Jesteś w: Motyw przemiany

Motyw przemiany

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw przemiany - wprowadzenie



Jedyną stałością w życiu jest zmienność. To, że wiąż ulega ono metamorfozom, faluje, płynie. Upływa czas a wraz z nim „teraz” zmienia się w „przed chwilą”. Z upływem czasu zmienia się również człowiek – jego psychika, charakter, kodeks moralny, sposób postępowania. Najczęściej uważa się, że człowiek dojrzewa, staje się bardziej doświadczony, dzięki czemu jego decyzje są bardziej przemyślane. Z reguły powinien dążyć ku dobremu, ku pozytywnej przemianie.

Literatura pokazuje, że takie rozumienie, choć powszechne, często bywa fikcją, a ludzie wraz z upływem czasu stają się gorsi. Nie brakuje jednak przykładów pozytywnych metamorfoz, które czynią bohaterów bardziej wartościowymi, pełniejszymi. W tekstach kultury brak, podobnie jak w życiu, postaci statycznych. Dzięki swojej dynamice czynią je barwnymi i bardziej zajmującymi dla odbiorców.



Motyw przemiany w literaturze



Mitologia - w mitach greckich przemieniać mogli się bogowie olimpijscy. Przykładem może być Dafne, która - uciekając przed Apollem - zmieniła się w drzewo laurowe. Zmiana w zwierzę czy roślinę często była karą dla śmiertelników. Stało się tak w przypadku Akteona, którego rozzłoszczona Artemida przeobraziła w jelenia.



„Metamorfozy”, Owidiusz - starożytny poeta rzymski, żyjący na przełomie er, stworzył, poetycką, pisaną heksametrem, panoramę mitów i legend, złożoną z piętnastu ksiąg. Z rozmachem opowiada ponad dwieście pięćdziesiąt mitów greckich i rzymskich, podporządkowanych zasadzie przemiany, gdzie ludzie cudownie zamieniali się w różne zwierzęta, głazy, rośliny czy ciała niebieskie. Obejmują one okres od powstania świata, aż do czasów poecie współczesnych. Metamorfozy te są zwykle interpretowane jaka nałożona przez bogów kara za występki. W utworze tym widziano niezwykły obraz świata i ludzkiej egzystencji, które ulegają ciągłym zmianom.

„Metamorfozy”, albo „Złoty osioł” Apulejusz - autor koncentruje opowieść na jednym bohaterze, Lucjuszu z Koryntu, który przez pomyłkę zostaje zamieniony w osła.




Biblia - przemiana oznaczała często nową rolę nadaną człowiekowi przez Boga, nawrócenie czy odkrycie powołania. Abram, po zawarciu przymierza z Bogiem, zmienił imię na Abraham - „ojciec wielu”. Bolesną przemianę przeszedł Hiob, który z majętnego człowieka zmienił się w schorowanego biedaka. W jego przypadku przemiana była próbą wiary. Metamorfoza często występuje również w Nowym Testamencie. Przykładem może być przemienienie wody w wino w Kanie Galilejskiej. Ogromne znaczenie dla chrześcijan ma także przemiana chleba w ciało i wina w krew Chrystusa. W przypowieści o synu marnotrawnym czytamy o utracjuszu wracającym do ojca. Młodszy z synów prosi ojca, o wydanie mu części majątku, która mu przypada, po czym wyrusza w dalekie strony. Tam jednak trwoni swój majątek, żyjąc rozrzutnie. Kiedy z darowizny ojca nic nie zostało, a jego żołądek jest pusty, postanawia wrócić i ze skruchą prosić o przebaczenie. Ku jego zdziwieniu, ojciec nie każe go, lecz cieszy się z jego przybycia, organizując radosne przyjęcie. Początkowo młodszym synem kieruje chęć poznania nowej przygody i rozpoczęcie samotnego, swobodnego życia. Zawarta jest w nim także szczypta egoizmu, odchodzi, nie troszcząc się o dalsze losy swojego rodzica. Do wewnętrznej przemiany doprowadza go sytuacja, w jakiej się znalazł. Brak pieniędzy, głód i strach przed dalszą niedolą sprawiają, że dostrzega on swój błąd, sposób i odczuwa skruchę. Syn marnotrawny przechodzi tutaj przemianę, pod wpływem ciężkiej próby zaczął widzieć siebie i swoje czyny w całej prawdzie, wypełniła go pokora, dzięki czemu przyznał się do własnego grzechu. Na przykładzie biblijnej historii Szawła / Pawła - widać, że wewnętrznej przemianie towarzyszyć może symboliczna „przemiana zewnętrzna” - w tym przypadku zmiana imienia.

„Legenda o św. Aleksym” - z utworu dowiadujemy się, że św. Aleksy był synem zamożnego patrycjusza rzymskiego, żyło mu się w dostatku ucząc się sztuk filozoficznych. Gdy dorósł osiągając 24 lata ożenił się, lecz postanowił opuścić wybrankę, gdyż chciał zachować czystość i udać się w daleką podróż w poszukiwaniu sensu życia oraz Boga. Aleksy opuścił żonę, rozdał szaty i majątek ubogim. Aleksy trwał w modlitwach, słudzy domowi często go wyśmiewali. Przez 17 lat Aleksy mieszkał u ojca. Był w pełni ascetą. Wyrzekł się wszystkich przyjemności i dóbr materialnych. Zrobił to po to, aby osiągnąć doskonałość, czyli zbawienie. Żył on w zapomnieniu, był bierny w stosunku do otoczenia. Aleksy rozdał cały swój majątek biednym i kościołowi. Kochał bardzo Boga i jemu też podporządkował swoje całe życie. Św. Aleksy w przeciwieństwie do św. Franciszka wybrał cierpienie i ubóstwo, które nikomu nie było potrzebne. Zrezygnował z życia osobistego, ponieważ chciał żyć w czystości. Zmarł na schodach domu swojego ojca.

„Dzieje Tristana i Izoldy” - tytułowi bohaterowie doznają przemiany za sprawą napoju miłosnego, który został przygotowany przez matkę Izoldy dla niej i król Marka. Po jego wypiciu dozgonna miłość związała przyszła królową i młodego wasala. W ostateczności doprowadza to do zdrady króla przez poddanego Tristana oraz jego żonę Izoldę Jasnowłosą.

• „Treny” Jan Kochanowski - w cyklu trenów Kochanowski dokonuje rozrachunku z filozofia życiową oparta na filozofii stoickiej. W filozofii stoickiej jedyną i najważniejszym dobrem moralnym była cnota, rozumiana jako rozpoznanie dobra. Z jego utworów wypływa postulat życia z umiarem i rozsądkiem, tak zwana idea "złotego środka". Śmierć ukochanej córki jest zdarzeniem zbyt okrutnym, by móc je przyjąć w spokoju, by nie poddać się rozpaczy i zwątpieniu. Jan z Czarnolasu ukazuje swój kryzys światopoglądowy, załamanie się idei stoickiego znoszenia ciosów. Z „Trenów” Kochanowskiego możemy wysnuć wniosek, który odnosi się do natury ludzkiej, która jest złożona i nie poddaje się logicznemu rozumowaniu. Śmierć ukochanej córki jest zdarzeniem zbyt okrutnym, by móc je przyjąć w spokoju, by nie poddać się rozpaczy i zwątpieniu. W trenach zostaje ukazany kryzys światopoglądowy, załamanie się idei stoickiego znoszenia ciosów. Rozum i serce to nieodłączne składowe ludzkiej natury, nie można być człowiekiem i wyeliminować jedną z nich.




• „Makbet”, William Szekspir - główny bohater to pełen ambicji dowódca wojsk szkockich oraz tan Glamis. Zmienia się on z pokornego sługi Duncana do tyrana, zabójcy i uzurpatora. Słabością bohatera okazuje się być jego nienasycona ambicja. Makbet pragnie najwyższych dostojeństw i tę jego cechę z powodzeniem wykorzystują pragnące go zgubić Czarownice. Wtenczas budzi się w nim pragnienie zdobycia korony, nawet kosztem królobójstwa, a w jego wnętrzu rozpoczyna się walka dobra ze złem. Makbet posuwa się do pierwszego zabójstwa, z nadzieją, że będzie mógł w przyszłości odkupić swój czyn, chociaż wybiera zło, w głębi jego duszy pozostaje chęć pozostania dobrym. Praworządny rycerz, po raz pierwszy łamie wszelkie nakazy i reguły. Makbet powoli przyzwyczaja się do zbrodni, a fałsz i obłuda przestają być mu obce. Jego przemiana nie była natychmiastowa, lecz stopniowa, wywołały ją zarówno czynniki zewnętrzne (sprzyjające okoliczności, przepowiednie) jak i wewnętrzne (ambicja, żądza władzy).

• „Giaur”, Georg Byron – główny bohater postać o cechach typowych dla romantyzmu, a więc tajemnicza i zdolna do wielkiego uczucia, które może popchnąć nawet do zbrodni. Z gorącego kochanka Leili Giaur w jednej chwili zamienia się w bezwzględnego mordercę i z rozpaczy i nienawiści zabija Hassana. Jednak zemsta nie uwalnia bohatera od bólu i cierpienia po stracie ukochanej. Wstępuje do zakonu by ukoić targające nim wyrzuty sumienia i nieukojoną rozpacz.

„Konrad Wallenrod”, Adam Mickiewicz - przemianie ulega tożsamość bohatera. Pod płaszczem mistrza krzyżackiego kryje się pojmany jako dziecko i wychowany w Zakonie Litwin. Mimo że jego osobowość kształtowała się wśród Krzyżaków, Wallenrod określa siebie ostatecznie jako Litwina i prowadzi Zakon do klęski.

„Pan Tadeusz”, Adam Mickiewicz - w życiu Jacka Soplicy dokonuje się głęboka metamorfoza - od wszędobylskiego zawadiaki, jakim był w swoich wczesnych latach, do pokornego i wyciszonego emisariusza - księdza Robaka. Młody Jacek Soplica był zubożałym szlachcicem, który nie posiadał nic prócz kawałka roli. Przez wielu jednak był postrzegany jak zuchwalec i kłótnik, którego znakiem rozpoznawczym była szabla i wielkie wąsy, stąd przezwisko Wąsal. Cechy charakteru, które w tym okresie kierują postępowaniem bohatera to porywczość, zarozumiałość brak opanowania, impulsywność, ale przede wszystkim wybujała ambicja i duma. Wszystko to doprowadziło posunęło go do czynu, którego później długo żałował. Jacek Soplica zaczyna być postrzegany nie tylko jako morderca, lecz również jako zdrajca szlachty, wszystko to zmusza go do podjęcia decyzji o wyjeździe. Wstępuje na drogę oczyszczenia i pokuty przyjmując mnisi kaptur oraz imię Robak, które świadczy o walce z własną pychą. Z naiwnego, lekkomyślnego młodzieńca przeobraża się w dojrzałego mężczyznę, który odznacza się nie tylko sprytem i inteligencją, ale także bogatym doświadczeniem. Zupełnej zmianie ulega przez to jego system wartości. O ile kiedyś sprawy osobistego szczęścia były najważniejsze, o tyle teraz pracuje na rzecz całego kraju. To, co skłoniło szlachcica do przemiany, to konsekwencje popełnionego czynu, oraz chęć odcięcia się od pamiętnej przeszłości i rozpoczęcia nowego życia. Aby rehabilitacja była możliwa potrzebny jest okres duchowej rekonwalescencji. Stąd też pokutny charakter przemiany szlachcica i główny jej sens.




• „Dziady” cz. IV. I cz. III, Adam Mickiewicz - Gustaw jest typowym bohaterem romantycznym, którego dotknęła nieszczęśliwa miłość. Gustaw powiedział o sobie, że jest pustelnikiem tylko umarłym dla świata. Nie wiadomo skąd pochodził, błąkał się po świecie. Swoim wyglądem przypominał człowieka szalonego - był obdarty, brudny, nosił ze sobą gałąź cyprysu (symbol rozstania się z kochanką) i sztylet. Gustaw był bohaterem tragicznym, przeżywał uczucia skrajne: nienawiść i miłość. W prologu III części „Dziadów” ukazany jest człowiek, który przebywał w klasztorze bazylianów w Wilnie przerobionym na więzienie. Śpiewające nad jego głową duchy oznajmiły mu, że wkrótce będzie wolny. Tak też się stało. Więzień napisał na ścianie: „Umarł Gustaw, a narodził się Konrad 1 listopada 1823”. Z tego zapisu dowiadujemy się, że Gustaw przeistoczył się w Konrada. Nowy bohater był zupełnie innym człowiekiem. Konrad był człowiekiem nie do końca świadomym swych słów i czynów. Był romantykiem, poetą mającym chore ambicje przewodzić narodowi, wybitną jednostką, świadomą swej wartości i niezwykłości, a zarazem obowiązków, z jakimi się ona wiąże. Przepełniała go pycha i przekonanie o swojej wielkości i wyjątkowości. Zdaje mu się, że stoi przed wielkim wyzwaniem, jakim jest uratowanie narodu i wie, że to go przerasta. Przeistoczenie się nie wyzwoliło Gustawa z cierpienia, które trawiło go poprzez nieszczęśliwą miłość, teraz w postaci Konrada drąży go zarówno cierpienie fizyczne (głód, tortury, założone kajdany), ale też psychiczne: walka z demonami, z własną wizja świata, a także obarczenie zadaniem ponad ludzkie siły.

• „Kordian” Juliusz Słowacki - przemiany bohatera są efektem poszukiwania przez niego sensu życia, idei, której mógłby się poświęcić. Początkowo ogarnięty jaskółczym niepokojem i poczuciem bezsilności, sceptycznie odnosi się do zastanych wartości, nieszczęśliwie zakochany usiłuje popełnić samobójstwo. Doświadczenia zdobyte w czasie podróży pogłębiają rozczarowanie rzeczywistością. Przemiana w jego widzeniu świata następuje na Mont Blanc. Staje się bojownikiem o sprawę narodową gotowym na największe poświecenia w imię dobra ojczyzny.

• „Balladyna”, Juliusz Słowacki – tytułowa bohaterka z biednej dziewczyni mieszkającej w skromnej chacie, dzięki niebywałej ambicji, uporowi oraz dokonanym zbrodniom przemienia się w bezwzględną panią, a następnie królową. Utwór pokazuje jak żądza władzy może zniszczyć człowieka.

• „Opowieść wigilijna”, Karol Dickens - dzieciństwo Ebenezera Scrooge`a było bardzo smutne, ciężkie i samotne. W młodości odrzucił miłość pięknej, skromnej lecz ubogiej dziewczyny, z którą ślub nie byłby korzystnym interesem. Wykorzystywał wszystkich ludzi, którzy go otaczali; ludzie albo się go bali, albo z niego szydzili. Cechami jego charakteru były chciwość, przebiegłość, zachłanność, skąpstwo. Nigdy nie obchodził świąt Bożego Narodzenia, przez co zyskał sobie miano grzesznika. Dopiero spotkanie z duchami zmieniło sposób patrzenia Ebenezera na świat. Bieda nie wzbudzała w nim już furii i ironicznych docinek, lecz motywowała go do coraz częstszej i większej pomocy bliźnim. Kupiec nauczył się pomagać ubogim, a także obchodzić i czcić Boże Narodzenie. Nawiązał dobre stosunki z jedynym żyjącym krewnym, stał się wesoły, radosny, wiecznie uśmiechnięty. Historia ta udowadnia, że nawet niemałe pieniądze same w sobie nic nie potrafią dać. Dopiero, gdy człowiek nauczy się dzielić nimi z innymi, sprawiają, że świat wygląda radośniej, a człowiek staje się szczęśliwszy.

• „Zbrodnia i kara”, Fiodor Dostojewski - Rodion Romanowicz Raskolnikow był biednym studentem pochodzącym ze zubożałej rodziny. Był on człowiekiem wierzącym, chrześcijaninem, czasami postępował jednak wbrew dekalogowi. Raskolnikow mieszkał w dzielnicy ludzi biednych, bezrobotnych, niepotrafiących udźwignąć kosztów życia codziennego, pochodzących z marginesu społecznego. Twierdził, że ludzi można podzielić na wyższych i niższych. Ci drudzy są odpowiedzialni jedynie za egzystencję gatunku. Ludzie wyżsi zostali stworzeni do celów, które mogą zmienić świat i przyczynić się do postępu. Po popełnieniu zbrodni w jego psychice następują zmiany. Raskolnikow kilkakrotnie zapadał w chorobliwy sen, gorączkował, stawał się drażliwy, tracił świadomość, wyłączał się z otoczenia. Zaczynały dręczyć go wyrzuty sumienia. Jego psychiczne rozterki, ciągłe wspomnienia wprowadziły go w stan duchowych katuszy. Rodion szybko stał się ofiarą własnej zbrodni. Gardził swoja osobą. Przechodził swoistą wewnętrzna metamorfozę. Postanowił odkupić swoje grzechy i zadośćuczynić. Pomagała mu w tym Sonia. Razem z nią czytał Pismo Święte. Dzięki jej życzliwości i uczuciu wyzbył się swoich teorii. Dostrzega on wyrozumiałość, jaką Sonia ma dla innych ludzi, jak również ufność i życzliwość. W charakterze Rodiona zaczynają dominować dodatnie cechy charakteru. Chce jak najszybciej skończyć karę katorgi na Syberii, gdzie został zesłany i zacząć nowe „życie żywe”.




• „Potop”, Henryk Sienkiewicz - Andrzeja Kmicica poznajemy go jako krnąbrnego zawadiakę, porywczego hulakę, który nie unika potyczek i dumny jest z dowodzenia grupą kompanów. Kiedy zakochuje się w Oleńce i jest posądzony o zdradę ojczyzny zmienia nazwisko na Babinicz i bohatersko walczy o ojczyznę. Staje się honorowym rycerzem, który gotów jest do największych poświęceń w imię dobra ojczyzny.

• „Quo vadis” Henryk Sienkiewicz – w utworze obserwujemy przemianę dwóch bohaterów: Marka Winicjusza i Chilona Chilonidesa. Pierwszy z nich trafia na spotkanie wspólnoty chrześcijan, poszukując wśród wyznawców Chrystusa ukochanej kobiety. Wysłuchuje tam kazania Apostoła Piotra. Swe postępowanie Marek Winicjusz zmienia początkowo po to, by przypodobać się Ligii. Winicjusz wiele rozmyśla na temat nauki Jezusa. Uświadamia sobie, że to dzięki niej Ligia jest inna od znanych mu kobiet i to właśnie sprawia, że tak bardzo mu na niej zależy. Udaje się do Apostoła Piotra z prośbą, by ten pomógł mu zrozumieć chrześcijan. Wyjeżdżając w podróż u boku Nerona, zabiera ze sobą Pawła z Tarsu i poznaje religię swej ukochanej. Po powrocie jest gotowy na przyjęcie chrztu. Podczas pobytu Ligii w więzieniu miewa chwile zwątpienia, lecz jego wiara umacnia się. Staje się chrześcijaninem całym swoim sercem. Przemianie ulega także Chilon Chilonides - zajmujący się wyłudzaniem pieniędzy oszust, dla zarobku gotów na wszystko, pozbawiony wszelkich zasad moralnych. Podstępnie zdobywa zaufanie chrześcijan, by potem wydać ich w ręce Nerona. Gdy w ogrodzie cezara chrześcijanie są paleni jako pochodnie, Chilon na jednym z płonących słupów dostrzega Glaukusa. Przeżywając wewnętrzne katusze, po raz kolejny błaga go o przebaczenie - i uzyskuje je. Chilon upada przed nim i na znak skruchy posypuje sobie głowę popiłem. Paweł udziela Chilonowi chrztu. Pojmany przez pretorian Chilon mimo tortur nie odwoła swego oskarżenia przeciw cezarowi. Umrze męczeńską śmiercią na krzyżu, już jako chrześcijanin.

• „Przedwiośnie”, Stefan Żeromski - w momencie wybuchu rewolucji Cezary jest niedowarzonym młokosem, rozpieszczonym jedynakiem. Początkowo rewolucja odpowiada mu z tego względu, że oznacza koniec obowiązków szkolnych, wprowadza w szare życie element niespodzianki i przygody. Młody Baryka ukazuje się jako nieczuły, zatwardziały egoista, naiwny i bezmyślny odbiorca rewolucyjnych haseł. Bohater wraz z ojcem decyduje się na powrót do rodzinnego kraju. Do Polski jedzie jednak niezbyt chętnie. Po przyjeździe do Polski chłopiec uczestniczy w wojnie, po której wraz z przyjacielem Hipolitem osiada w Nawłoci. Jest to okres miłosnej inicjacji, burzliwych związków i jeszcze bardziej burzliwych rozpadów, gdzie na pierwszy plan wysuwa się pochopność i impulsywność działań bohatera. Baryka okazuje się namiętnym, zaborczym, a ostatecznie niebezpiecznym kochankiem. W ostatnim opisanym etapie życia Cezary jest przede wszystkim „przeciw”. Stoi w opozycji zarówno do idei Gajowca, jak i Lulka. Chłopak nie umie pogodzić się z niesprawiedliwością panująca na świecie. Przemiana ideowa Cezarego Baryki jest stopniowa, bardzo powolna i na łamach powieści nie zachodzi do końca. Dzieje jego metamorfozy pokazują, że ideały i stanowisko myślowe młodego człowieka może ulec zmianie wraz z dorastaniem i nagromadzeniem życiowych doświadczeń.

• „Granica” Zofia Nałkowska - powieść zawiera w sobie obszerne studium psychiki ludzkiej, moralności i stosunków społecznych. Przemiana Zenona Ziembiewicza ma charakter negatywny, w istocie jest on postacią tragiczną. Jako młody chłopak wyjechał do miasta aby się uczyć, przez co poszerzyły się jego horyzonty i w innym świetle, prawdziwym świetle, widział swoich rodziców. Zdał sobie sprawę z ich głupoty, nieróbstwa i prymitywności. Za wszelką cenę chciał więc uciec od tego schematu, który nazywał kompleksem boleborzańskim. W tym celu wyjechał na studia do Paryża. Wierzył że własną pracą może uczynić wiele dobrego. Jednak gdy skończyły mu się pieniądze a rodzice nie mogli mu pomóc musiał się zwrócić do Czechlińskiego, zaczął pisać artykuły niezgodne z jego poglądami, a już na pewno niezgodne z prawdą. Nadal wierzył jednak że jest to jedynie droga do celu. Z czasem jednak zaczął się stawać tym przed czym uciekał, stawał się swoim ojcem, nie mógł powstrzymać swoich popędów, wdał się w romans z Justyną, do czego niemal namawiała go jego matka. Chcąc walczyć z kłamstwem, korupcją i obłudą polityczną sam zaczął ich używać jako narzędzia w drodze do kariery. Nie tylko zatracił swe ideały ale nie zdawał sobie z tego sprawy, z zadowoleniem zauważał jak szerokie są granice jego moralności, jak bardzo może manipulować swoimi uczuciami. Ziembiewicz prezentuje ten rodzaj przemiany który jest trudny do interpretacji i do określenia jej przyczyn, bowiem jest to przemiana wsteczna, nie rozwija osobowości lecz powoduje jej destrukcję.

• „Dżuma”, Albert Camus - Raymond Rambert jest dziennikarzem, który znalazł się w Oranie tuż przed wybuchem epidemii i został tu przymusowo zatrzymany. Jest to człowiek energiczny, porywczy, domagający się uznawania jego praw, można nawet powiedzieć, że cechuje go egoizm. Nie jest w stanie pogodzić się z izolacją, bardzo tęskni za ukochaną kobietą i za rodzinnym Paryżem. Jego stosunek do nieszczęścia, jakim była dżuma, zmienia się jednak w toku akcji powieści. Początkowo uważał, że dżuma nie jest jego sprawą, i nie chciał wstąpić do organizacji sanitarnych. Określał to jako niepotrzebne bohaterstwo. Zmienił jednak zdanie, gdy dowiedział się, że doktor Rieux, ten, który przecież cały swój czas poświęca zadżumionym, ma żonę, którą kocha i od której jest rozłączony. Angażuje się bardzo w pomoc sanitarną, poświęca temu mnóstwo swojego czasu i energii, a w ostatniej chwili rezygnuje z ucieczki. Rambert wyzwolił się ze swojego egoizmu, a do tego na koniec osiągnął to, czego pragnął – przeżył i spotkał się z ukochaną. Przeszedł, więc próbę dżumy, a jednocześnie osiągnął osobiste szczęście.

• „Inny świat”, Gustaw Herling-Grudziński - okrutna rzeczywistość sowieckich łagrów, określona została przez autora jako „inny świat” - taki, w którym zanikają wszelkie normy moralne, a liczy się tylko bezwzględna walka o przetrwanie. W obozie człowiek zamieniał się w zwierzę, kierujące się najbardziej prymitywnymi instynktami. Miał na to wpływ szereg czynników. Pierwszym był głód, połączony z nadludzkim wręcz wysiłkiem fizycznym. Równie paraliżujący był strach przed śmiercią z przepracowania, choroby lub zwykłego kaprysu strażnika. Z godności odzierały więźniów ciasnota i brak snu. Nic więc dziwnego, że w takich warunkach uwięzieni przestawali być ludźmi. Ich postępowaniem kierowały instynkty: przetrwania i samozachowawczy. Niezwykle silnymi okazały się potrzeby biologiczne: zaspokojenia głodu, snu, popyt seksualny. Ludzie niegdyś uczciwi, dopuszczali się kradzieży. Nawet najlepsi przyjaciele donosili na siebie w strachu przed zmniejszeniem racji żywnościowej czy przeniesieniem do gorszego baraku. Brak solidarności prowadził do okrutnych samosądów. Kobiety sprzedawały się za kromkę chleba. W Jercewie zanikały również uczucia międzyludzkie. Ci, których niegdyś łączyło uczucie, stawali się wrogami. Przyjaciele donosili na siebie, a namiastkę miłości stanowiły ordynarne akty płciowe.



Motyw przemiany - propozycje wstępu



We wstępie można odwołać się do licznych definicji przemiany bądź metamorfozy lub do filozofii, która zajmuje się tym zagadnieniem:

• „Słownik mitów i tradycji kultury” autorstwa Władysława Kopalińskiego definiuje metamorfozę jako przeobrażenie się, przekształcenie z jednej formy w inną, co może być rozumiane jako zmiana wyglądu zewnętrznego. „Słownik motywów literackich” dodaje że jest to stanie się innym niż poprzednio, zmiana charakteru. Kopaliński odsyła nas również do dzieł antycznych których tematem były cudowne przemiany, jako przykład podaje przemianę towarzyszy Odyseusza w świnie na Wyspie Słońca, lecz jako największych antycznych ekspertów od metamorfoz podaje Owidiusza i Apulejusza.

• Problematyką przemiany zajmował się w pewnym sensie Carl Gustav Jung, który wiele swoich teorii oparł na własnym przykładzie. Według niego, przemiana osobowości, którą sam nazwał procesem indywidualizacji, polega z grubsza rzecz biorąc na dezintegracji aktualnego, ukształtowanego „ja”, która po kilku etapach prowadziła do reintegracji na nowym, wyższym poziomie świadomości. Jung rozwija ten aspekt, traktując przemianę nie tylko jako rozwój osobowości ale również oddziaływanie i konflikt między świadomą i nieświadomą częścią psychiki. Ową transcendującą świadomością jest jaźń, centrum naszej psychiki, początek a zarazem cel jej rozwoju. Z jaźni wyłania się ego człowieka, które Jung definiuje jako: „zespół wyobrażeń, który stanowi centrum pola świadomości i posiada wysoki stopień ciągłości i tożsamości”.

• Problemem przemiany zajmowano się w socjologii. Arnold Van Gennep dowodzi, że wszystkie obrzędy przejścia, przemiany, posiadają trzy fazy: oddzielenie, marginalizacja (albo limen, po łacinie próg) i ponowne włączenie. Pierwsza faza obejmuje symboliczne zachowania oznaczające odłączenie jednostki od wcześniej zajmowanej pozycji w jakiejś grupie, podczas etapu liminalnego, osobę charakteryzuje dwuznaczność, nie ma ona żadnych atrybutów przeszłego lub nadchodzącego stanu.

A. Motyw przemiany bohatera literackiego. Omów na wybranych przykładach.

Przykład wstępu:

Przemiana jest wpisana w porządek świata i życie człowieka. Każdy z nas potrzebuje zmian. Jedni lubią przemiany zewnętrzne, zmieniają często ubiór, fryzurę; eksperymentują, udoskonalając własne ciało. Często chcąc tym samym zakryć swoje wnętrze, np. różne problemy czy własne niepowodzenia. Jednak niezależnie od tego każdy człowiek przechodzi metamorfozy wewnętrzne, które są widoczne dla otoczenia. Na przestrzeni życia stajemy się inni, nabieramy nowego stosunku do siebie i otoczenia, zbieramy doświadczenia, poznajemy świat. Przemiana wewnętrzna człowieka trwa nieustannie, niezelżenie od tego czy zdajemy sobie z niej sprawę. Prawdę te doskonale wykorzystali w swoich utworach twórcy, ukazując rozwój wewnętrzny poszczególnych bohaterów w trakcie rozwoju akcji.

B. Sens przemiany bohatera literackiego. Omów na wybranych przykładach.

Przykład wstępu:

Metamorfoza to proces, który może być mniej lub bardziej świadomy. Jest to pewnego rodzaju proces rozwoju. O wiele bardziej istotna jest przemiana, która dokonuje się w człowieku stale i nie sposób ustalić początku ani końca tego procesu. Ludzkie ciało nieustannie ulega ewolucji z punktu widzenia biologicznego. Myślę, że podobnie dzieje się z naszym życiem wewnętrznym w ciągu całego naszego bytu na Ziemi. Przebieg przemiany wewnętrznej nie jest procesem łatwym, czasem trzeba wielu lat pracy nad sobą, bądź też jakiegoś dramatycznego wydarzenia, aby zmienić naszą osobowość. Tak więc widać jasno, że przemiana wewnętrzna jest integralną częścią życia każdego człowieka. Toteż nic dziwnego, że tak często motyw ten pojawia się na kartach utworów literackich różnych epok.



Motyw przemiany - tematy wypracowań



Temat przemiany można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:

• Motyw przemiany bohatera literackiego. Omów na wybranych przykładach.

• Motyw przemiany wewnętrznej w literaturze. Omów na wybranych przykładach.

• Przemiana wewnętrzna bohatera literackiego. Przedstaw na przykładzie wybranych kreacji.

• Negatywne i pozytywne metamorfozy bohaterów. Omów na przykładzie wybranych utworów literackich.

Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu.

Innym sposobem ujęcia motywu przemiany jest ukazanie jej sensu, znaczenia:

• Metamorfoza bohatera literackiego i jej sens w literaturze. Omów sposoby ich przedstawienia i funkcje w wybranych utworach.

• Sens przemiany bohatera literackiego. Omów na wybranych przykładach.

Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:

• Przemiana wewnętrzna jako motyw określający osobowość bohatera. Podaj na wybranych przykładach.

We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok.

Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:

• Człowiek przez całe swoje życie ulega przemianom, co świadczy o jego dynamicznej naturze.

• Motyw przemiany bohatera często pojawia się na kartach utworów literackich różnych epok.

• Przemiana jest wpisana w porządek świata i życie człowieka.

• Każdy człowiek przechodzi metamorfozy wewnętrzne, które są widoczne dla otoczenia.

Teza może wskazywać również na jej pozytywny bądź negatywny charakter:

• Przemiana ukazana w utworach jest częściej przemianą pozytywną, a to dlatego, że taka jest bardziej widoczna i trwała.

• Wewnętrzna przemiana nie zawsze nobilitowała jednak bohaterów literackich. Często zmieniali się oni na gorsze.

• Wielu bohaterów literackich przechodziło wewnętrzną przemianę. Nie zawsze nobilitowała ona postaci.

Wśród innych tez możemy m.in. wyróżnić:

• Metamorfoza oznacza nowy początek i jest istotna w rozpatrywaniu motywów literackich.

Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca.



Motyw przemiany - propozycje zakończenia



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.

A. Motyw przemiany bohatera literackiego. Omów na wybranych przykładach.

Przykład zakończenia:

Motyw zmian został ukazany przez twórców w różny sposób zależnie od usytuowania go na osi czasu. W romantyzmie – przeistoczenie Jacka Soplicy ma charakter symboliczny. Przełom XIX i XX wieku zaowocował w literaturze wielkim rozkwitem powieści psychologicznej, która ukazuje poprzez głęboką i staranną analizę psychologiczną realizm Raskolnikowa. „Zbrodnia i kara” niesie wielkie, uniwersalne przesłanie. Koniec osi czasu to literatura współczesna, gdzie we współczesnych utworach metamorfoza powstaje na skutek wojny, przebywania w ekstremalnych warunkach, a przede wszystkim w imię przetrwania.

Przemiana bohaterów literackich w wielu przypadkach była punktem zwrotnym w ich biografii: bez niej nie dokonywaliby szlachetnych, wzniosłych czynów, nie zeszliby ze złej drogi postępowania. Ale przemiana to przede wszystkim naturalny element życia. Jesteśmy istotami, w których egzystencję wpisane są liczne zmiany, bo bez tego nasze życie byłoby monotonne, nieciekawe. Tak jak zmieniają się pory roku, tak zmienia się życie człowieka.

B. Sens przemiany bohatera literackiego. Omów na wybranych przykładach.

Przykład zakończenia:

Zazwyczaj jest tak, że motyw ten ma charakter dydaktyczny, czego oczywisty przykład stanowią przypowieści. Bohater popełnia błąd, grzech, co stanowi przykład jak nie postępować, jednak zwykle nawraca się, co nam mówi co zrobić jak już się ten grzech popełniło. Tak jest również z Jackiem Soplicą, jednakże tutaj problem jest poszerzony o wartości wyższe, ogólnonarodowe. Tutaj bohater musi wyrzec się swojego przeszłego życia (odrzucić swoje ego) i poświęcić się, zatracić dla dobra narodu, co jest klasycznym czynem bohaterskim, przez co dokonuje się przemiana świadomości. Ogólnie rzecz biorąc metamorfoza w literaturze ma za zadanie pokazać złożony proces przemiany wewnętrznej, zestawienie dwóch różnych postaw, gdzie tylko od bohatera zależy którą wybierze. Zazwyczaj wybiera tę dobrą, w innym przypadku przecież nie byłby bohaterem.



Motyw przemiany - literatura podmiotowa



1. Biblia. Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, „Pallottinum”, Poznań 1980.

2. Byron G. G., Giaur, przeł. Adam Mickiewicz, „Siedmioróg”, Wrocław 1997.

3. Camus A., Dżuma, przeł. [z fr.] Joanna Guze. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2000.

4. browska M., Noce i dnie, Warszawa, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, 1977.

5. Defoe D., Przypadki Robinsona Kruzoe, G&P Oficyna Wydawnicza, Kraków 2002.

6. Dickens K., Opowieść wigilijna,Wydawnictwo Greg, Kraków 2008.

7. Dostojewski F. , Zbrodnia i kara, tłum. z jęz. ros. i opr. Podgórzec Z., Wydawnictwo Greg, Kraków 2002.

8. Goethe J. W., Faust; przeł. [z niem.] Józef Paszkowski. „Zielona Sowa”, Kraków 2004.

9. Herling-Grudziński G., Inny świat: zapiski sowieckie, „Czytelnik”, Warszawa 2000.

10. Kochanowski J., Fraszki; Pieśni; Treny; Odprawa posłów greckich, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1994.

11. Krasiński Z., Nie-Boska Komedia, Wydawnictwo Greg, Kraków 2006.

12. Mickiewicz A., Dziadów część III, Czytelnik, Warszawa 1967.

13. Mickiewicz A., Konrad Wallenrod, Oficyna Wydawnicza „Promocja”, Wrocław 2001.

14. Mickiewicz A., Pan Tadeusz, Nasza Księgarnia, 1982.

15. Nałkowska Z., Granica, Wydawnictwo „Kanon”, Warszawa 1995.

16. Prus B., Lalka, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005.

17. Shakespeare W., Makbet, przeł. [z ang.] Maciej Słomczyński, Wydawnictwo „Zielona Sowa”, Kraków 1998.

18. Sienkiewicz H. Potop, Wydawnictwo „Greg”, Kraków 2006.

19. Sienkiewicz H., Quo vadis, „Siedmioróg”, Wrocław 1996.

20. Słowacki J., Kordian, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław; Warszawa 1986.

21. Słowacki J., Balladyna, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2003.

22. Żeromski S., Przedwiośnie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1999.



Motyw przemiany - literatura przedmiotowa



1. Adamczyk Z., Wstęp, [w:] Żeromski, Stefan, Przedwiośnie, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1982.

2. Bortnowski S., „Potop” w szkole. Odbiór powieści Henryka Sienkiewicza. Wnioski dydaktyczne, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1988.

3. Campbell J. , Przygoda bohatera, [w:] tegoż, Potęga Mitu, Znak, Kraków 2007.

4. Cieśla-Korytowska M., „Dziady” Adama Mickiewicza, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1995.

5. Dernałowicz M., Adam Mickiewicz, Wiedza Powszechna Warszawa 1985. s. 237-267.

6. Dopart B., Piętno buntu metafizycznego z symboliki III cz. „Dziadów”, Ruch Literacki, Kraków 1989, s. 310-316.

7. Epoki literackie. Od antyku do współczesności, red. M. Hanczakowski, M. Kuziak, A. Zawadzki, B. Żynis, Wydawnictwo PPU „PARK”, Bielsko-Biała 2003.

8. Gide A., Dostojewski - Artykuły i wykłady, Wydawnitwo KR, Warszawa 2003.

9. Grzegorczyk A., Kochanek prawdy. Rzecz o twórczości Alberta Camusa, Książnica, Katowice 1999, s. 87-128.

10. Hutnikiewicz A., Żeromski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.

11. Hutnikiewicz A., Młoda Polska, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2000.

12. Jung C. G., Archetypy i symbole, pisma wybrane, Czytelnik, Warszawa 1993, s. 128-168; 488-518.

13. Kępiński, Z., Mickiewicz hermetyczny, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1980, s. 335-364.

14. Komorowski J., „Makbet” Williama Shakespeare`a, WSiP, Biblioteka Analiz Literackich, Warszawa 1989.

15. Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Wydawnictwo RYTM, Warszawa 2007 [hasło: metamorfoza].

16. Kosiek T., Skrzypek Ł., Nawrot A., Słownik motywów literackich, Wydawnictwo Greg, 2004, hasło: przemiana.

17. Kosman M., Na tropach bohaterów Trylogii, Książka i Wiedza, Warszawa 1973.

18. Kott J., Szekspir współczesny, PIW, Warszawa 1965.

19. Kowalczykowa A., Samobójcy romantyczni, [w:] Style zachowań romantycznych. Propozycje, dyskusje., red. Maria Janion i Marta Zielińska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986.

20. Lementowicz U., „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, „Biblios”, Lublin 2007.

21. Lementowicz U., „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2001.

22. Lementowicz U., „Dżuma” Alberta Camus, „Biblios”, Lublin 2006.

23. Makowski S., Romantyzm, WSiP, Warszawa 1998, s. 176-192.

24. Miłkowski T., Leksykon dzieł i tematów literatury powszechnej, Książka i Wiedza, Warszawa 2002 [hasła: Owidiusz, Apulejusz, Camus].

25. Nawrot A., Stopka D., Motywy literackie, Wydawnictwo GREG, Kraków 2005.

26. Nowacka I., „Nie-boska komedia” Zygmunta Krasińskiego, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2000.

27. Osmoła J., „Potop” Henryka Sienkiewicza, „Biblios”, Lublin 2006.

28. Pigoń S., Wstęp [w:] Mickiewicz A., Pan Tadeusz, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1971.

29. Polańczyk D., „Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 1998.

30. Polańczyk D., „Quo vadis” Henryka Sienkiewicza, „Biblios”, Lublin 2006.

31. Sito J., Szekspir na dzisiaj, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 1971, s. 313-347.

32. Siwicka D., Romantyzm 1822-1863, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.

33. Wielgopolanin K., Adam Mickiewicz „Dziady”, Dziennikarska Spółka Wydawnicza Omnibus, Kościan 1991.

34. Wilczycka D., „Konrad Wallenrod” Adama Mickiewicza, Biblios, Lublin 2006.