Jesteś w: Motyw Polski i Polaków

Motyw Polski i Polaków

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw Polski i Polaków - wprowadzenie



Obraz Polski to częsty motyw w rodzimej literaturze. Poszczególni autorzy umieszczali akcję swoich dzieł w miejscach najbliższych sobie, czyli zazwyczaj w Polsce. Opisywali ojczyznę zarówno w chwilach wielkich wydarzeń dziejowych, powstań, wojen, konfliktów, jak i skupiali się na jej mieszkańcach. Charakterystykę społeczeństwa polskiego odnaleźć możemy zazwyczaj w dziełach, które powstawały zazwyczaj w momentach przełomowych.



Obraz Polski i Polaków jest bardzo różnorodny, w zależności od celu, jaki przyświecał pisarzom czy malarzom. Niektórzy gloryfikowali polskie dokonania, idealizowali społeczeństwo, czyniąc tak „ku pokrzepieniu serc”. Inni, pragnąc ukazać wady czy przywary Polaków wyśmiewali je w swoich utworach zgodnie z założeniami dydaktyczno – moralizatorskimi. Z pewnością ukazany w tekstach kultury obraz nie jest jednolity, a dokładne przyjrzenie się mu skłania do refleksji o patriotyzmie i kondycji współczesnych mieszkańców Polski.



Motyw Polski i Polaków w literaturze



„Bogurodzica” - modlitwa błagalna skierowana do Maryi jako pośredniczki między niebem a ludźmi ukazuje nam nie tylko bogactwo języka polskiego średniowiecza, lecz także świadomość narodową. Dowodzą tego: sformułowanie „Zyszczy nam, spuści nam” czy czasowniki użyte w 1 osobie liczby mnogiej: „nosimy, prosimy”. Nic dziwnego, że pierwsze narodowe wyznanie wiary stało się wkrótce pieśnią rycerstwa polskiego. Odśpiewano ją nie tylko przed bitwą pod Grunwaldem, lecz także w trakcie koronacji Władysława Warneńczyka. W XV wieku „Bogurodzica” stała się hymnem dynastii Jagiellonów i pierwszym nieoficjalnym jeszcze hymnem Polski. Pieśń stała się symbolem jedności religijno-patriotycznej, łączyła bowiem treści chrześcijańskie z wojskowymi.



„Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem”, Mikołaj Rej - autor wykazał, że zepsuta jest zarówno szlachta, jak i duchowieństwo. Cały utwór, mocno osadzony w realiach społecznych i obyczajowych pierwszej połowy XVI wieku, daje zdecydowanie krytyczną ocenę Polski tamtego okresu. Dialog rozpoczyna się od ostrego ataku na księży, którym autor zarzuca przede wszystkim zaniedbywanie obowiązków duszpasterskich, ganienie wiernych, zamiast ich nauczania, próżniactwo, rozpustę, chciwość, sprzedawanie odpustów. Następnie ukazany jest negatywny obraz szlachty, która żyje wystawnie, traci majątki na uczty, drogie wina, stroje. Reprezentanci owej warstwy żyją ponad stan przez zdzierstwo; sędziowie i urzędnicy bywają przekupni, posłowie oraz senatorowie uprawiają prywatę. Najtrudniejsza jest sytuacja chłopstwa:

„Ksiądz pana wini, pan księdza

A nam prostym zewsząd nędza”.

Z zarysowanego obrazu społeczeństwa wynika, że w Polsce postępuje degradacja wszystkich stanów, słabnie zatem i państwo.



„Pieśń o spustoszeniu Podola przez Tatarów”, Jan Kochanowski – autor przedstawia ponadczasową prawdę o naszej ojczyźnie, nawiązując do sytuacji, która zaistniała po ucieczce Henryka Walezego. Polska jest „odbieżałem stadem”, które „drapają rozbójce wilcy”, ponieważ ani pasterz nad owcami chodzi, ani ostrożnych psów za sobą wodzi. Autor sugeruje, iż jeśli najazd Tatarów na Podole nie będzie żadną nauką i nie doprowadzi do opodatkowania się na rzecz regularnej armii, „nową przypowieść Polak sobie kupi, że i przed szkodą, i po szkodzie głupi”.




„Odprawa posłów greckich”, Jan Kochanowski - Troja jest dla Kochanowskiego obrazem Polski. Intencją autora było przestawienie państwa, które poprzez zepsucie moralne samo doprowadza do swojego upadku. Podstawowa teza utworu jest więc następująca: sytuacja polityczna i los państwa zależą przede wszystkim od moralności jego poddanych. Opis narady trojańskiej wzorowany na polskich sejmach (świadczy o tym polski sposób głosowania przez rozstąpienie oraz obecność marszałków stukających o ziemię laskami). Kochanowski dostrzega i wytyka prywatę, przekupstwo (np. Iketaon), chaos, brak odpowiedzialności za losy państwa. Polskę nazywa „nierządnym królestwem bliskim zginienia”.



„Pamiętniki”, Jan Chryzostom Pasek - dzieło traktuje o wojennych przygodach Paska oraz jest świadectwem życia ziemiańskiego ówczesnej szlachty. Z opisów wojennych wypraw Paska wyłania się obraz bitnego, mężnego i przywiązanego do dowódcy szlachcica. Wielokrotnie na kartach dzieła spotykamy dowody jego patriotyzmu i to nie tylko uczuciowego, ale też związanego z odpowiedzialnością za losy ojczyzny. Z Pamiętników wyłania się zatem wzorcowy portret dzielnego żołnierza, nie szczędzącego krwi w obronie ojczyzny, obywatela służącego gorliwie królowi i Rzeczypospolitej oraz poczciwego ziemianina.



• „Pospolite ruszenie”, Wacław Potocki - ukazuje brak dyscypliny wojsk szlacheckich w obliczu realnego zagrożenia. W przywodzącej na myśl spowiedź Pieśni IX Potocki ukazuje rozbieżność pomiędzy wizerunkiem, jaki starała się kreować wokół siebie szlachta, a jej rzeczywistymi działaniami.




• „Zbytki polskie”, Wacław Potocki - autor skrytykował przepych, jakim lubili się otaczać ówcześni szlachcice.



• „Transakcja wojny chocimskiej”, Wacław Potocki - autor relacjonował przebieg bitwy, rezygnując z pokus fikcji literackiej na rzecz prawdy dziejowej i wykładu moralistycznego. Starał się jednak by nad opisem potrzeby chocimskiej górował portret starych Sarmatów, z szacunkiem i podziwem wyrażał się o bitności i umiejętnościach bojowych wojsk polskich.



• „Nierządem Polska stoi”, Wacław Potocki - autor dostrzegał negatywny wpływ wad szlachty na sytuację polityczną i społeczną całego państwa, co staje się powodem rozprężenia. Co roku zmieniają się prawa i konstytucje. Prawo jest niesprawiedliwe wobec obywateli: surowe dla ludzi ubogich lub niskiego stanu, a pobłażliwe dla możnych. Tylko najuboższa szlachta zmuszona jest do płacenia podatków, dlatego często bankrutuje i emigruje do obcych krajów. Tak rządzone państwo wymaga gruntownej naprawy, inaczej grozi mu zagłada. Wiersz jest wołaniem o zmianę postępowania, apelem do pysznej szlachty, aby wzbudziła w sobie choć odrobinę patriotyzmu.




• „O poprawie Rzeczypospolitej”, Andrzej Frycz Modrzewski - traktat stanowi próbę odpowiedzi na pytanie „Co się zda w naszej Rzeczypospolitej poprawy być godnego?”. Autor opisuje aktualny stan ustroju, prawodawstwa i moralności oraz proponuje konkretne reformy. I tak: nierówność wobec prawa powinna być zastąpiona sprawiedliwym sądownictwem, samowola szlachecka winna ulec wzmocnionej władzy królewskiej, nieuctwo i brak szacunku należy zmienić w powszechne wychowanie i edukowanie młodzieży. Celem państwa powinno być zapewnienie obywatelom spokojnego i szczęśliwego życia, także stworzenie opieki prawnej i zabezpieczenie przed krzywdą oraz wyzyskiem. Wśród obywateli ma panować miłość i zgoda oraz powszechna tolerancja. Modrzewski jawi się jako zatroskany o ojczyznę działacz polityczny, głęboko przejęty losem własnego kraju wójt i wizjonerski reformator. Jego przykład ukazuje, jak doskonale i w pełni ukształtowała się świadomość narodowa w epoce odrodzenia.



• „Kazania sejmowe”, Piotr Skarga – autor pisze, iż Polskę nękają choroby, które zagrażają jej istnieniu. Wśród nich Skarga wymienia między innymi osłabienie władzy królewskiej, skłócenie stanu szlacheckiego i innowierców. Jeśli Polacy nie podejmą prób leczenia tych chorób, Polsce grozi zagłada, którą autor ukazuje w obrazach stylizowanych na biblijne proroctwa. Przedstawia nasz kraj jako tonący okręt, który należy ratować. Ci którzy chronią tylko swój dobytek, pójdą na dno razem ze statkiem. Ci, którzy podejmują próby ratowania go, uchronią statek i swoje dobra.



• „Świat zepsuty”, Ignacy Krasicki - poeta zawarł ełny obraz sytuacji panującej w społeczeństwie polskim pełnej goryczy, złości i żalu. Utwór jest wyrazem oburzenia autora z powodu degradacji uświęconego tradycją systemu wartości. Utwór jest bowiem krytyczna kroniką błędów i wad Polaków. Godne potępienia są wszechobecne „matactwa i łgarstwa”, „zuchwałość”, „nierząd, rozpusta, występki szkaradne”, „lubieżność”, bezbożność, bezwzględne dążenie do zysku, niezgoda w rodzinie i w stosunkach między przyjaciółmi. Krasicki prezentuje współczesny świat, w którym „jad się szerzy”, pełno ksiąg bezbożnych, pełno mistrzów zuchwałych, pełno uczniów zdrożnych; świat, w którym „wzgardziły jarzmem cnoty i żony, i męże”, w którym „wadzą się przyjaciele, bracia nienawidzą”. Nagromadzenie objawów zła, ostre tempo kazania, powoływanie się na lepszą przyszłość, na brzydotę zbrodni, apele o rzetelną poprawę, wreszcie - przyznanie się do win całego pokolenia słowami:

„Zewsząd cię zasłużona dolegliwość ściska;

Sameś sprawcą twych losów.” – wywołuje w czytelniku atmosferę przygnębienia i grozy. Autor prorokuje zatem upadek społeczeństwa, które uległo demoralizacji. Zakończenie satyry ma charakter lirycznego apelu o wiarę w przyszłość, o przezwyciężenie rozpaczy, a zarazem apelu o szeroko rozumianą zgodę: w polityce, między społeczeństwem a królem, wreszcie o solidarność narodową na walczącym okręcie.




• „Pijaństwo”, Ignacy Krasicki - w satyrze opisana i skrytykowana została polska obyczajowość, która nakazuje pić z każdej okazji: imienin żony, odwiedzin gości, dolegliwości żołądkowych… Wyśmiane zostały także zwyczaje tej szlachty, która jedynie przy butelce chętnie dyskutuje o miłości ojczyzny, o dobru publicznym, o wojnach, reformach, a nawet o…. szkodliwości picia wódki. Jeden z bohaterów wygłasza długi wywód na temat pochwały trzeźwości, po czym, paradoksalnie i wręcz żałośnie na pytanie - Gdzie idziesz? odpowiada: - Napiję się wódki. Myślę, że nikogo nie dziwi zakończenie tego utworu. Znane są osoby, których słowa nie pokrywają się z czynami.



• „Dziady” cz. III, Adam Mickiewicz - w wizji księdza Piotra nasz naród, symbolizujący Chrystusa, dźwiga krzyż ukuty z trzech zaborców. U stóp umierającego na krzyżu stoi zapłakana matka – wolność. Polska rozpięta na krzyżu cierpi za wszystkie narody Europy. Jak w takiej sytuacji powinien zachować się prawdziwy romantyk – poeta, myśliciel, przewodnik dusz? Konrad, więziony razem z innymi członkami Związku Filomatów w klasztorze w Wilnie to nierozumiany przez innych poeta, która ma poetyckie wizje przyszłości losów ojczyzny, lecz nie umie przełożyć ich na konkrety. Nagromadzona w nim moc wybucha w formie buntu przeciw Bogu. Przekonany o swej potędze twórczej, spiera się z Nim o „rząd dusz”. Domaga się od Boga władzy, by pomóc własnemu narodowi. Kocha ojczyznę, pragnie ją zbawić, uszczęśliwić. Bohater jest postacią tragiczną - mimo poczucia drzemiących w nim możliwości jest bezsilny, nie może nic zrobić dla ojczyzny. Mdleje tuż przed ostatecznym obrażeniem Boga, pojawia się później wśród zesłańców wiezionych na wygnanie do Rosji. W scenie VII Salon Warszawski przestrzeń Salonu warszawskiego ma dwa bieguny. Wiele wskazówek dają tu didaskalia dramatu, w których „towarzystwo stolikowe” zostało określone słowem wielcy. Stół jest tu symbolem zasiedzenia, stabilizacji, toteż wszyscy zgromadzeni akceptują sytuację wynikłą z ponownego podziału Polski. Ów obóz składa się z kosmopolitycznej arystokracji, która podkreśla swoją obcość wobec polskości i literatów – klasyków, obojętnych wobec najbardziej palących spraw ludzkich i narodowych. Przeciwieństwem tego towarzystwa są młodzi ludzie i dwóch starych Polaków – wszyscy nastawieni patriotycznie i wrażliwi na cierpienia innych. Patrioci żyją tym, czym żyje każdy oburzony zaprzedaniem się innych bojownik o wolność: zgrozą hańby, cierpieniem i zemstą.



W scenie VIII, przedstawiającej obraz społeczeństwa wileńskiego, widać jeszcze większy upadek i upodlenie gdyż spotyka się tu grono jawnych zdrajców narodu. Są wśród nich profesorowie Uniwersytetu Wileńskiego - postacie autentyczne: ojczym Juliusza Słowackiego dr August Becu, dr Wacław Pelikan, Leon Bajkow. Są lojalistami, nie interesują się losem narodu, w pełni akceptują sytuację niewoli, uważają, że przyszłość kraju trzeba budować, zawierając ugodę z carem. Patrioci są tu obecni w mniejszości. Większość młodych, światłych patriotów przebywa w więzieniu. Tę część wileńskiego społeczeństwa reprezentują: Justyn Pol - student, spiskowiec, który chciał publicznie rzucić się na Nowosilcowa i powiedzieć mu, co o nim myśli, oraz dekabrysta Bestużew.



Nutę nadziei zawarł Mickiewicz w słowach Piotra Wysockiego zamykających scenę Salonu warszawskiego:

„Nasz naród jak lawa,

Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa,

Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi;

Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi.”


Słowa te są zarazem podsumowaniem obrazu społeczeństwa polskiego. Widzimy podzielony naród: plugawa lawa to sprzedajna arystokracja, natomiast wewnętrzny ogień stanowią nieliczni patrioci. Mickiewicz nawoływał do zstąpienia do głębi, czyli powrotu do utraconych wartości patriotycznych.



• „Pan Tadeusz”, Adam Mickiewicz - polski wieszcz widział w szlachcie polskiej nie tylko negatywne, ale i pozytywne cechy. W poemacie szlachta zostaje oskarżona o dumę, pychę i wynikającą z tego skłonność do anarchii. Lekceważy obowiązki obywatelskie, jest kłótliwa, nazbyt często prywatny interes stawia ponad dobro ogółu i ojczyzny, łamie prawo (zbrojna napaść i zawłaszczenie) przejawia skłonność do alkoholu i awantur. Posiada niskie wykształcenie, brak jej ogłady. Ale ta sama szlachta miała też liczne zalety: umiała zrezygnować z zemsty, wybaczać, naprawić winy, odpokutować popełnione przestępstwa. Bardzo kochała swój kraj, w obliczu niebezpieczeństwa stawała się solidarna, zapominała o urazach. W istocie posiadała również silne poczucie tożsamości narodowej i z pobudek patriotycznych gotowa była do ofiarnej walki. Mickiewicz raczej idealizował ją, a o wadach pisał z humorem. Gdy do Soplicowa wraz z wojskami Napoleona dotarły wielkie wydarzenia historyczne, w poemacie ponownie pojawiły się nuty wyłącznie optymistyczne - nie ma w nim nawet wzmianki o szybko nadchodzącej klęsce Francuzów pod Moskwą. Pozostaje raczej niezmącona wizja, sen o odmienionej, jeszcze piękniejszej, wolnej Polsce.



• „Kordian”, Juliusz Słowacki - autor podejmuje problem świadomości narodowej po klęsce powstania listopadowego. Od samego początku wyczuwamy konflikt między młodymi i starymi. W diabelskim kotle rodzą się przywódcy powstania: są starzy, ostrożni, niechętni radykalnym zmianom. Szatan wypuszcza na ziemię „tłum rycerzy – ospalców”. W ten sposób ta groteskowa scena jest oceną nieudolności przywódców przegranego zrywu narodowego. Słowacki w swoim sądzie nie poprzestaje na przywódcach powstania. Ogółowi, arystokracji, czyli elicie społecznej, poeta wyrzuca służalczość. Najlepszym, zaangażowanym w spisek, ciska słowa Podchorążego – Kordiana:

„Boście z tłumu wysiani jak największe ziarno,

A tak mali jesteście...”

Kordian pragnie wielkiego czynu i nie jest zdolny do jego realizacji. Na szczycie Mont Blanc odnajduje swoje powołanie – ideę patriotyczną, której chce złożyć życie w ofierze. Wzorzec swego postępowania odnajduje w osobie Winkelrieda - szwajcarskiego bohatera z XIV wieku, który własnym ciałem unieruchomił kopie wrogów i umożliwił rodakom zwycięstwo. Konrad chce być polskim Winkelriedem, dlatego podejmuje się zadania ponad swoje siły: chce zamordować cara.



• „Grób Agamemnona”, Juliusz Słowacki - to krytyczny, pełen oskarżycielskiej pasji głos w dyskusji na temat klęski powstania listopadowego. Kluczowe znaczenie ma tu przywołanie dwóch miejsc klęski Greków – Termopil i Cheronei. Słowacki, odwołując się do związanej z tymi wydarzeniami symboliki, daje krytyczną wizję powstania. Cheronea staje się tu figurą klęski Polaków z 1831r., kładąc kres nadziejom na bliskie odzyskanie niepodległości ojczyzny. Przeciwnie Termopile – one stanowią symbol wszystkiego, czego według autora zabraknąć miało polskiemu powstaniu, przede wszystkim - braku determinacji walczących, którą symbolizować miała nieugięta postawa Spartan. Utwór Słowackiego wskazuje nie tylko, iż Polacy nie mieli swojego Leonidasa, ale że brakowało im także ducha walki. Znacznie szerszy wymiar, nieodnoszący się już tylko do kwestii klęski powstania listopadowego, mają pojawiające się w dalszej części tekstu namiętne oskarżenia kierowane pod adresem całej narodowej tradycji. Dwoistość Polski ujął Słowacki w formułę, iż więzi ona duszę anielską w czerepie rubasznym.



Polskę nazywa niewolnicą, podkreślając, że w tę niewolę zaprzedała się sama, kryjąc się za czerepem tradycji i bezmyślnie naśladując obcych:

„(…) lecz ciebie błyskotkami łudzą;

Pawiem narodów byłaś i papugą;”

Właśnie owa bezmyślność należy do grzechów najcięższych w kraju, „gdzie nie trwa myśl nawet godziny” i do którego kierowane jest jeszcze jedno, nawiązujące do mitu o Prometeuszu, oskarżenie:

„Sęp ci wyjada nie serce — lecz mózgi.”

Słowacki sądził, że ideał tkwi w Polsce, tylko zakryty, zduszony, stłumiony wadami narodowymi szlachty. Wady te poeta przyrównuje do mitycznej koszuli Dejaniry, która stała się przyczyną śmierci Heraklesa. Ratunek dla Polski zawiera się więc w słowach:

„Zrzuć do ostatka te płachty ohydne,

Tę — Dejaniry palącą koszulę:”



• „Lalka”, Bolesław Prus – autor przedstawił społeczeństwo polskie zajęte zdobywaniem majątków i gromadzeniem pieniędzy, nie zaś poświęcające się dobru ogólnemu i sprawom społecznym. Niechętne jest wszystkiemu, co łączy się z jakimkolwiek ryzykiem, podejrzliwie patrzy na wszystkich, którzy się tego ryzyka nie boją. Narastają nastroje antysemickie. Nie ma w tym społeczeństwie miejsca na jakikolwiek idealizm, a idealiści czują się wyobcowani i często stają się obiektem kpin. Najbardziej krytykowaną warstwą jest arystokracja, żyjąca dawnymi tytułami, sprzedająca ostatnie elementy dawnych majątków.



• „Krzyżacy”, Henryk Sienkiewicz - powieść sięga czasów średniowiecza, okresu konfliktów Polski i Zakonu krzyżackiego zakończonych bitwą pod Grunwaldem. Na tle wielkich wydarzeń historycznych przedstawiona została opowieść o życiu społeczeństwa polskiego na przełomie XIV i XV wieku. Krzyżaków ukazał Sienkiewicz jako plemię zaborcze, nienasycone, posługujące się samowolą i zbrodnią. Większość polskich wojów żądało zemsty. Wyczuwano zagrożenie niepodległości, utraty własnej kultury i świadomości narodowej. Jak pisze Sienkiewicz: „Gotowano się po wszystkich ziemiach Królestwa poważnie, bez chełpliwości, jako zwyczajnie do boju na śmierć i życie”. Polak zrozumiał, czym jest ojczyzna, jakie korzyści płyną z niepodległości i jak wielką rolę pełni własny dom. Powszechne powstanie przeciw oprawcy było tylko kwestią czasu. Suma doznanych krzywd przerodziła się w ogólnonarodową świadomość i doprowadziła do ostatecznej rozprawy ze znienawidzonym wrogiem. Kwiat rycerstwa, zjednoczony „Bogurodzicą”, stanął do bitwy pod Grunwaldem i w glorii pokonał Krzyżaków, uwalniając naród od groźby utraty wolności.



• „Trylogia”, Henryk Sienkiewicz – autor tworząc trzy częśi przedstawił wyidealizowany portret Polaków. Polscy rycerze są waleczni, choć mają wiele wad, w chwilach zagrożenia potrafią się zdobyć na niezwykła odwagę i bohaterstwo. Polska to kraj, który nękają liczne nieszczęścia, ale z każdego upadku potrafi się podnieść dzięki swoim obywatelom. Sienkiewicz podtrzymuje stereotyp Polaka-katolika. Na przykład w „Potopie” zdrajcy to w przeważającej części innowiercy.



• „Wesele”, Stanisław Wyspiański - w bronowickiej chacie zgromadzone zostały dwie, najważniejsze według autora, warstwy społeczne: inteligencja i chłopi. Już pierwsza scena aktu I ukazuje obraz obydwu grup. Dziennikarz uważa się za lepszego, dlatego zwraca się do Czepca z ironią, traktując go jak osobę ograniczoną, mającą rozeznanie tylko w tym, co dzieje się na wsi. Twierdzi, że chłopi powinni urzeczywistniać ideę „wsi spokojnej” Kochanowskiego i nie mieszać się do polityki. W akcie II ukazuje się Upiór, czyli Jakub Szela, przywódca rzezi galicyjskiej. Rozmawia z Dziadem, który doskonale pamięta te krwawe wydarzenia i nie wierzy w zjednoczenie inteligencji z chłopami. Radczyni, reprezentująca inteligencję, czyli klasę społeczną uważającą się za lepszą, wykazuje się kompletnym brakiem znajomości realiów i problemów wsi. Wyspiański krytykuje chłopomanię, która jest wynikiem przemijającej mody. O tym, że jest to tylko pozorne zbliżenie się inteligencji i chłopstwa, świadczy ukazanie się Hetmana, czyli Franciszka Ksawerego Branickiego - symbolu zdrady narodowej.





W scenie I Czepiec krytykuje bierność inteligencji, stwierdzając: „pany dużo by już mogli mieć, ino oni nie chcom chcieć.”. Wyspiański ocenia również chłopów, mających także o sobie i swojej klasie wysokie mniemanie. Mieszkańcy wsi zachowują się głośno, są radośni, pełni życia, skłonni do bójek i pijaństwa. Chłopi chcą walczyć o Polskę, potrzebują jednak przywódcy, który ich poprowadzi. Panowie natomiast postrzegają mieszkańców wsi stereotypowo, mają o nich fałszywe zdanie. Wyspiański ukazuje niedojrzałość do walki obydwu grup społecznych do walki. Inteligencja została przedstawiona jako nieodpowiedzialna, niezdolna do wielkiego czynu warstwa społeczna. Krytyczne spojrzenie na chłopów wynika z ich lekkomyślności, egoizmu, próżności i przywiązania do dóbr materialnych, co symbolizuje wspomniana już wcześniej czapka z pawimi piórami. Dramat jest zakończony symbolicznym chocholim tańcem, który oznacza niemoc, marazm i uśpienie społeczeństwa.



• „Chłopi”, Władysław Stanisław Reymont - powieść ukazuje przemijanie pewnej epoki i tradycyjnych stosunków kształtowanych na polskiej wsi przez stulecia, zatem rejestruje istotne zmiany obyczajowe. Ów proces rozpoczęło uwłaszczenie chłopów, przyspieszyły parcelacja majątków, emigracja zarobkowa ze wsi, kolonizacja niemiecka spychająca w przeszłość świat i jego obyczajowość, czego uogólnieniem były Lipce. Epopeja Reymonta nakierowana jest na pełne utrwalenie rzeczywistości wsi polskiej u progu XX wieku. Lipce ukazane zostały w sposób przekrojowy. Poznajemy zarówno gospodarstwa najzamożniejszych rolników, ale też życie wiejskich nędzarzy - chałupników, komorników czy tylko parobków. „Chłopi” to przede wszystkim opis życia wiejskiej zbiorowości. Autor prowadzi nas przez całoroczny cykl wiejskiego życia. Poznajemy sposoby obchodzenia świąt kościelnych, ludowe zabawy, domowe zajęcia.



• „Przedwiośnie”, Stefan Żeromski - autor stara się udzielić odpowiedzi na to pytanie. W powieści pojawiają się dwie koncepcje rozwoju sytuacji w kraju. Pierwsza z nich postuluje wprowadzenie stopniowych reform na drodze ewolucji: rozwój struktur państwowych, uzdrowienie gospodarki i zbudowanie oświaty, spółdzielczości, mocnych fundamentów kraju, wzmocnienie obronności ojczyzny i poszanowanie prawa. Druga koncepcja głosi konieczność komunistycznego przewrotu. Cezary Baryka, główny bohater utworu, wykazuje postawę sceptyczną wobec obu tych koncepcji. Przekonał się, że w młodym niepodległym kraju jest wiele nieszczęść, krzywdy ludzkiej i niesprawiedliwości. Rozczarował go również mit o szklanych domach, utopijny obraz dobrobytu w wolnej Polsce. Zarzuca Lulkowi, że zbyt wolne wprowadzenie reform okaże się nieskuteczne, a proponowane przez rząd zmiany nie wpłyną na poprawę warunków życia najuboższych. Zdecydowanie odrzuca również drogę przewrotu komunistycznego. Rozumie, że klasa robotnicza nie potrafi sięgnąć po władzę, gdyż sama jest zdegenerowana i nieprzygotowana do rządzenia. Mimo to, nie mogąc pogodzić się z prześladowaniem mniejszości narodowych i stosowaniem politycznego terroru, decyduje się stanąć na czele robotniczego pochodu protestacyjnego.



• „Granica”, Zofia Nałkowska – na przykładzie Zenona Ziembiewicza autorka sugeruje, iż Polska lat trzydziestych jest krajem, w którym władza należy do karierowiczów i ludzi pozbawionych skrupułów. Palące problemy społeczne przez lata niepodległości nie zostały rozwiązane, za to powiększyły się majątki tych, którzy nie mieli skrupułów. Nałkowska na przykładzie Boleborza i rodziców Zenona pokazuje upadek dawnego ziemiaństwa i szlacheckich rodów.



• „Opowiadania”, Tadeusz Borowski - były więzień Oświęcimia swoje doświadczenia i obserwacje obozowe przedstawił w cyklu opowiadań. W obozach nie liczy się naród, lecz jednostka. Zło jest silniejsze. Zlagrowany Polak nie jest w stanie z nim wygrać, musi się podporządkować, by przetrwać. Udaje się to nielicznym - kosztem utraty moralności i nieludzkich cierpień, jak Tadeuszowi.



• „Pieśń o żołnierzach z Westerplatte”, Konstanty Ildefons Gałczyński - wiersz jest hołdem złożonym bohaterskiej załodze żołnierzy broniących półwyspu wchodzącego w skład portu w Gdańsku. Ich przykład świadczy o tym, że nawet małymi siłami można wiele zdziałać w imię wielkiego, patriotycznego celu. Utwór miał być pocieszeniem po poniesionej klęsce. Wiersz kończy zapowiedź, że w przyszłości obrońcy Westerplatte z zaświatów jeszcze raz wrócą z nieba na ziemię i wspomogą walczących.



• „Dwóch Polaków”, Konstanty Ildefons Gałczyński - w utworze występują Sandwicz i Skoczwiński. Już na początku utworu bohaterowie grożą sobie „Ja pana wykończę!”. Są przekonani o własnej wartości, uważają, że rozmowa z nimi to zaszczyt. Skoczwiński i Sandwicz są także zapalczywi. Na słowa Sandwicza „Precz z Heraklitem z Efezu!”, Skoczwiński ripostuje: „Co? Niech żyje Heraklit z Efezu!”. Nie jest to jednak wymiana poglądów na temat filozofa, a robienie sobie na złość. Polacy jednoczą się jedynie w cierpieniu. Jest ono nie tylko efektem wzajemnego spoliczkowania, wynika też z tego, że „znowu na jednej mapie nas nie było”. Gałczyński czyni w ten sposób aluzję do romantycznej martyrologii Polaków; do koncepcji narodu wybranego. Winę za niepowodzenia zrzucają Skoczwiński i Sandwicz na „przeklętą Europę”. „Oni” są nawet winowajcami zgubienia kuchenki elektrycznej, od której „Ostał ci się ino sznur.” Zakończenie to jest zabawnym nawiązaniem do słów chochoła z „Wesela”. Satyra ukazuje, że wady narodowe nie zmieniają się mimo odmiennej sytuacji historycznej.



• „Dymiący piecyk”, Konstanty Ildefons Gałczyński - w skeczu Chór Polaków biadoli nad swoim „nieszczęściem”. Winę zrzucają na wyniszczające racje geopolityczne. Sam Piecyk komentuje:

„i nic się, ach, nic się nie zmienia,

a ci Polacy modlą się i grają Szopena,

och!”

Upersonifikowany piec ukazuje, że Polacy potrafią tylko użalać się nad swym losem, modlić się i czekać na cud. Potwierdza to chór, mówiąc:

„Cudu! Cudu!

(…) cudu pragnie lud.”

Gałczyński polemizuje z romantyczną koncepcją oczekiwania na boską pomoc. Okazuje się jednak, że w sprawie piecyka nie potrzeba cudu, lecz zwykłego wyczyszczenia rur i „prostych czynności zduńskich”. Wykonuje je osiołek. Reakcja Polaków na naprawienie piecyka jest zgodna ze stereotypem - pogrążają się w zabawie i pijaństwie, by już za chwilę uznać osiołka za „gościa podejrzanego” i pobić go.



• „Trans-Atlantyk”, Witold Gombrowicz w powieści widzimy Polaków na emigracji: narratora Witolda Gombrowicza; starego majora Kobrzyckiego i jego syna, a także wspólników: Barona, Ciumkałę, Pyckala. Przybyły do Argentyny narrator, szukając pracy, poznaje pozostałych bohaterów. Trafia do właścicieli firmy Koński Psi Interes. Każdy z nich obiecuje mu posadę i wielką wypłatę; niestety, wszystko kończy się na obietnicach. Pyckal, Baron i Ciumkała, choć nierozłączni, nieustannie kłócą się o podział zysków z Młyna. W scenie pojedynku okazuje się, jak bardzo bohaterowie chcą wywrzeć dobre wrażenie na cudzoziemcach. Choć pojedynek jest bez kul, a polowanie bez zająca, pozory zostają zachowane. Ważna scena rozgrywa się także w piwnicy. Zgromadzona tam Polonia „uzbrojona” jest w ostrogi i rani każdego podejrzanego o chęć ucieczki. Wszyscy cierpią z zasady, „dla ojczyzny”, ponieważ tego wymaga historia. Tylko Gombrowicz wie, że sytuacja ta jest absurdalna.



• „Pierwszy krok w chmurach”, Marek Hłasko - autor zaproponował obraz Polski i Polaków będący całkowitym zaprzeczeniem wizerunku budowanego w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych przez socrealistyczną literaturę i komunistyczną propagandę. Został odrzucony patos, podniosłe deklamacje o prostym człowieku, jego znaczeniu, budujące opowieści o nowym świecie, roli robotników w jego tworzeniu, ich świetlanej przyszłości. Hłasko pokazał beznadziejna egzystencję szarych ludzi, bak jakichkolwiek perspektyw poprawy losu, obezwładniającą nudę codziennego życia.



• „Mała apokalipsa”, Tadeusz Konwicki - rzeczywistość, ukazana w utworze odzwierciedla realia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, w której władzę sprawowała partia komunistyczna – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Obraz ówczesnej Polski, kraju o silnych tradycjach chrześcijańskich i niepodległościowych, został doszczętnie wypaczony pod wpływem uzależnienia polityki wewnętrznej i zewnętrznej od interesów Związku Radzieckiego oraz założeń systemu totalitarnego. Społeczeństwo składało się z ludzi, którzy należeli do władzy partyjnej bądź byli z nią bezpośrednio związani oraz z bezwolnej masy robotniczej. Powieść Konwickiego obnażała zniszczenia, jakie dokonały się w psychice Polaków pod wpływem reżimu. Świat przedstawiony to świat zdegradowany i zdominowany przez propagandę.



• „Przedszkole”, Jacek Kaczmarski - tytułowe przedszkole to metafora Polski, a przedszkolaki to Polacy. Podmiotem lirycznym jest jeden z wychowanków, nazywający siebie „krnąbrnym oraz złym”. Na tej podstawie możemy identyfikować go z samym Kaczmarskim, znanym z działalności opozycyjnej. Władzę absolutną w przedszkolu sprawuje despotyczna Pani, którą z kolei możemy odczytać jako komunistyczną władzę. Zabrania ona wyglądać na świat za oknem, czyli za granicę, a za każde nieposłuszeństwo nakłada karę, o czym mowa we fragmencie:

„W przedszkolu naszym nie jest źle,

kiedy się grzecznym jest.

Bo jeśli nie – zaraz po pupach [...] biją nas”

Działania polskiego rządu są nieprzemyślane, nieudolne i kończą się klęską, maskowaną przed obywatelami głosem propagandy. Ostatnia strofa utworu to ironiczna pointa, w której podkreślona została nieustanna kontrola jednostki w państwie autorytarnym oraz poddana krytyce pokorna i bierna postawa wielu Polaków wobec władzy. Jacek Kaczmarski zwodzi cenzurę, posługując się konceptem Polski jako przedszkola. Ucieka w ten sposób od patosu i przesadnej dramatyzacji oraz dodatkowo ośmiesza władzę ukazaną jako przedszkolanka – tyran.



Motyw Polski i Polaków - propozycje wstępu



A. Wizerunek Polski i Polaków w literaturze. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów.



Rozważania dotyczące postaw Polaków wobec najważniejszych historycznych przełomów należy rozpocząć od rzeczy podstawowej – zdefiniowania samego terminu „Polak”. Zgodnie z koncepcją Bogdana Chlebowskiego pojęciem tym określimy człowieka, który używa języka polskiego, traktuje go jako mowę ojczystą, przestrzega norm typowych dla kultury polskiej oraz jest przekonany o posiadaniu polskich korzeni etnicznych. Zgodnie z preambułą do aktualnie obowiązującej Konstytucji Rzeczypospolitej Polakiem jest obywatel polski poczuwający się do wspólnego dziedzictwa historycznego i dobra kraju, niezależnie od narodowości. Widoczny jest wspólny element obu definicji – posiadanie dziedzictwa historyczno-kulturowego wypracowanego przez poprzednie epoki. Jeden z najważniejszych elementów tego dziedzictwa stanowi z całą pewnością literatura. Przyjrzyjmy się więc, w jaki sposób znaleźć w niej można ślady kształtowania się świadomości narodowej.



Konstanty Grzybowski wskazuje kilka czynników, które scementowały związki międzyludzkie i doprowadziły do wytworzenia się społeczeństwa. Były nimi w głównej mierze: wolność, język, kultura oraz religia. Pierwotna całkowita wolność jednostki okazała się niebezpieczna, gdyż wraz z pojawieniem się własności prywatnej człowiek chciał mieć jak najwięcej dóbr dla siebie i gotów był odebrać je swemu sąsiadowi. Doprowadzało to często do bratobójczych walk, co burzyło harmonię życia w plemieniu. Korzystne okazało się więc zrzeczenie się części wolności na rzecz panowania jednego władcy, który zapewniał podstawowy ład społeczny. Wielość gwar i dialektów stopniowo ulegała zmniejszeniu, uniwersalizacji, z powoli tworzył się jeden wspólny język. Posługiwanie się nim przynosiło wiele korzyści w różnych sferach – zarówno handlowej, jak i życia codziennego. Poczucie wspólnoty zrodzone z używania jednego języka, posiadania jednego władcy, połączone wkrótce z jedną religią wyznającą jednego Boga zaowocowało stworzeniem kultury polskiej. Ludzie zrozumieli, że łączy ich coraz więcej, odczuli wspólne więzi i uznali siebie za społeczeństwo.



Przykład wstępu:



B. Przedstaw różnorodne portrety Polaków, odwołując się do świadomie wybranych dzieł literackich i filmowych.



Przykład wstępu:



Jednym z ważnych tematów, jakie od wieków podejmowali pisarze i poeci poszczególnych epok, była ojczyzna i mieszkający w niej rodacy. Pisarze różnie postrzegali kraj i jego mieszkańców, i w zależności od własnych postaw, orientacji ideowych i politycznych formułowali oceny, które wyrażali na kartach swoich utworów. Literackie rozmowy o Polsce to głównie rozważania o przeszłości ojczyzny (narodowych tradycjach, ale i krytycznie ocenianej anachronicznej polskości), jej teraźniejszości i przyszłości. Poszczególni twórcy często pisali o zaletach i wadach Polaków, o naszym duchu, narodowym charakterze. Dla jednych pisarzy polskość była wyłącznie powodem do dumy, inni odczuwali ją jako ograniczenie i ciężar. W okresach niewoli przeważnie przypominano wielkość Polski i mesjanistyczne zapowiedzi jej zmartwychwstania; literatura lat pokoju częściej skupiała się na codzienności Polaków i w niej poszukiwała elementów układających się w nasz „portret własny”.



Motyw Polski i Polaków - propozycje tematów wypracowań



Temat Polski i Polaków można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:



• Motyw Polski i Polaków w literaturze różnych epok.

• Wizerunek Polski i Polaków w literaturze. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów.

• Polska i Polacy w literaturze polskiej i obcej. Omów odwołując się do wybranych artykułów.



Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ umożliwiają wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu.



Innym sposobem ujęcia motywu Polski i Polaków jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:



• Wizerunek Polski i Polaków. Omów temat na przykładzie wybranych dzieł literackich i filmowych.

• Obraz Polski i Polaków w tekstach kultury XX wieku.

• Naród polski w literaturze i sztuce XIX i XX wieku.



W tak sformułowanych tematach trzeba, oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy polskie występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość oceny społeczeństwa polskiego:



• Postawy Polaków w najważniejszych momentach dziejowych. Przedstaw i porównaj typy postaw na wybranych przykładach literackich z różnych epok.

• Przedstaw ocenę narodu polskiego na podstawie wybranej literatury dwóch wybranych epok.



Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:



• Portrety Polaków w utworach satyrycznych i karykaturze literackiej. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów.



We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok.



Określenie problemu – teza



Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.



Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:



• Tematyka ukazywana przez artystów w swych utworach w odniesieniu do motywu Polski i Polaków zmieniała się na przestrzeni lat.

• Na wydarzenia polityczne i sytuację panującą w społeczeństwie polskim natychmiast reagowali poeci i pisarze.

• Przez wieki polska świadomość narodowa i postawa patriotyczna ewoluowała.



Teza może ograniczyć dobór lektur pod kontem epok literackich czy możliwych do wykorzystania tekstów kultury:



• W ukazywaniu obrazu Polaków twórcom dzieł literackich i filmowych przyświecał dydaktyzm.

• Ocena społeczeństwa polskiego - częstym motywem dzieł literackich, szczególnie w romantyzmie i Młodej Polsce.



Wśród innych tez możemy wyróżnić:



• Polacy bardzo często stanowią temat utworów satyrycznych. Twórcy ukazują głównie wady i przywary narodowe.

• Poczucie wspólnoty zrodzone z używania jednego języka, posiadania jednego władcy, połączone wkrótce z jedną religią wyznającą jednego Boga zaowocowało stworzeniem odrębnej, polskiej kultury.



Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca. Inny obraz Polski i Polaków występuje w renesansie, gdzie mamy do czynienia głównie z ideałem szlachcica – ziemianina, inne cechy nosi barokowy sarmata, zmieniają się przywary Polaków w oświeceniu, również rozbiory i dwie wojny światowe wywierają silny wpływ na narodową specyfikę mieszkańców naszego kraju.



Motyw Polski i Polaków - propozycje zakończenia



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.



A. Wizerunek Polski i Polaków w literaturze. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów.



Przykład zakończenia:



Wizerunek Polaków na przestrzeni dziejów jest bardzo różny, co związane jest przede wszystkim z sytuacją historyczną kraju w czasach, kiedy dany autor tworzył swoje dzieło. Jedno jest pewne – zarówno utwory kreujące pozytywne postawy naszych przodków, jak i te traktujące przede wszystkim o ich wadach, mają za zadanie wzbudzać w nas refleksję nad naszym własnym życiem i naszą ojczyzną. Dawne utwory pokazują, że współczesna świadomość narodowa nie zrodziła się z próżni, ukształtował ją szereg wydarzeń historycznych, zarówno wzniosłych, jak i przygnębiających. Mimo współczesnej globalizacji i otwartości świata nie powinniśmy zapominać, że mieszkających na terenie Polski ludzi łączy wspólna tradycja, kultura, język i nie są to tylko puste słowa, ale wartości, które decydują o naszych wyborach i przyszłości.



B. Przedstaw różnorodne portrety Polaków, odwołując się do świadomie wybranych dzieł literackich i filmowych.



Przykład zakończenia:



Należy stwierdzić, że pisarze nie pozostają obojętni wobec swojego narodu. Analizując fakty historyczne i społeczne oraz postępowanie swoich współrodaków, dostrzegają wady polskiego społeczeństwa i piętnują ich błędy w postępowaniu. Jednakże to nie obarczanie Polaków winą, nie bezmyślne wytykanie im wad jest celem pisarzy. Ostra krytyka ze strony twórców służy przede wszystkim uświadomieniu własnemu narodowi, jakie były powody dotychczasowych niepowodzeń, czego należy się wyzbyć, nad jakimi cechami należy pracować, aby uchronić się przed moralnym upadkiem, który może zgubić cały kraj. Jednocześnie pisarze dają społeczeństwu do zrozumienia, że jest jeszcze nadzieja, że pomimo niepowodzeń związanych z odzyskaniem niepodległości nie wszystko jeszcze stracone.



Krasicki apelując o pozostanie na okręcie, prosi naród, aby nie odwracał się od własnej ojczyzny. Mickiewicz, mówiąc o zstąpieniu do głębi (lawy), nawołuje do powrotu do wartości patriotycznych; Słowacki ratunek widzi w zrzuceniu płacht ohydnych, czyli wyzbyciu się wad narodowych. Wszyscy twórcy głęboko przejęci sytuacją narodową, nawołują Polaków do poprawy, pokazują społeczeństwu polskiemu, gdzie należy szukać ratunku, narzucając sobie tym samym rolę pisarzy – moralizatorów i nauczycieli.



Motyw Polski i Polaków - literatura podmiotowa



Książka:



1. Bogurodzica (w): A. Rajca, J. Polanicki, Poezja polska w szkole średniej od średniowiecza do współczesności, Warszawa 1997.

2. Dąbrowska M., Noce i dnie, Warszawa, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, 1977.

3. Fredro A., Zemsta, Ossolineum, Wrocław 1969.

4. Gałczyński K. I., Pieśń o żołnierzach z Westerplatte [w:] Kaliński W. Poezja naszego wieku, Warszawa 1989.



5. Gałczyński K. I., [w:] tegoż, Wybór poezji, Ossolineum, Wrocław 2003.

6. Gombrowicz W., Trans-Atlantyk, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2005.

7. Gombrowicz W., Ferdydurke, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1989.

8. Kochanowski J., Odprawa posłów greckich, „Promocja”, Wrocław 2001.

9. Kochanowski J., Pieśni o spustoszeniu Podola przez Tatarów [w:] Fraszki, pieśni, treny, Jan Kochanowski, Zielona Sowa, Kraków 2006.

10. Konwicki T., Mała Apokalipsa, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2005.

11. Krall H., Zdążyć przed Panem Bogiem, Wydawnictwo a5, Kraków 2005.

12. Krasicki I., Bajki, przypowieści, satyry, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1989.



13. Mickiewicz A., Dziadów część III, Czytelnik, Warszawa 1967.

14. Mickiewicz A., Pan Tadeusz, Nasza Księgarnia, 1982.

15. Modrzewski, A. F., O poprawie Rzeczypospolitej, Naukowe Wydawnictwo Piotrkowskie Filii Akademii Świętokrzyskiej, Piotrków Trybunalski 2003.

16. Orzeszkowa E., Nad Niemnem, Wydawnictwo Greg, Kraków 2000.

17. Pasek J. C., Pamiętniki, Ossolineum, Wrocław 1990.



18. Potocki W., Nierządem Polska stoi, [w:] Wybór wierszy, Warszawa 2005.

19. Potocki W., Pieśń IX, [w:] Helikon sarmacki, Red. Jan Błoński, Mieczysław Klimowicz,, Ossolineum, Wrocław 1989.

20. Potocki W., Pospolite ruszenie, [w:] Potocki Wacław, Wiersze, Wyd. 1, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1966.

21. Potocki W., Transakcja wojny chocimskiej (fragmenty), [w:] Maria Adamczyk, Bożena Chrząstowska, Józef Tomasz Pokrzywniak, Starożytność i oświecenie, WSiP, Warszawa.



22. Prus B., Lalka, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005.

23. Rej M., Żywot człowieka poczciwego, [w:] Wybór pism, opr. S. Adamczewski, Książka,Warszawa 1947.

24. Rej M., Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem, Zielona Sowa, Kraków 2003.

25. Reymont W.S. Chłopi, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1973.

26. Sienkiewicz H. Potop, Wydawnictwo „Greg”, Kraków 2006.

27. Sienkiewicz H., Quo vadis, „Siedmioróg”, Wrocław 1996.

28. Sienkiewicz H., Krzyżacy, Wydawnictwo „Greg”, Kraków 2007.

29. Słowacki J., Kordian, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław; Warszawa 1986.



30. Słowacki J. Grób Agamemnona, [w tegoż:] Poezje, Warszawa, 1999.

31. Szczypiorski A., Początek, Instytut Zachodni, Poznań 1989.

32. Wyspiański S., Wesele, Wydawnictwo Ossolineum, Wrocław 1989.

33. Żeromski S., Ludzie bezdomni, Wydawnictwo Greg, Kraków2007.

34. Żeromski S., Przedwiośnie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1999.



Malarstwo:



1. Polonia, Jacek Malczewski, 1914, olej na tekturze. Własność prywatna.

2. Polonia, Stanisław Wyspiański, projekt witraża do katedry lwowskiej, 1893-94, pastel. Muzeum Narodowe, Kraków.

3. Polonia - cykl, Artur Grottger, 1863.

4. Polonia II, Jan Matejko, ilustracja do „Psalmów przeszłości” Zygmunta Krasińskiego, 1861.

5. Rejtan - Upadek Polski, Jan Matejko, 1866, olej na płótnie. Zamek Królewski w Warszawie.

6. Rok 1863 – Polonia, Jan Matejko, 1864, olej na płótnie. Muzeum Narodowe w Krakowie. Zbiory Czartoryskich.



Motyw Polski i Polaków - literatura przedmiotowa



1. Abramowska J., Jan Kochanowski, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2001.

2. Bonikowa M., [red.] Jan Matejko Szkice – Studia, Wielki cykl historyczny, Sceny z życia dawnej Polski, Portrety – Polichromie, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 195

3. Bortnowski S., „Potop” w szkole. Odbiór powieści Henryka Sienkiewicza. Wnioski dydaktyczne, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1988.

4. Chlebowski B., Literatura polska 1795-1905: jako główny wyraz życia narodu po utracie niepodległości, Ossolineum, Lwów 1923.s. 4-17, 321-330.

5. Cieśla-Korytowska M., „Dziady” Adama Mickiewicza, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1995.



6. Detko J., Orzeszkowa wobec tradycji narodowowyzwoleńczych, Czytelnik, Warszawa 1965.

7. Dopart B., Piętno buntu metafizycznego z symboliki III cz. „Dziadów”, Ruch Literacki, Kraków 1989, s. 310-316.

8. Drabarek B., Falkowski J., Rowińska I., Szkolny słownik motywów literackich, Wydawnictwo KRAM, Warszawa 1998.



9. Epoki literackie. Od antyku do współczesności, red. M. Hanczakowski, M. Kuziak, A. Zawadzki, B. Żynis, Wydawnictwo PPU „PARK”, Bielsko-Biała 2003.

10. Eustachiewicz L., „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1975 s. 9-44, s. 45-66.

11. Falkowski S., Siły większe niż chaos. Tajemnice „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego, Vademecum, Warszawa 2002.

12. Gorbaniewska N., Solidarność z Polską powinna mieć swój odrębny wyraz. „Kontakt” 1982 [on-line]



13. Grzybowski S., Sarmatyzm, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1996.

14. Grzybowski K., Ojczyzna, naród, państwo, PIW, Warszawa 1970.

15. Gutowska U. [red.] Literatura w służbie ojczyzny, Wydawnictwo Ministra Obrony Narodowej, Warszawa 1969.

16. Hernas C., Barok, PWN, Warszawa 1976.

17. Hernas Cz. Wyspiański Stanisław, [w:] Przewodnik encyklopedyczny literatury polskiej, Warszawa 1985, s. 420.

18. Hutnikiewicz A., „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego, WSiP, Warszawa 1974.

19. Hutnikiewicz A., Żeromski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.



20. Inglot M., O „Zemście” Aleksandra Fredry, [w:] Arcydzieła literatury polskiej, red. S. Grzeszczuk, A. Niewolak – Krzywda, Krajowa Agencja Wydawnicza, Rzeszów 1988.

21. Iwasiów Inga, Eliza Orzeszkowa „Nad Niemnem”, Wydawnictwo Jota, Warszawa 1990.

22. Kleiner J., Juliusz Słowacki: Dzieje twórczości, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1999.

23. Jażdżewska-Goldsteinowa E., „Początek” Andrzeja Szczypiorskiego, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1995.

24. Kosman M., Na tropach bohaterów Trylogii, Książka i Wiedza, Warszawa 1973.



25. Kowalczykowa A., Samobójcy romantyczni, [w:] Style zachowań romantycznych. Propozycje, dyskusje., red. Maria Janion i Marta Zielińska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986.

26. Kwiatkowski J., Dwudziestolecie międzywojenne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002.

27. Kuchowicz Z., Człowiek polskiego baroku, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1992.

28. Kulczycka – Saloni J., Pozytywizm, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1971.

29. Lementowicz U., „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2001.

30. Lementowicz Urszula, „Krzyżacy” Henryka Sienkiewicza, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2008.



31. Lichański S., „Chłopi” Władysława Stanisława Reymonta, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1987.

32. Maciąg W., Witold Gombrowicz (w): Autorzy naszych lektur Pod red. Włodzimierza Maciąga, Ossolineum, Wrocław 1987, s. 189-201.

33. Nowacka I., „Kordian” Juliusza Słowackiego, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2000.

34. Osmoła J., „Potop” Henryka Sienkiewicza, „Biblios”, Lublin 2006.

35. Piszczkowski M., Ignacy Krasicki - monografia literacka, Wydawnictwo Literackie, Kraków, 1969, s. 353-355.



36. Polańczyk D., „Zemsta” Aleksandra Fredry, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2004.

37. Popławska A., Stefan Żeromski „Przedwiośnie”, Wydawnictwo Greg, Kraków 2007.

38. Przybylski R., Słowo i milczenie bohatera Polaków: studium o „Dziadach”, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN, Warszawa, 1993, s. 206-208.

39. Sztaudynger S., „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997.

40. Szurczak A., „Lalka” Bolesława Prusa – „powieść wielkich pytań... epoki” – po ponad stu latach, „Język Polski w Szkole Średniej” 1995.



41. Szurczak A., Polskie społeczeństwo w sytuacji niewoli na podstawie sceny VII i VIII, „Język Polski w Szkole Średniej”, 1994-1995, nr 2, s.47-49.

42. Weiss T., Dyskusja o Polsce w bronowickiej chacie – „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego [w:] Arcydzieła literatury polskiej – interpretacje, pod red. S. Grzeszczuka i A. Niewolak – Krzywdy, Rzeszów 1987

43. Wilczycka D. „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 1995.

44. Woźnikowski W., Oświeceni [w:] Okresy literackie, pod red. Jana Majdy, WSiP, Warszawa 1985.



45. Wyka M., Konstanty Ildefons Gałczyński. (w): Autorzy naszych lektur. Pod red. Wł. Maciąga, Ossolineum, Wrocław 1987, s. 77-92.

46. Żmigrodzka M., Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku, Wydawnictwo Literackie PAN, Kraków 1975.