., Wieża [w:] Dwa opowiadania, Wydawnictwo FIS, Lublin 1991, s. 3-37.

6. Kochanowski J., Na lipę, [w:] tegoż, Fraszki; Pieśni; Treny; Odprawa posłów greckich, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1994.

7. Kofta J., Pamiętajcie o ogrodach, dostępny w World Wide Web: http://poezja.org/index.php?akcja=wierszeznanych&ude=1907.html. (data korzystania 12 sierpnia 2009).

8. Krasicki I. Żona modna, [w:] Krasicki I., Bajki, przypowieści, satyry, Krajowa Agencja Wydawnicza, Rzeszów 1989.

9. Księga Rodzaju 2,8-25, Pieśń nad Pieśniami 4,12-5,1, Ewangelia według św. Łukasza 13,6-9; 22,39-46. [w:] Biblia Tysiąclecia, Pallotinum, Poznań - Warszawa 1982.

10. Leśmian B., *** [Gdybym spotkał ciebie znowu pierwszy raz]. [w:] Poezje, Dom Książki, Kraków 1993.

11. Leśmian B., Pan Błyszczyński, [w:] tegoż, Poezje, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1975.

12. Mickiewicz A., Dziady część IV, [w:] tegoż, Dziady, Zielona Sowa, Kraków 2000.

13. Mickiewicz A., Pan Tadeusz, Nasza Księgarnia, 1982.

14. Miłosz Cz., Świat. Poema naiwne, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1999.

15. Parandowski J., Mitologia, Czytelnik, Warszawa 1990.

16. Potocki W., Ogród, ale nie plewiony, [w:] tegoż, Wojna chocimska (fragmenty); Ogród fraszek (wybór); oprac. Joanna Rodziewicz, Siedmioróg, Wrocław 1998.

17. Przerwa-Tetmajer K., Dla rymu, dostępny w World Wide Web: http://www.wiersze.annet.pl/w,,5431 (data korzystania 12 sierpnia 2009).

18. Rej M., Żywot człowieka poczciwego,[w:] Wybór pism, opr. S. Adamczewski, Książka,Warszawa 1947.

19. Rymkiewicz J. M., Ogród w Milanówku, koniec listopada. [w:] Zachód słońca w Milanówku, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2002.

20. Stachura E., Jesień, [w:] Wiersze pozostałe, Wydawnictwo C&T.

21. Staff L., Ogród przedziwny, [w:] tegoż, Poezje wybrane, PIW, Warszawa 1978, s. 107.

22. Staff L., Deszcz jesienny, [w:] tegoż, Poezje, Zielona Sowa, Kraków 2004.

23. Stasiuk A., Józek. [w:] Opowieści galicyjskie, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2006.

24. Trembecki S., Sofijówka, [w:] tegoż, Wybór poezji, Sofijówka, Wydawnictwo Universitas, Kraków 2002.

Malarstwo:

1. Bosch Hieronim, Ogród ziemskich rozkoszy, [ilustracja], Dostępny w World Wide Web: http://pl.wikipedia.org/wiki/Ogr%C3%B3d_ziemskich_rozkoszy.html (data korzystania 12 lipica 2009).

2. Mehoffer Józef, Dziwny ogród, [ilustracja], Dostępny w World Wide Web: http://artyzm.com/obraz.php?id=1577.html (data korzystania 12 lipca 2009).

3. Singer Sargent John, Goździk, lilia, lilia, róża [w:] „Galeria Sztuki” nr 79, s. 16-17.

4. Vuillard Edouard, Ogrody botaniczne [w:] „Wielcy Malarze” nr 13, Warszawa 1999.



Motyw ogrodu - literatura przedmiotowa



1. Bachórz Józef, Kowalczykowa Alina, Słownik literatury polskiej XIX wieku [hasło: ogrody], Ossolineum, Wrocław 1991, s. 634- 637.

2. Carr-Gomm S., Słownik symboli w sztuce. Motywy, mity, legendy w malarstwie i rzeźbie, tł. B. Stokłosa, Wydawnictwo RM, Warszawa 2005.

3. Charaget M., Sztuka ogrodów, Wyd. Artystyczne i Filmowe, tł. A. Morawińska, H. Pawlikowska, Warszawa 1978.

4. Cirlot J. E., Słownik symboli, tł. Ireneusz Kania, Znak, Kraków 2000.

5. Dowgiałło-Tyszka J., Arcydzieło. Goździk, lilia, lilia, róża (1885-86) [w:] „Galeria Sztuki” nr 79, s. 14-15, 18-19.

6. Flaczyńska D., Dwa biblijne ogrody - Eden i Gethsemane. [w:] „Warsztaty Polonistyczne”, 1994, nr 2, s. 65-70.

7. Klejnocki J., Ogród w Milanówku. [w:] „Polityka” 2002, nr 45 (2375), s. 65

8. Knysz-Tomaszewska D., Poeta i malarz w młodopolskim ogrodzie radosnym, „Polonistyka” 1997 nr 1, str. 13-14.

9. Kobielus S., Raj ogrodem – ogród Rajem, [w:] tegoż, Człowiek i ogród rajski w kulturze religijnej średniowiecza, Inco-Veritas, Warszawa 1997.

10. Kopaliński W., Słownik symboli, Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa 2001, s. 269-271.

11. Kowalczykowa A., Arcydzieła malarstwa, STENTOR, Warszawa 1997, s. 7-8.

12. Król W., Ogrody botaniczne. �douard Vuillard [w:] „Wielcy Malarze” nr 13, Warszawa 1999.

13. Lementowicz U., Tajemniczy ogród, Biblioteka opracowań, zeszyt nr 91, Biblios, Lublin 2006, s. 42-45.

14. Lurker M., Słownik obrazów i symboli biblijnych [hasło: ogród], Pallottinum, Poznań 1989, s. 151-152.

15. Maciejewska I., Wiersze Leopolda Staffa, WSiP, Warszawa 1987, s. 52-60.

16. Majducki L., Historia ogrodów, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1978.

17. Ogród. Forma, symbol, marzenie, red. Małgorzata Szafrańska, Zamek Królewski, Warszawa 1998.

18. Osęka Andrzej, Magia ogrodów [w:] „Magazyn” /dodatek do „Gazety Wyborczej”/ 1999, nr 6.

19. Paprocka A., Topos ogrodu w kulturze, „Polonistyka” 2000 nr 8, str. 494-496.

20. Rynck P. de, Jak czytać malarstwo, Universitas, Kraków 2005, str. 94-95.