Jesteś w: Motyw rodziny

Motyw rodziny

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw rodziny - wprowadzenie



Wielu myślicieli, poczynając od Arystotelesa aż do dzisiaj, podkreśla, że rodzina istnieje powszechnie od najdawniejszych czasów. Jej najważniejszym zadaniem jest utrzymywanie ciągłości biologicznej poprzez rodzenie i wychowywanie dzieci. Jest także instytucją przez którą rozumiemy zbiór norm, obyczajów, praw, zwyczajów, wartości oraz fundamentem społeczeństwa. Odgrywa istotną rolę w życiu każdej jednostki ludzkiej.

Literatura, film czy inne sztuki, które mają skłaniać do przemyśleń, najczęściej pokazują rodziny dysfunkcyjne, niepełne, patologiczne, kalekie. Ukazują problemy, z którymi zmagają się poszczególni jej członkowie, brak więzi między małżonkami, między rodzicami a dziećmi, rodzeństwem.



Motyw rodziny w literaturze



Biblia – pierwszą biblijną rodziną jest oczywiście Adam i Ewa oraz ich synowie. Mimo początkowego przebywania w raju, poprzez grzech, rodzina trafia na ziemię, gdzie musi cierpieć głód i wszelkie niedogodności. Najpopularniejszą rodziną jest nowotestamentowa Święta Rodzina, czyli Maryja, Józef i Jezus. Ich wzajemne stosunki to pod wszelkimi względami wzór dla każdej rodziny.



„Król Edyp”, Sofokles - Edyp robi wszystko aby nie wypełnić przepowiedni ale i tak nie udaje mu się uciec od przeznaczenia. Edyp usłyszał przepowiednię wyroczni delfickiej, że zabije swego ojca i poślubi matkę. Aby uniknąć fatum jakie nad nim ciążyło opuścił swoją rodzinę. W drodze do Teb spotkał mężczyznę, którego w wyniku kłótni zabił. Jak się później okazało był to jego biologiczny ojciec – Lajos. Kiedy zostaje królem Teb poślubia Jokastę, nieświadomie wypełnia drugą część przepowiedni. Z Jokastą wiedzie szczęśliwe życie króla owocujące czwórką dzieci. Jednak zgubna duma Edypa prowadzi do odkrycia prawdy o swoim losie.






„Pieśń świętojańska o Sobótce”, Jan Kochanowski - w utworze wyłania się obraz, szczęśliwej rodziny ziemiańskiej. Gospodarz bierze wędkę na ramię i idzie łowić ryby lub w lesie zastawia sidła, dzięki czemu w domu nigdy nie brakuje jedzenia. Żona jest wzorową, skrzętną gospodynią, dba o dom, przygotowuje wieczerzę, która czeka na męża gdy wraca z polowania i domownicy wspólnie zjadają ją ze smakiem. pomaga w nadzorowaniu całego majątku ziemskiego. Gospodarz z gospodynią w młodym pokoleniu krzewią skromność i wstyd. Młodzież uczy się także z pomocą starszych „poprzestawać na male, wstyd i cnotę chować w cale”. Kochająca się rodzina razem pracuje, bawi się, wszystkie pokolenia wyznają ten sam system wartości nade wszystko cenią zalety moralne, czują się szczęśliwi mając to, co dał im los.

„Żywot człowieka poczciwego”, Mikołaj Rej - autor kreśli portret szlachcica-ziemianina wiodącego spokojne i unormowane życie na wsi. „Człowiek poczciwy" to dobry gospodarz, który dogląda prac w polu i w ogrodzie, cieszy się z darów, którymi obdarza go natura, zabiega o gospodarstwo i rodzinę, jest troskliwym mężem i ojcem. Rej tworzy w swoim utworze obraz zgodnej rodziny, w życiu, której dominują: praca, wzajemna miłość i troska o potomstwo. W pierwszej części swojego dzieła Rej dużo miejsca poświęca uwagom na temat wychowania młodego szlachcica. Zaleca mu wyjazdy za granicę, by mógł poznać obce obyczaje, pobyt na dworze magnackim dla nabrania ogłady towarzyskiej. Kiedy szlachcic osiądzie na roli, szczególnie dużo uwagi powinien poświęcić wyborowi żony, gdyż jest to, zdaniem Reja, najważniejsza decyzja w życiu człowieka. Kolejne strony książki przynoszą obraz wzorowego małżeństwa i szczęśliwego życia rodzinnego człowieka poczciwego. Małżonkowie darzą się szacunkiem, wspierają w pracy, przeżywają wspólne smutki i radości, jedno drugiego o wszytko się radzi, z radością goszczą przyjaciół i sąsiadów, którzy chętnie zaglądają do ich domu, pełnego ciepła rodzinnego i miłości. W małżeństwie panują miłość, zgoda i wzajemne zrozumienie. Toteż człowiek poczciwy cieszy się szczęściem rodzinnym i dba, by niczego w domu nie brakowało. Z radością wraca do zacisza domowego, do żony i dzieci. Żona jest wzorową i zapobiegliwą gospodynią. Dobrze prowadzi dom, troszczy się o męża i dzieci, które wychowuje na cnotliwych obywateli, współtworzy harmonię w pożyciu domowym. Rej kreśli, więc portret idylli rodzinnej, która zapewnia szczęśliwemu ziemianinowi pomyślne, spokojne i radosne życie.




• „Makbet”, William Szekspir - autor swą tragiczną historię rozpoczął od nieszczęsnej przepowiedni wiedźm, z której Makbet dowiedział się, że zostanie królem. Podjudzany przez swoją żonę, żądną zostania królową zabija ówczesnego króla Szkocji. Makbet to przykładny mąż, jednak po zabiciu Dunkana przechodzi na stronę zła. Dokonanie pierwszej zbrodni na królu Dunkanie Lady Makbet i Makbet planują razem. Kiedy zostają królewską parą, Makbet zabija kolejnych ludzi w celu zatuszowania morderstwa Dunkana. Wydawać by się mogło, że ich wspólne spiski i tajemnice umacniają ich miłość. Rzeczywistość wyglądała nieco inaczej – małżeństwo oddala się od siebie. W końcu Lady Makbet popada w obłęd i popełnia samobójstwo. Wkrótce także Makbet zostaje zabity przez Makdufa.

• „Skąpiec”, Molier - rodzina Harpagona nie ma żadnych więzów, ponieważ każdy żyje na swój rachunek. Dzieci nie mają ani ojca ani matki. Skąpiec ciągle przelicza pieniądze, oszukuje służbę i zastanawia się, w jaki sposób może jeszcze zaoszczędzić. Jego syn, Kleant, nienawidzi ojca i w zasadzie chce go zabić. Eliza natomiast jest panną wychowywaną w klatce, z której nie ma ucieczki. Nie tylko ojciec jest dla niej niemiły i przykry, ale też traktuje ją jak niepotrzebny sprzęt, jak pasożyta, którego należy się pozbyć z domu. Rodzeństwo czuje wstręt do ojca, który ich nie kocha, nie poświęca im ani minuty i nie interesuje się ich szczęściem.

• „Powrót posła”, Jan Ursyn Niemcewicz - autor obok pełnej sporów i konfliktów nieszczęśliwej rodziny Gadulskich przedstawił idealny dom szlachecki. Żyją w nim w zgodzie i harmonii dwa pokolenia Polaków. Dom zawsze ustępować powinien krajowi - stwierdza Podkomorzy, jeden z głównych bohaterów utworu, i w tym duchu wychowuje swoich synów. Podkomorzy i jego żona, są uosobieniem staropolskich cnót. Na przykładzie ich życia Niemcewicz przedstawia wzorową rodzinę. W ich domu panują harmonia i miłość. Są małżeństwem bardzo szczęśliwym. Podkomorzy, zwolennik reform, patriota, jest wzorowym ojcem i mężem. Podkomorzyna także jest kobietą pełną cnót, bez reszty oddaną rodzinie. Oboje narzekają na zgubne skutki cudzoziemszczyzny i błędnego wychowywania dzieci. Nauczyli też swoje dzieci skromności, rozwagi, kierowania się w życiu sprawiedliwością i uczciwością. Podkomorzy i Podkomorzyna cieszą się miłością i szacunkiem swoich dzieci i wychowanicy Teresy. Walery, młodzieniec uczciwy, uosobienie cnót patriotycznych i rodzinnych, przywiązany jest bardzo do swoich rodziców i wdzięczny, że wychowali go na człowieka prawego i dobrego obywatela. Natomiast Starosta i Starościna ukazani są w zgoła pejoratywnym świetle. Małżeństwo to zostało zawarte ze względu na korzyści materialne. Starosta całkowicie nie wywiązuje się z roli męża i ojca. Ulega swej żonie gdy ta mówi: „Kiedy się nie podobam, to się rozwieść można”. Starosta jest człowiekiem wyjątkowo skąpym i chciwym. Nie zna uczuć rodzinnych. Nie tylko nie kocha żony, ale też nie żywi głębszych uczuć do córki Teresy, którą po śmierci pierwszej żony oddał na wychowanie do krewnych. Choć się nią nie opiekował, to jednak chce decydować o jej losie. Nie licząc się z uczuciami dziewczyny, pragnie oddać jej rękę temu, kto zrzeknie się posagu. Także Starościna nie jest idealną żoną. Wychowanie córki powierzyła Podkomorzynie, gdyż sama zajęta była czytaniem romansów i wzdychaniem do niespełnionej miłości. Zacofana i próżna nie potrafi opiekować się domem co w zespoleniu z całokształtem czyni z nią „żonę modną” pragnącą zaspokoić tylko swoje zachcianki. Dodatkowo marnotrawi pieniądze męża Przedstawiając Gadulskich, Niemcewicz ośmiesza związki małżeńskie zawierane dla pieniędzy i posagu.




• „Pan Tadeusz”, Adam Mickiewicz - autor pragnął przenieść się do kraju dzieciństwa i wspomnień z nim związanych. Dworek szlachecki to ostoja tradycji i polskości, to miejsce staropolskiej gościnności i poszanowania innych z racji wieku i stanu. Rodzinę Sopliców łączą silne więzi, oparte na szczerym oddaniu i zaufaniu. Sędzia traktuje Tadeusza jak syna, jest odpowiedzialny za jego wychowanie i pragnie jego szczęścia. Soplicowska rodzina jest także ostoją dawnej tradycji i obyczajowości, które są przekazywane z pokolenia na pokolenia i stanowią ważny element życia w ich domu. Członkowie rodu darzą się wzajemnym szacunkiem, są dla siebie wsparciem w trudnych chwilach.

• „Nie-Boska komedia” Zygmunt Krasiński - małżeństwo Hrabiego Henryka i jego żony Marii obserwujemy tylko w pierwszej i drugiej części utworu. Na początku był to związek szczęśliwy. Henryk to poeta romantyczny, który dla ukochanej rezygnuje z poezji. Jednak Henryk doświadcza rozczarowania, jego żona jest za skromna i za dobra, zmęczyła go także prozaiczność życia. Maria rodzi syna – Orcia, a widząc niepocieszonego małżonka, błaga go o miłość już nie dla niej samej, ale dla dziecka. Niestety, hrabia podążając za poetycką Dziewicą zapomina o chrzcie pierworodnego. Maria z rozpaczy postradała zmysły i odwieziono ją do szpitala dla obłąkanych. Jak się później okaże, mały Orcio będzie także cierpiał za winy ojca – stopniowo tracił wzrok i popadał w obłęd. Przez nieodpowiedzialność Henryka cierpi jego rodzina: żona i syn. Obydwoje w końcu umierają, ginie także hrabia. Szczęście małżeńskie i miłość (dla hrabiego) okazują się ułudą, pozorem, podobnie, jak kłamstwem mogą być marzenia, których nie da się, a może nawet nie trzeba realizować.

• „Ojciec Goriot” - Honoriusz Balzak - autor przedstawił studium źle zrozumianej miłości ojcowskiej. Tytułowy Jan Joachim Goriot, kiedy po siedmiu latach małżeństwa traci ukochaną żonę, wszystkie swoje uczucia skupia na dwóch córeczkach, Anastazji i Delfinie. Dorastające panienki traktują ojca jak automat do spełniania materialnych marzeń. Goriot ubóstwia je i wielbi, umacnia ich dumę i ambicje, rozpieszcza zbytkiem. Córki zaczynają wstydzić się ojca, który jest żywym symbolem ich niskiego pochodzenia, a zięciowie nie chcą go u siebie przyjmować. Goriot nie zauważa nikczemności i wyrachowania własnych dzieci. Córki niegodziwie wykorzystują miłość ojcowską Goriota i przed tym zrujnowanym, schorowanym człowiekiem grają komedię, by go ograbić do reszty. W końcowej partii powieści konający Goriot daremnie oczekuje przyjścia córek. Balzak przedstawił zatem model rodziny nieszczęśliwej z powodu braku uczuć łączących ojca i córki.




• „Nad Niemnem”, Eliza Orzeszkowa – utwór to powieść przedstawiająca rozległy obraz społeczeństwa polskiego żyjącego na Litwie. Autorka przedstawia różne modele rodziny i zastanawia się, co tworzy szczęście rodzinne. Dokładnie opisuje stosunki panujące w domu. Wnikliwie analizuje przyczyny nieporozumień, konfliktów, oddalania się od siebie osób bliskich. Przedstawia też, w jak różny sposób bohaterowie rozumują swoją role jako małżonków, rodziców czy dzieci. Kreśli portrety matek i żon, ojców i mężów, często bardzo różniących się od siebie i inaczej pojmujących swoje obowiązki. Kirłowa to wzorowa matka i żona. Emilia Korczyńska to przykład kobiety uchylającej się od obowiązków rodzinnych. Starzyńska obarcza opieką nad swoimi dziećmi inne osoby. Pani Andrzejowa poświęca wychowaniu syna wiele wysiłku i starań, mimo to nie osiąga sukcesu wychowawczego. Orzeszkowa ukazuje też ojców i mężów rozmaicie traktujących swoje obowiązki: od poważnego i odpowiedzialnego Benedykta po Kirłę czy Zygmunta Korczyńskiego, którzy nie przejawiają zainteresowania swoimi rodzinami.

• „Kamizelka” Bolesław Prus - autor zwraca uwagę czytelnika na niski poziom życia polskiej mieszczańskiej rodziny w drugiej połowie XIX wieku. Małżeństwo urzędnika najemnego i nauczycielki potrafiło sobie poradzić do czasu, gdy mężczyzna poważnie się rozchorował i nie mógł już pracować. Małżonkowie musieli zrezygnować z usług służącej, a aby opłacić lekarza kobieta musiała wziąć na siebie dodatkowe obowiązki. Śmiertelną chorobę, która zaatakowała mężczyznę, można odczytywać jako sprawdzian, jakiemu została poddana więź łącząca parę. Zarówno mąż, jak i żona zachowują się w zetknięciu z nieszczęściem schorzenia w sposób heroiczny, próbując jak najbardziej zmniejszyć cierpienia drugiej ze stron. W tym niezwykle trudnym okresie małżonków cechowała się wielka cierpliwość, wytrwałość i równowaga duchowa. Ich związek może stanowić przykład rodziny heroicznej.

• „Doktor Piotr” Stefan Żeromski - tekst opowiada o losach Dominika Cedzyny i o jego synu – Piotrze. Dominik Cedzyna to zubożały szlachcic, który musiał nauczyć się ciężkiej pracy i przetrwania w biednych czasach. Kocha syna, kiedy ten wyjeżdża i staje się uznanym człowiekiem, ojciec tęskni i każdy list traktuje jak relikwię. Piotr także wspomina ojca, pisze do niego listy i robi to często. Jednak Piotr został wychowany w innym środowisku. Nie żyje tymi samymi wartościami, którymi żyły poprzednie pokolenia. Reprezentuje nowy kierunek. To ma mu za złe ojciec. Kiedy Piotr niespodziewanie przyjeżdża do ojca i odkrywa w papierach ojca, że od czterech lat zaniżał pensję pracownikom jest zawiedziony zachowaniem ojca, który pomimo usilnych tłumaczeń syna, nie widzi swojego błędu i zwyczajnej kradzieży. Piotr wierny swoim ideałom odrzuca uczucia ojcowskie jak i własną miłość do ojca i postanawia oddać dług.

• „Przedwiośnie” Stefan Żeromski - Jadwiga i Seweryn Barykowie otaczają swoje jedyne dziecko – Cezarego – bezgraniczną miłością. Matka całkowicie poświęca się wychowaniu chłopca. Uległa, cicha, posłuszna mężowi, wypełnia obowiązki żony i matki, tak jak jej to wpojono w rodzinnym domu. Ojciec dba o wykształcenie syna, zatrudnia najlepsze nauczycielki i korepetytorów. Często sam pomaga Czarusiowi w nauce, co czyni lekcje dodatkowo atrakcyjnymi. Arkadię rodzinną burzy jednak wyjazd Seweryna Baryki na wojnę. Cezary, niegdyś posłuszne i grzeczne dziecko, teraz zaczyna sprawiać matce wiele kłopotów. Matka zdobywa się na bohaterskie wyczyny, odwagę i przedsiębiorczość – wędruje nocami po wsiach w poszukiwaniu żywności, sama wypieka chleb, by nakarmić syna. Po jakimś czasie, kiedy spostrzega jak matka bardzo się postarzała, zmienia swoje postępowanie i niepostrzeżenie zaczyna jej pomagać w codziennych zajęciach. Po stracie matki, Cezary nieoczekiwanie odnajduje ojca. Podczas wspólnego powrotu do Polski Czarek zbliża się duchowo do ojca Niestety Seweryn Baryka umiera, a chłopiec zostaje na świecie sam.

• „Tango”, Sławomir Mrożek – w utworze odnajdujemy portret rodziny ze świetnie wyeksponowanym konfliktem pokoleń. Dzięki grotesce autor mógł pokazać absurdalność świata, gdzie historia rodziny przekształca się w historię narodzin totalitaryzmu. Dochodzi również do odwrócenia ról w sytuacji rodzinnej. Mieszczański salon Stomilów staje się areną starcia Artura z przedstawicielem starszego pokolenia. Obrońcą tradycji i moralnego ładu jest człowiek młody; natomiast babcia Eugenia, wujek, a przede wszystkim Stomilowie - w sposób groteskowy demonstrują swobodę obyczajową, antymieszczańską „postępowość” przy kompletnym zaniku woli i stagnacji.

Babcia Eugenia to nie dostojna, otoczona szacunkiem matrona - gra w karty, klnie jak szewc, pije wódkę, ojciec jest wyzbyty „drobnomieszczańskich przesądów” i toleruje w domu jawny romans żony z Edkiem. „Awangardowa” Eleonora nie może wybaczyć synowi, że zostanie lekarzem, marzyłaby był artystą. Dom mieszkalny tej dziwnej, trzypokoleniowej rodziny, charakteryzuje się kompletnym nieładem i chaosem. Wszędzie zalega kurz, w pokoju znajdują się sprzęty i przedmioty, które powinny być stąd usunięte wiele lat temu: katafalk po zmarłym przed dziesięcioma laty dziadku, dziecinny wózek Artura, suknia ślubna Eleonory. W takiej atmosferze i w takiej rodzinie trudno oczekiwać, by Artura mogło spotkać dobro. Nikt ze starszych nie mógł być dla niego przykładem, a fascynacja wszystkich domowników Edkiem utrudniała mu walkę o zaprowadzenie ładu i uporządkowania, czym powinien się cechować rodzinny dom.



Motyw rodziny w filmie



„Skazany na bluesa”, reż. Jan Kidawa-Błoński - w filmie poznajemy rodzinę Ryszarda Riedla wokalisty zespołu Dżem. Dzięki talentowi Rysiek mógł spełnić swoje młodzieńcze marzenia – być wolnym - przede wszystkim od ojca, na którego nigdy nie mógł liczyć oraz dorobić się godziwych pieniędzy. Kosztownym nałogiem stało się branie narkotyków. Założył rodzinę trochę przez przypadek. Nie był gotowy emocjonalnie na takie wyzwanie.

Kiedy jego dziewczyna zaszła w ciążę nie zdawał sobie sprawy z ciążącego na nim obowiązku wychowania syna. Był dla niego bardziej kumplem aniżeli ojcem, którego chłopiec potrzebował zwłaszcza w młodzieńczych latach. Przy narodzinach córki był już nieobecny. Nie widział kiedy dorastała. Nie zaznała ojcowskiej miłości. Żona starała się pomóc mężowi aczkolwiek opadała już z sił. Rodzina muzyka są przedstawione jako elementy drugorzędne w jego życiu, za narkotykami i muzyką. To rodzina zaniedbana przez ojca, skażona chorobą i używkami. Głowa rodziny przynosi wręcz cierpienie tym, którzy powinni być najbliżsi jego sercu.



Motyw rodziny - przykład wstępu



A. Przedstaw różne wizerunki rodzin w literaturze. Odwołaj się do celowo wybranych utworów.

Przykład wstępu:

Motyw rodziny odnajdujemy w utworach pisarzy wszystkich epok literackich, może właśnie, dlatego, że rodzina stanowiła i stanowi podstawową komórkę, na której opiera się całe społeczeństwo. Literatura przedstawia rodzinę, by pokazać dzieje jej członków, by rozważyć przy tym kwestie dotyczące człowieka jego potrzeb. Dokonuje również weryfikacji wartości rodziny ukazuje jej walory, bądź ośmiesza jej schemat. Stąd pełno w literaturze przedstawień realistycznych, lecz są także deformacje, odkształcenia i parodie.

B. Konflikty rodzinne w literaturze. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów z różnych epok.

Przykład wstępu:

Każdy z nas jest inni. Różnimy się potrzebami, światopoglądem, przyzwyczajeniami czy charakterem. Chociaż w rodzinie poszczególnych jej członków łączą bliskie więzy i są oni nieraz bardzo podobni do siebie, to jednak właśnie ta bliskość, fakt życia na co dzień pod jednym dachem jest przyczyną wielu konfliktów. Najczęściej w literaturze spotykamy się z konfliktem pokoleń, który rodzi się w momencie, gdy każda ze stron ma własne ideały czy przekonania i nie chce ani ustąpić stronie drugiej lub dojść z nią do kompromisu oraz sporami małżeńskimi Młodzi ludzie chcą żyć po swojemu, inaczej niż starsze pokolenie, nowocześniej, lepiej. Buntują się przeciwko narzuconym im poglądom, często bardzo konserwatywnym. Wpływ na pojawienie się konfliktów ma także zmieniająca się obyczajowość, aktualna moda, rozwój postępu czy sytuacja polityczna kraju. Dramaty małżeńskie z kolei wywołują różnorodne wydarzenia. Dla jednych jest to niewierność ukochanej osoby, dla innych może to być brak zrozumienia, życie w kłamstwie. Często na drodze do rodzinnej idylli stają pieniądze. Dramat poprzez swoją szczególną formę i dialogowość stanowi od wieków niewyczerpany sposób na ukazanie rodzinnych konfliktów.



Motyw rodziny - propozycje tematów wypracowań



Temat rodziny można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:

• Motyw rodziny w literaturze. Omów różne modele relacji rodzinnych na wybranych przykładach z literatury polskiej i światowej.

• Rodzina w literaturze różnych epok.

• Przedstaw różne wizerunki rodzin w literaturze. Odwołaj się do celowo wybranych utworów.

Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu. Innym sposobem ujęcia motywu rodziny jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:

• Patrzeć na świat przez pryzmat rodziny. Omów motyw rodziny na podstawie znanej ci literatury i innych tekstów kultury.

• Porównanie różnych wizerunków życia rodzinnego w literaturze i sztuce.

• Obraz rodziny w literaturze i sztuce. Omów na wybranych przykładach.

W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy taneczne występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania funkcji rodziny w tekstach kultury. Temat można sformułować następująco:

• Funkcje motywu rodziny w literaturze dwóch wybranych epok. Przedstaw odwołując się do wybranych utworów.

Pośród innych ujęć tematów spotkać można:

• Zaprezentuj relacje między rodzicami i dziećmi na wybranych przykładach z literatury powszechnej.

• Konflikty rodzinne w literaturze. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów z różnych epok.

We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok, do określonego czasu historycznego:

• Różne ujęcia motywu rodziny w wybranych utworach XIX i XX w.

• Obraz renesansowej i współczesnej rodziny. Porównaj odwołując się do wybranej literatury.

Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:

• W literaturze na przestrzeni wieków odnajdujemy różne wizerunki rodzin.

• Literatura dostarcza nam różnorodne modele rodzin.

• Motyw rodziny jest powszechnie prezentowany w literaturze różnych epok.

• Rodzina jako podstawowa komórka w społeczeństwie zawsze leżała w strefie żywych zainteresowań artystów.

Przy wykorzystaniu motywu rodziny można skupić się na poszczególnych relacjach między jej członkami:

• W literaturze spotykamy bardzo różnorodne relacje między rodzicami oraz rodzicami i dziećmi. Zależą one w dużym stopniu od modelu rodziny.

• Dobre relacje rodzinne są trudne do zbudowania, jednak są podstawą szczęścia każdego człowieka.

• Zdrowe relacje między rodzicami a dziećmi są możliwe niezależnie od czasu, w jakim przyszło żyć bohaterom literackim.

Wśród innych tez możemy wyróżnić:

• Konflikt pokoleń i spory małżeńskie jako główne przyczyny nieporozumień.

• Virtus, z rzymskiego cnota, rozumiana jako zespół pozytywnych cech moralnych, prowadzących do przestrzegania zasad etycznych są fundamentem szczęśliwej rodziny.

• Dramat poprzez swoją szczególną formę i dialogowość stanowi od wieków niewyczerpany sposób na ukazanie rodzinnych konfliktów.

Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca. Inny obraz rodziny występuje w renesansie, gdzie mamy do czynienia głównie ze szczęśliwymi ziemiańskimi rodzinami, inaczej w późniejszej literaturze ukazane zostały często konflikty i spory rodzinne.



Motyw rodziny - przykład zakończenia



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.

A. Przedstaw różne wizerunki rodzin w literaturze. Odwołaj się do celowo wybranych utworów.

Przykład zakończenia:

Motyw domu i rodziny można odnaleźć we wszystkich epokach literackich. Może właśnie, dlatego, że rodzina stanowiła i stanowi podstawową komórkę, na której opiera się całe społeczeństwo. Dom zawsze powinien być przystanią, a różnice w przedstawieniu go w poszczególnych utworach wynikają z różnych założeń autorów, którzy chcieli przekazać różne prawdy na temat domu rodzinnego. Obecnie sprawa wychowania jest jednakowo ważna jak w wiekach minionych. Dzisiaj szkoła uczy i wychowuje zgodnie ze swoimi programami, ale w wielu rodzinach nie wychowuje się należycie. Nie uczy się uczciwości, pracy, obowiązkowości i życzliwości dla innych. Te wszystkie cechy potrzebne są społeczeństwu dla budowania lepszej przyszłości ojczyzny. To jest patriotyzm naszych czasów. Od ojca i matki społeczeństwo wymaga nienagannej postawy moralnej w życiu codziennym i w życiu społecznym. Dzieciom potrzeba też ciepła uczuciowego, tak jak roślinom potrzebne jest słońce. Najwięcej tego ciepła może dzieciom dostarczyć kochająca się rodzina. Dlatego tak wielkie jest znaczenie wzrastania dziecka w rodzinie.

B. Konflikty rodzinne w literaturze. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów z różnych epok.

Przykład zakończenia:

Relacje między rodzicami i dziećmi to temat często poruszany przez twórców różnych epok. W literaturze rzadko odnajdujemy przykłady doskonałych rodzin, w których stosunki między ich członkami są takie, jakie być powinny. Wszystko dlatego, że w stosunkach rodzinnych nic nie jest proste i jasne, stałe i pewne. Relacje te są niezwykle skomplikowane i jeśli ktokolwiek chce coś w tej mierze upraszczać, staje się niewiarygodny i sztuczny. W „Moralności pani Dulskiej” matka traktuje swoje dzieci niczym marionetki bezwolnie poddające się jej rozkazom. Nie liczy się z ich potrzebami. Ojciec również nie szuka z nimi kontaktu. Bohater „Tanga” – Artur – za główny cel obiera sobie nadanie odpowiednich ról poszczególnym członkom swojej rodziny. Analizując literackie dramaty małżeńskie możemy łatwo zauważyć, że wraz z upływem setek lat stawały się one coraz bardziej podobne do dramatów współczesnych, rzeczywistych. Dzisiaj problemy w rodzinach, które prowadzą do dramatów częściej mają podłoże materialne, a nie emocjonalne, jak to ma miejsce w literaturze.



Motyw rodziny - literatura podmiotowa



Książka:

1. Balzac H. de, Ojciec Goriot, przeł. [z fr.] Tadeusz Żeleński. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1995.

2. Biblia. Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, „Pallottinum”, Poznań 1980.

3. Camus A., Dżuma, przeł. [z fr.] Joanna Guze. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2000.

4. Dąbrowska M., Noce i dnie, Warszawa, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, 1977.

5. Dostojewski F. , Zbrodnia i kara, tłum. z jęz. ros. i opr. Podgórzec Z., Wydawnictwo Greg, Kraków 2002.

6. Gombrowicz W., Ferdydurke, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1989.

7. Homer, Odyseja, przeł. [z grec.] Lucjan Siemieński, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1990.

8. Kochanowski J. Odprawa posłów greckich, Biblioteka Narodowa, Wrocław 1974.

9. Kochanowski J., Pieśń świętojańska o Sobótce, [w:] tegoż, Fraszki; Pieśni; Treny; Odprawa posłów greckich, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1994.

10. Krasiński Z., Nie-Boska Komedia, Wydawnictwo Greg, Kraków 2006.

11. Kuncewiczowa M., Cudzoziemka, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1994.

12. Mickiewicz A., Konrad Wallenrod, Oficyna Wydawnicza „Promocja”, Wrocław 2001.

13. Mickiewicz A., Pan Tadeusz, Nasza Księgarnia, 1982.

14. Molier, Skąpiec, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1974.

15. Mrożek S., Tango, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1989.

16. Nałkowska Z., Granica, Wydawnictwo „Kanon”, Warszawa 1995.

17. Niemcewicz J. U., Powrót posła, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1975.

18. Orzeszkowa E., Nad Niemnem, Wydawnictwo Greg, Kraków 2000.

19. Prus B., Kamizelka, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1983.

20. Rej M., Żywot człowieka poczciwego,[w:] Wybór pism, opr. S. Adamczewski, Książka,Warszawa 1947.

21. Reymont W.S. Chłopi, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1973.

22. Słowacki J., Balladyna, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2003.

23. Zapolska G., Moralność pani Dulskiej. Wydawnictwo Łódzkie. Łódź 1974.

24. Żeromski S., Ludzie bezdomni, Wydawnictwo Greg, Kraków2007.

25. Żeromski S., Przedwiośnie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1999.

26. Żeromski S., Doktor Piotr, „Iskry”, Warszawa 1980.

Malarstwo:

1. Cranach Lucas (Starszy), Adam i Ewa, 1526, olej na drewnie, The Cortauld Institute of Art Gallery, London.

2. Degas Edgar, Portret rodziny Bellelli, 1860-62, Musee d`Orsay, Paris.

3. Gierymski Aleksander, Trumna chłopska, 1894-95. Olej na płótnie. Muzeum Narodowe w Warszawie.

4. Gogh Vincent van, Jedzący kartofle, 1885.

5. Ikony przedstawiające obraz świętej Rodziny, często anonimowe.

6. Johnson Jonathan Eastman, Czas Świąt (Rodzina Blodgett), 1864.

7. Picasso Pablo, Rodzina akrobatów z małpą, 1905, Kunstmuseum, Goteborg.

8. Picasso Pablo, Rodzina Kuglarzy (Kuglarze), Paryż 1905.

9. Rembrandt van Rijn, Święta rodzina, 1644-1646.

10. Tetmajer Włodzimierz, Święta Rodzina, 1904-1906, fragment polichromii, Sosnowiec, Katedra pw. Wniebowzięcia NMP.

11. Wróblewski Andrzej, Rodzina, olej na płótnie, 1957, Muzeum Narodowe, Kraków.

Film:

1. American Beauty,reż. Sam Mendes, [DVD] USA 1999.

2. Anna Karenina, reż. Bernard Rose, [DVD] Rosja, USA 1997.

3. Cześć Tereska, reż. Robert Gliński, [DVD] Polska 2001.

4. Dzień świra, reż. Marek Kotterski, [DVD] Polska 2002.

5. Moje wielkie greckie wesele, reż. Joel Zwick, [DVD] Kanada, USA 2002.

6. Nad Niemnem, reż. Zbigniew Kuźmiński , Karol Chodura [DVD] Polska 1987.

7. Noce i dnie, reż. Jerzy Antczak, [DVD] Polska 1975.

8. Ojciec chrzestny, reż. Francis Ford Coppola, [DVD] USA, Włochy 1972.

9. Plac Zbawiciela, reż. Krzysztof Krauze , [DVD] Polska 2006.

10. Pogoda na jutro, reż. Jerzy Stuhr, [DVD] Polska 2003.

11. Przekleństwa niewinności, reż. Sofia Coppola, [DVD] USA 1999.

12. Rodzina Addamsów, reż. Barry Sonnenfeld, [DVD] USA 1991.

13. Rodzina Borgiów, reż. Antonio Hernandez, [DVD] Hiszpania 2006.

14. Rodzinny dom wariatów, reż. Thomas Bezucha, [DVD] USA 2005.

15. Skazany na bluesa, reż. Jan Kidawa-Błoński, [DVD] Polska 2005.

16. Sprawa Kramerów, reż. Robert Benton, [DVD] USA 1979.

17. Zróbmy sobie wnuka, reż. Piotr Wereśniak, [DVD] Polska 2003.



Motyw rodziny - literatura przedmiotowa



1. Abramowska J., Jan Kochanowski, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2001.

2. Adamczewski S., Wstęp, [w:] Kochanowski Jan, Wybór poezji. Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1947. s. 5-16.

3. Bachórz J., Opracowanie, [w:] Orzeszkowa E., Nad Niemnem, Biblioteka Narodowa, Wrocław 1996.

4. Borkowska G., Pozytywiści i inni, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996.

5. Chojka J., Dramaturgia Sławomira Mrożka, Wydawnictwo M. Rożak, Gdańsk 1994.

6. Czyż A., O „Żywocie człowieka poczciwe” Reja, Światło i Słowo, Warszawa 1996.

7. Drabarek B., Falkowski J., Rowińska I., Szkolny słownik motywów literackich, Wydawnictwo KRAM, Warszawa 1998.

8. Epoki literackie. Od antyku do współczesności, red. M. Hanczakowski, M. Kuziak, A. Zawadzki, B. Żynis, Wydawnictwo PPU „PARK”, Bielsko-Biała 2003.

9. Gutkowska B., O Tangu i Emigrantach Sławomira Mrożka, Książnica, Katowice 1998.

10. Hulewicz J., Wstęp, [w:] Niemcewicz Julian Ursyn, Powrót posła. Wydawnictwo Łódzkie, Łódź1981 s. 3-90.

11. Hutnikiewicz A., Żeromski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.

12. Hutnikiewicz A., Młoda Polska, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2000.

13. Inglot M., O „Zemście” Aleksandra Fredry, [w:] Arcydzieła literatury polskiej, red. S. Grzeszczuk, A. Niewolak – Krzywda, Krajowa Agencja Wydawnicza, Rzeszów 1988.

14. Inglot M., Przewodnik po lekturze i redakcja objaśnień, [w:] Krasiński Z., Nie-Boska komedia, Biblioteka Narodowa, Wrocław 1974.

15. Iwasiów Inga, Eliza Orzeszkowa „Nad Niemnem”, Wydawnictwo Jota, Warszawa 1990.

16. Karczewska-Markiewicz Z., „Ojciec Goriot” Honoriusza Balzaka, Biblioteka analiz literackich, Warszawa 1969.

17. Kulczycka – Saloni J., Pozytywizm, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1971.

18. Lementowicz U., „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2001.

19. Lichański S., „Chłopi” Władysława Stanisława Reymonta, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1987.

20. Nowacka I., „Moralność pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2003.

21. Nowacka I., „Nie-boska komedia” Zygmunta Krasińskiego, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2000.

22. Nosowska D., Leksykon motywów literackich, Wydawnictwo „Park”, Bielsko-Biała 2004, hasło: rodzina.

23. Siwicka D., Romantyzm 1822-1863, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995.

24. Skwarczyński Z., Opracowanie, [w:] Niemcewicz J. U., Powrót posła, Biblioteka Narodowa, Wrocław 1983.

25. Taborski R., „Moralność pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej. WSiP, Biblioteka Analiz Literackich, Warszawa 1987.

26. Ulewicz T. Opracowanie, [w:] Kochanowski J., Odprawa posłów greckich, Biblioteka Narodowa, Wrocław 1974.

27. Weiss T., „Moralność pani Dulskiej”. [w:] „Moralność pani Dulskiej”, Zapolska G., Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wrocław 1986.

28. Wilczycka D., „Ojciec Goriot” Honoriusza Balzaka, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2003.

29. Wilczycka D., „Tango” Sławomira Mrożka, Biblioteczka opracowań. Wydawnictwo GREG, Lublin 2007.

30. Żeleński (Boy) T., Wstęp, [w:] Molier, Skąpiec, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1974.