Jesteś w: Motyw rycerza

Motyw rycerza

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw rycerza - wprowadzenie



Etos rycerski jest to zespół wartości, powszechnie przyjętych i akceptowanych przez uczestników kultury rycerskiej. Stanowił zbiór norm, które ustalały się przez wieki i wyznaczały wzorzec osobowy idealnego rycerza. Etos rycerski w dużym stopniu wpływał też na tożsamość klasową rycerstwa, był tym co odróżniało rycerza od chłopa czy mieszczanina. Jego ślady zachowały się w wielu źródłach takich jak literatura piękna, kroniki czy miniatury. W różnych opracowaniach można spotkać nieco odmienne ujęcie zestawu wartości średniowiecznych rycerzy bardziej akcentujące wartości fizyczne lub duchowe. Ciekawe jest ujęcie, opisujące wartości rycerskie na przykładzie Zawiszy Czarnego.



Ukazane jest tutaj siedem cnót, stojących w opozycji do siedmiu grzechów głównych: wierność – fidelitas, pobożność – pietas, męstwo – Vitus, roztropność – Prudentia, dworskość - curiositas, hojność – legritas i honor. Ogólnie można przyjąć, że w skład etosu rycerskiego wchodziły następujące wartości: dobre urodzenie, stanowa solidarność rycerska, hojność, żądza sławy, odwaga, wierność danemu słowu, etyka walki, siła fizyczna, uroda, wdzięk i szlachetna postawa wobec kobiet.

Tak więc pierwowzory rycerzy odnajdujemy już w Biblii w postaci Michała Archanioła czy Goliata, w mitologii w Hektorze czy Achillesie. Złotą epoką dla rycerstwa było jednak średniowiecze: Roland, Tristian. Potem rycerza utożsamiano ze stanem szlacheckim, by w wiekach następnych miano rycerza przypisać żołnierzom, którzy kierowali się prawymi zasadami. W literaturze spotykamy się z archetypem prawomyślnego, honorowego, odważnego i wiernego rycerza. Do takich postaci zaliczyć możemy: na średniowiecznego Rolanda z „Pieśni o Rolandzie” czy na romantyczną Emilię Plater ze „Śmierci pułkownika” Adama Mickiewicza czy w końcu na rycerza, którego w swym wierszu opisuje nam Krzysztof Kamil Baczyński w czasach „apokalipsy spełnionej”.



Motyw rycerza w literaturze



• „Iliada” Homer - Hektor i Achilles to herosi, postacie wyidealizowane. Duży wpływ na ich życie ma fatum i bogowie. Obaj brali udział w wojnie, jaka toczyła się pod Troją o piękną Helenę. Achilles i Hektor pochodzili ze znakomitych rodów. Obaj byli biegli w sztuce wojennej, posiadali piękną budowę ciała, odznaczali się urodą. Byli dzielnymi i największymi wojownikami swoich wojsk. Achilles był ozdobą obozu Achajów, zaś Hektor należał do obrońców Troi. Byli doskonale wyszkoleni, mężni, odważni, władali różnymi rodzajami broni. Stanowili wzorzec rycerzy. Dbali o swoją sławę i dobre imię swych rodzin. Sławę i walkę o ojczyznę przekładali ponad własne życie i szczęście. Byli wierni swoim ideałom. Walka z Hektorem jest dowodem na to, ze dla boskiego Achillesa priorytetami są sława i honor. Przeciwieństwem Achillesa jest Hektor. Został przedstawiony jako rycerz prawy, uczciwy, szanujący przeciwników i zwyczaje wojenne. Poświęca ojczyźnie swoje szczęście osobiste u boku żony i synka.

• „Pieśń o Rolandzie” - utwór ukazuje, iż przeznaczeniem rycerza jest oddanie cnocie (honor), bezprzykładna wierność swemu panu, doskonalenie umiejętności żołnierskich i gotowość oddania życia w potrzebie. Tytułowy bohater ginie w przekonaniu, że godnie wypełnił obowiązek i położył zasługi, które otwierają przed nim żywot wieczny. W ostatnich chwilach wspomina swoje zwycięskie boje u boku Karola Wielkiego i nie zapomina, aby pozostawić po sobie jak najlepsze wspomnienie zwycięzcy. Roland umiera jako podwójny zwycięzca. Zasłużył sobie bowiem nie tylko na wdzięczną pamięć potomnych za chwalebne czyny, ale także na rajski odpoczynek. „Pieśń o Rolandzie” jest podporządkowana apoteozie cnót męskich, które sprawiają, że mężczyzna, rycerz może stawić czoło wyzwaniu i mieczem utorować drogę do panowania politycznego, wojennego, obronę wiary i świętego Kościoła.




• „Makbet”, William Szekspir - tytułowego bohatera poznajemy jako dobrego rycerza, mogącego służyć przykładem. Na kolejnych kartach dramatu następuje jednak przemiana Makbeta. Bohater zdecydował zabić prawowitego władcę – Duncana. Wyzbył się reszty cech prawego rycerza – dokonując kolejnej zbrodni, zabijając swego przyjaciela Banka, zlecając zabójstwo żony Makdufa, staje się tyranem dla swych poddanych, którzy nazywają go „psem z piekła”, „podłym zbójem”.

• „Pamiętniki”, Jan Chryzostom Pasek - dzieło traktuje o wojennych przygodach Paska oraz jest świadectwem życia ziemiańskiego ówczesnej szlachty. Z opisów wojennych wypraw Paska wyłania się obraz bitnego, mężnego i przywiązanego do dowódcy szlachcica. Wielokrotnie na kartach dzieła spotykamy dowody jego patriotyzmu i to nie tylko uczuciowego, ale też związanego z odpowiedzialnością za losy ojczyzny. Z Pamiętników wyłania się zatem wzorcowy portret dzielnego żołnierza, nie szczędzącego krwi w obronie ojczyzny, obywatela służącego gorliwie królowi i Rzeczypospolitej oraz poczciwego ziemianina.

• „Pospolite ruszenie”, Wacław Potocki - ukazuje brak dyscypliny wojsk szlacheckich w obliczu realnego zagrożenia. W przywodzącej na myśl spowiedź Pieśni IX Potocki ukazuje rozbieżność pomiędzy wizerunkiem, jaki starała się kreować wokół siebie szlachta, a jej rzeczywistymi działaniami.




• „Zbytki polskie”, Wacław Potocki - autor skrytykował przepych, jakim lubili się otaczać ówcześni szlachcice.

• „Transakcja wojny chocimskiej”, Wacław Potocki - autor relacjonował przebieg bitwy, rezygnując z pokus fikcji literackiej na rzecz prawdy dziejowej i wykładu moralistycznego. Starał się jednak by nad opisem potrzeby chocimskiej górował portret starych Sarmatów, z szacunkiem i podziwem wyrażał się o bitności i umiejętnościach bojowych wojsk polskich.

• „Don Kichot z Manchy”, Miguel de Cervantes - głównego bohatera poznajemy jako biednego szlachcica z prowincji Mancha, podupadłego materialnie, bez jakiejkolwiek pozycji społecznej. To mężczyzna silny, wysokiej postawy, suchy na twarzy, o długich członkach, żylasty. Miał żółtą cerę, orli, nieco zakrzywiony nos, długie wąsy. Nosił starą zbroję, osłaniał się tarczą, do walki używał kopii i miecza. Posiadał także konia – zabiedzoną, chudą szapę. Don Kichot, czyli Rycerz Smętnego Oblicza, nazywany tak przez swego wiernego towarzysza - Sancho Pansę. Szlachcic w wyniku lektury rycerskich romansów utracił kontakt z rzeczywistością – uwierzył, że jest rycerzem, musi walczyć ze złem oraz chronić swoją wybrankę serca – Dulcyneę. Dlatego też opuścił rodzinną wioskę i wraz ze swym specyficznym giermkiem wyruszył, by chronić świat przed złem. W czasie podróży wielokrotnie można było się przekonać, iż nie potrafi już odróżniać jawy od snu, był całkowicie nieprzystosowany do otaczającego świata. Chciał zdobyć nieśmiertelną sławę, naprawiać wszelkie krzywdy, zwycięsko wychodzić z niebezpiecznych starć. Tymczasem dokonywał czynów groteskowych, czasem absurdalnych - np. atakując wiatraki.




• „Pijaństwo”, Ignacy Krasicki - autor krytykuje sarmackie nieumiarkowanie w piciu. Jednak jego satyra nie jest pisana w napastliwym tonie. Przedstawieni tam szlachcice ukazani są jako niewolnicy tradycji, dla których każda okazja była odpowiednią do sięgnięcia po alkohol. Krasicki krytykując pijaństwo szlachty, stara się doradzać odrzucenie opacznego pojmowania gościnności, charakterystycznego dla Sarmatów.

• „Zemsta”, Aleksander Fredro - w utworze przedstawieni są reprezentanci czasów saskich, epoki stanisławowskiej i epoki preromantycznej. Typowym przykładem Sarmaty z czasów saskich jest Cześnik Raptusiewicz. Rządziła nim szlachecka buta i bujny temperament, który spokojnie rozkwitał z atmosferze bezkarności, jaka panowała w dawnej Polsce. Sarmatą czasów saskich jest także Rejent Milczek, obłudnik, zawzięty, ale zarazem respektujący zasady ogólnie pojętego honoru. Reprezentantem epoki stanisławowskiej jest bez wątpienia Papkin – uczesany na modę francuską, z szablą u boku, którą jednak nie umiał się posługiwać. Bohater to postać o niejasnym rodowodzie i przeszłości. Jest gadatliwy i zarozumiały. Mitologizuje swoją przeszłość, przedstawiając się jako dzielny i nieustraszony wojak. Ten „Lew północy” jest zwykłym tchórzem, w którym najbardziej śmieszy niezgodność deklaracji i czynów. Klara to pani jego serca, a najmocniejsza strona to mowa i potoki pięknych, podniosłych słów. Cały majątek to gitara, szpada zwana Artemizą i kolekcja motyli.

„Konrad Wallenrod”, Adam Mickiewicz – główny bohater mickiewiczowskiego utworu został on przedstawiony jako jednostka zmuszona do przyjęcia postawy dwulicowości. Konrada poznajemy, kiedy zostaje wybrany mistrzem zakonu krzyżackiego. Wśród środowiska pruskiego słynie z nieprzeciętnej waleczności i odwagi. Konrad był niepokonany w pojedynkach, turniejach i zdobiły go „wielkie chrześcijańskie cnoty": ubóstwo, skromność i pogarda dla materialnych dóbr świata. Równocześnie też słowa: ojczyzna, powinność, kochanka, wzbudzały w nim smutek. Jego nienawiść, jaką czuł do Niemców, spowodowała, iż stał się podstępnym i sprytnym lisem, którego celem było zgubienie Krzyżaków. Tak prowadzi wojska krzyżackie, że ponoszą klęskę za klęską. W imię ojczyzny niszczy potęgę zakonu. W końcu zostaje zdemaskowany i skazany na karę śmierci.




• „Pan Tadeusz”, Adam Mickiewicz - utwór zawiera najbardziej znany obraz szlachty, jaki przedstawiono w literaturze. Na straży dawnych tradycji stał Sędzia, zachowując je i przechowując dla potomnych. Idealizację szlachty widać także w kreacji Jacka Soplicy, który za młodu uosabiał wszystkie negatywne cechy tej warstwy, w szczególności pijaństwo i warcholstwo, a później umiał się zrehabilitować i poświęcić resztę swojego życia na służbę ojczyźnie. Ponadto szlachta w Panu Tadeuszu nie oddawała się ciągle zabawom, odznaczała się wielką troską o losy ojczyzny, w obliczu realnego zagrożenia umiała się zjednoczyć i stawić czoła nieprzyjacielskim wojskom. Ostatecznie w obrazie szlachty z Pana Tadeusza znacznie przeważają pozytywne cechy.

• „Śmierć pułkownika” Adam Mickiewicz - autor etos rycerski ukazuje na przykładzie kobiety - Emilii Plater, bohaterki powstania listopadowego, która niczym Joanna D`arc walczyła o wolność ojczyzny. Utwór ukazuje nam moment jej śmierci w którym towarzyszą jej żołnierze, straż i lud wiejski. Była młodą, dumną i odważną kobietą, bohaterką, która przed śmiercią żegna się ze swoim koniem, mundurem, kordelasem, pasem i ładunkami. Ukazuje przez to zamiłowanie do tego czym się zajmowała, potem również, niczym Roland, jedna się z Bogiem.

• „Wódz to był wielkiej mocy i sławy”, żyjący i walczący w innych realiach lecz według tych samych zasad. Znający zaszczyt z jakim jego pozycja jako żołnierza – rycerza – kobiety.

• „Pan Wołodyjowski” Henryk Sienkiewicz - autor przywołując etos rycerza chciał przypomnieć swemu pokoleniu czasy dawnej świetności swego narodu. W powieści spotykamy XVII-wiecznych rycerzy walczących w obronie ojczyzny. Najważniejszym z nich jest Michał Wołodyjowski - człowiek prawy i odważny. Pan Michał zwany małym rycerzem miał trzy żywioły - swoje gospodarstwo, wojnę i miłość. Najważniejszym z nich była wojna. Posiadał on duże doświadczenie w sztuce walki i chętnie służył radą innym wojownikom. Był powszechnie szanowany, zdobył duży rozgłos w Rzeczpospolitej. Cechowało go oddanie ojczyźnie. Był idealnym żołnierzem. W jego postaci skupiło się wiele cech średniowiecznego rycerza. Jako dowódca i rycerz nie chce okryć się hańbą, broni Kamieńca przed Turkami. Woli wysadzić się w powietrze wraz z twierdzą, niż nie dotrzymać ślubowania i przeżyć hańbę poddania się. Sienkiewicz nazywa małego rycerza „Hektorem kamienieckim” nawiązując tym samym do postaci najdzielniejszego obrońcy Troi - Hektora. Osoba Wołodyjowskiego wzrasta do rangi symbolicznej - ma charakter uniwersalny. Jego patriotyzm i odwaga sprawiają, że ma wiele wspólnego z etosem rycerskim.

• „Ogniem i mieczem”, Henryk Sienkiewicz - wzorcem rycerza w powieści jest przede wszystkim czołowa postać - Jan Skrzetuski. To ideał Polaka, rycerza i chrześcijanina, który sprawdza się przede wszystkim w działaniu. To człowiek zdecydowany, dynamiczny ale zarazem wrażliwy i niezwykle szlachetny. Charakteryzują go cechy typowe dla najlepszych średniowiecznych wzorców rycerskich, czyli siła i sprawność fizyczna, które pozwalają mu na dokonywanie niezwykłych czynów oraz rycerskie bohaterstwo i brawurę. Sienkiewicz kreśląc postać Skrzetuskiego uświetnia go poprzez jego heroizm moralny, wierności wobec ojczyzny i ofierze złożonej z ambicji oraz pomyślności osobistej. Najważniejszym obowiązkiem jest dla niego służba ojczyźnie. Mimo wewnętrznych sprzeczności Skrzetuski rusza w pole by walczyć z wrogiem mimo, że jego ukochana jest w niebezpieczeństwie. Nawet w najtrudniejszej dla siebie chwili uznaje pierwszeństwo służby ojczyźnie. Od pierwszych do ostatnich stron powieści Skrzetuskiego charakteryzuje: wierność wobec króla i ojczyzny, nieugięta wola walki z wrogiem oraz niezachwiana wiara w to, że walka ta zakończy się zwycięstwem. Honor nie pozwolił mu skorzystać z propozycji Chmielnickiego, która uwolniła by go z niewoli. Jest on wcieleniem cech wielkiego duchem rycerza chrześcijańskiego, dla którego nienaruszalne są takie wartości jak: Bóg, honor, ojczyzna, którym służy całe swoje życie.

• „Wesele”, Stanisław Wyspiański - w dramacie pojawia się postać rycerza - Zawiszy Czarnego. Symbolizuje on wspaniałą przeszłość polskiego narodu, tęsknotę młodopolskiego poety za czynem i potrzebą działania. Rycerz miał swoje pierwowzory zarówno w malarstwie Jana Matejki, jak i w literaturze, a mianowicie w utworze Kazimierza Przerwy-Tetmajera Zawisza Czarny. Jawi się Poecie w związku z jego marzeniami o napisaniu wielkiego poematu historycznego. Podczas tej konfrontacji, Poeta uświadamia sobie, że marnuje talent, zajmując się poezją nastrojową. Za podniesioną przyłbicą Rycerza kryje się pustka, będąca symbolem krótkotrwałego zapału Poety. Rycerz jest odzwierciedleniem marzeń dekadenta, jednocześnie obnaża jego niezdolność do działania. Wyspiański wprowadzając postać średniowiecznego Rycerza, znanego z bohaterstwa, chciał udowodnić współczesnym sobie, iż w narodzie zaginął duch walki i czynu.

• „Rycerz”, Krzysztof Kamil Baczyński - autor nawiązuje tu do etosu rycerza „gór zapomnianych, zawsze sennego”, wędrującego przez poorany wojną świat dwudziestego wieku. Utwór rysuje przed naszymi oczyma jakby kryzys rycerstwa. Autor nie znajduje dawnych zwyczajów, wartości, szlachetnych ideałów. Jego miecz broniący słabych jest zardzewiały, mówi: „Jestem rycerz – Boga zamyślenie”. Ostatecznie wciąż ma nadzieje na swą skuteczność wierzy w zmartwychwstanie dawnych wartości.

• „Przesłanie Pana Cogito”, Zbigniew Herbert - autor ukazuje współczesny „kodeks rycerski”. Poeta dał wskazówki zachowań i przekazał mądrość życiową. Głównym przesłaniem jest wezwanie do heroizmu, bezinteresownego działania, w którym nie będziemy oczekiwali nagrody. Należy mieć umiar, nie poddawać się pokusom, dać świadectwo życia i swojego postępowania. „Idź wyprostowany wśród tych co na kolanach / wśród odwróconych plecami i obalonych w proch”. Najważniejsza jest duma i godność nawet w sytuacjach kryzysowych. Autor nawołuje do odwagi. Tłumaczy, że kiedy rozum nie daje nam wskazówek i gdy z góry jesteśmy przegrani. Należy być wiernym ideałom nawet w obliczu śmierci lub poniżenia, zachować godność, skromność, wrażliwość, miłość, przeciwstawiać się złu. Człowiek porównywany jest do legendarnych rycerzy: Rolanda, Gilgamesza, Hektora.



Motyw rycerza w malarstwie i filmie



Malarstwo:

Matejko Jan, „Bitwa pod Grunwaldem” - pracę nad obrazem malarz podjął w obliczu narastającej potęgi Niemiec, ponownie zjednoczonych w Rzeszę i nasilających się prześladowań Polaków w zaborze pruskim. Matejko chciał nie tylko ilustrować minione wydarzenia, ale także współtworzyć wciąż żywą siłę narodu. Obraz jest nasycony wieloma aluzjami i znakami. Autor wprowadza rekwizyty z różnych epok o różnym znaczeniu symbolicznym. Dużą wagę przykłada do postaci historycznych. Wszystkie są obecne na obrazie i każda posiada swoje ukryte znaczenie.

Film:

„Krzyżacy” Aleksander Ford – w filmie widzimy jazdę polską w natarciu oraz wojska krzyżackie wychodzące im na przeciw. Można śmiało stwierdzić, że cała produkcja wymagała ogromnego wysiłku od polskiej kinematografii. Reżyser pokazuje kolejne walki między rycerzami, unika jednak pokazania bitwy w całości. Niezapomniana jest rola Jagiełły, który jako świetny strateg na bieżąco wydaje rozkazy. Autorzy filmu momentami odchodzą od książkowego pierwowzoru.

„Potop” Jerzy Hoffman - w filmie widzimy między innymi fragment walk o Jasną Górę. Twórcy filmu wprowadzają niepowtarzalny klimat. Szczególny akcent został położony na ofiarną walkę obrońców Jasnej Góry. Reżyser skupia się na „pojedynku artyleryjskim” walczących stron. Przechodząca procesja symbolizuje oddanie twierdzy pod opiekę Boga. Śpiewy duchownych, żołnierze ginący na murach i liczne eksplozje podkreślają tragizm i bezradność obrony. Doskonałe efekty specjalne, muzyka, gra aktorów sprawiają, że widz staje się niemalże uczestnikiem bitwy. Na uwagę zasługują też wiernie oddane kreacje najbardziej znanych rycerzy Rzeczypospolitej – Wołodyjowskiego, Zagłoby, Kmicica.

„Troja”, Wolfgang Petersen – film jest luźną adaptacją starożytnego eposu heroicznego. Liczne sceny batalistyczne ukazują potęgę wojsk starożytnych, ich siłę i spryt, umiejętność strategii i podstępnego działania, które zastąpiły doskonałość broni używanej w czasach późniejszych. Widok błyszczących w słońcu zbroi, hełmów, tarcz dających osłonę przed ugodzeniem oraz zapierające dech w piersiach obrazy walki wręcz przenoszą nas w świat IX w. p. n. e. i uczą historii.

„Gwiezdne Wojny – Epizod 1: Mroczne Widmo”, Lucas George - dzieło to, podobnie jak inne znane eposy, jest opowieścią o walce dobra ze złem, o tym, że dobro zawsze zwycięży, gdy do walki staną ludzie, których intencje są dobre i którzy przestrzegają określonego systemu wartości. Zatem także rycerze przyszłości wierzą w to, że duchowa wartość potrafi pokonać zło bez względu na to, w jakiej postaci się ono ukaże. W „Gwiezdnych wojnach” rolę herosów pełnią rycerze zakonu Jedi, którzy bezwzględnie przestrzegają zasad kodeksu. Postać, która najlepiej odpowiada schematowi rycerza Jedi, to Obi – wan Kenobi. Zgodnie z założeniem zakonu należy on do nadzwyczajnych postaci posiadających wyjątkową moc. Jest wojownikiem, który walczy przede wszystkim duchem, a gdy już dochodzi do działań bezpośrednich działa szybko i zdecydowanie ale zawsze zgodnie z kodeksem.



Motyw rycerza - przykładowe tematy wypracowań



Temat rycerstwa można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:

• Różne ujęcia rycerza w literaturze. Przedstaw, dobierając literaturę z różnych epok.

• Portret rycerza w wybranych utworach literackich.

• Omów, odwołując się do przykładów, różnorodne ujęcia motywu rycerza w literaturze różnych epok.

Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu.

Innym sposobem ujęcia motywu rycerza jest ukazanie jego wykorzystania w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższy temat należy do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:

• Kreacje postaci rycerzy w literaturze i sztuce. Omów, analizując wybrane przez siebie dzieła różnych epok.

W tak sformułowanych tematach trzeba, oprócz przykładów książkowych, odnaleźć i zaprezentować motywy rycerskie występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania etosu rycerskiego, czyli zespołu wartości, powszechnie przyjętych i akceptowanych przez rycerzy. Temat można sformułować następująco:

• Etos rycerski i jego kontynuacja w literaturze epok późniejszych. Omów na celowo wybranych przykładach.

• Ewolucja etosu rycerskiego. Przedstaw, odwołując się do wybranych dzieł literackich.

Możliwe jest również przedstawienie problemu rycerskości w sposób klasyczny i groteskowy:

• Motyw rycerza i rycerskiej walki w wybranych tekstach z różnych epok - serio i parodystycznie.

• Etos rycerski w ujęciu klasycznym i groteskowym. Przedstaw zagadnienie na podstawie utworów różnych epok.

Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:

• Dawne i współczesne pojedynki. Przedstaw na wybranych przykładach z literatury i sztuki.

• Współczesne nawiązania do etosu rycerza. Przedstaw odwołując się do literatury XX wieku.

We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok.



Literatura przedmiotu:

Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:

• Rycerz to postać powszechnie znana wywodząca się z epoki średniowiecza.

• Obecność toposu rycerza w większości kultur i na przestrzeni różnych epok i w różnych dziedzinach sztuki.

• Topos rycerza nieodłącznym elementem literatury na przestrzeni wieków.

• Rycerz to postać przewijająca się przez wszystkie epoki, zmieniająca swój wizerunek i wyznawane wartości.

• Wizerunek rycerza na przestrzeni epok zmieniano i w przeróżny inny sposób kreowano.

Prace skupiające się na etosie rycerskim lub ewolucji motywu rycerza mogą mieć następujące tezy:

• W literaturze motyw rycerza występował bardzo często, jednak jego etos wykształcił się w epoce średniowiecza.

• Etos rycerski ukazany w dziełach literackich różnych epok dostosowywał się do założeń epoki.

• Każda epoka literacka kontynuując etos rycerski, odwołuje się do panujących w niej realiów historycznych i światopoglądowych.

• Etos rycerski i postacie rycerzy uwarunkowane są zamysłem autorów wykorzystujących je do przedstawienia wizerunku świata.

• Literatura prezentuje różne wizerunki i sposoby kreacji rycerzy. Ich portrety uwarunkowane są realiami epoki oraz funkcją, jaką przypisują im autorzy utworów literackich.

Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca. Inny obraz rycerza występuje w średniowieczu, gdzie mamy do czynienia głównie z wojownikiem na koniu i w zbroi, inaczej w późniejszej literaturze ukazane zostały wojny i bitwy dumnej szlachty, zupełnie odmienny jest współczesny wizerunek żołnierzy walczących honorowo podczas II wojny światowej.



Motyw rycerza - przykłady wstępu



A. Różne ujęcia rycerza w literaturze. Przedstaw, dobierając literaturę z różnych epok.

Przykład wstępu:

Topos rycerza, jak wynika z przedstawionych przeze mnie przykładów, można odnaleźć niemal we wszystkich epokach. Mimo, że potocznie kojarzy się go głównie ze średniowieczem, które stworzyło ideał człowieka parającego się rzemiosłem wojennym. Wtedy właśnie rycerstwo stanowiło elitę społeczną, która wytworzyła swoisty styl życia , etykę i ceremoniał. Kim w takim razie jest rycerz? „Słownik języka polskiego” pod redakcją Stanisława Skorupki pod tym pojęciem rozumie członka uprzywilejowanej warstwy społecznej, wojowników feudałów posiadających ziemię i zobowiązanych do służby wojskowej. W późniejszych epokach tym mianem określano szlachcica, a dokładniej żołnierza stanu szlacheckiego. W moim przekonaniu rycerz to człowiek zawsze gotów do walki w obronie czegoś lub kogoś i kierujący się określonym systemem wartości zwanych kodeksem rycerskim.

B. Ewolucja etosu rycerskiego. Przedstaw, odwołując się do wybranych dzieł literackich.

Przykład wstępu:

Rycerz to członek uprzywilejowanej warstwy społecznej wojowników-feudałów posiadających ziemię i obowiązanych do służby wojskowej, w epokach późniejszych terminem tym określano już także szlachcica czy też żołnierza stanu szlacheckiego. W literaturze motyw ten występował bardzo często, jednak jego etos wykształcił się w epoce średniowiecza. W mojej prezentacji postaram się przedstawić etos rycerski ukazany w dziełach literackich różnych epok oraz zobrazować jaką przechodził ewolucję.



Motyw rycerza - przykłady zakończenia



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.

A. Różne ujęcia rycerza w literaturze. Przedstaw, dobierając literaturę z różnych epok.

Przykład zakończenia:

Jak wynika z przytoczonych przeze mnie przykładów rycerze to ludzie wyjątkowi, którzy stanowią swoistą elitę społeczną. Cechą wspólną przedstawionych przeze mnie postaci jest życie podporządkowane walce w obronie słusznej sprawy, obronie dobra, wierności określonemu systemowi wartości i życie według ściśle określonych zasad. To powoduje, że rycerze wszystkich epok cieszą się olbrzymim prestiżem i niezachwianą pozycją wśród najlepszych tego świata. Może właśnie to powoduje tak ogromną popularność i żywotność etosu rycerskiego na przestrzeni niemal że wszystkich epok. Etyka rycerska, etyka honoru głoszona jest konsekwentnie przez wielu bohaterów nie tylko dzieł literackich. Takich ludzi spotykamy także w naszym życiu codziennym, przykładem mogą być nasi żołnierze walczący na różnych frontach II wojny światowej czy bojownicy Polski walczącej. Dla tych wszystkich ludzi czyn, działanie, walka o ojczyznę, walka o słuszną sprawę, o chwałę i honor to podstawowy obowiązek i sens któremu podporządkowali swoje życie. Do dnia dzisiejszego na sztandarach Wojska Polskiego dumnie brzmią podstawowe hasła rycerskie: Bóg, honor i ojczyzna.

B. Ewolucja etosu rycerskiego. Przedstaw, odwołując się do wybranych dzieł literackich.

Zaprezentowane przykłady ukazują sposób funkcjonowania w literaturze etosu rycerskiego. Zapoczątkowany w antyku etos rycerza, żyje do czasów współczesnych. Uświadamiał on ludziom znaczenie bohaterstwa i chęć działania dla dobra ojczyzny. Każda epoka literacka nawiązuje do źródeł etosu i kontynuuje najważniejsze wartości, jakimi powinien charakteryzować się rycerz. Etos rycerski w literaturze jest dowodem na to, iż ludziom potrzebne są wzorce, które mogliby naśladować w swoim życiu. Mimo, że na przestrzeni wieków zmieniają się priorytety, którymi kierują się ludzie, jednak pozostaje chęć bycia dobrym i szlachetnym, czego dowodem są zaprezentowane przeze mnie utwory.



Motyw rycerza - literatura podmiotowa



Książka:

1. Baczyński K.K.; Rycerz [w:] Baczyński K.K.; Poezje. Wydawnictwo Literackie, Kraków 1970.

2. Cervantes M. de, Don Kichot z Manchy, Wydawnictwo Inwestycje, Warszawa 2000.

1. Dzieje Tristana i Izoldy, [z franc.] Tadeusz Boy-Żeleński, Książka i Wiedza, Warszawa 1987.

3. Fredro A., Zemsta, Ossolineum, Wrocław 1969.

4. Herbert Z., Przesłanie Pana Cogito, [w:] Poezja naszego wieku, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1989, s. 394-395.

5. Homer, Iliada,Wydawnictwo Literackie, Kraków 1972.

6. Krasicki I., Pijaństwo, [w:] Krasicki I., Bajki, przypowieści, satyry, Krajowa Agencja Wydawnicza, Rzeszów 1989.

2. Mickiewicz A., Dziadów część III, Czytelnik, Warszawa 1967.

3. Mickiewicz A., Grażyna, „Czytelnik”, Warszawa 1986.

7. Mickiewicz A., Konrad Wallenrod, Wydawnictwo Zielona Sowa, Warszawa 2003.

8. Mickiewicz A., Pan Tadeusz, Wydawnictwo Greg, Kraków 2005.

9. Mickiewicz A., Śmierć pułkownika, [w:] Mickiewicz A., Wiersze, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1972,

10. Parandowski J., Wojna trojańska, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 1967

11. Pasek J., Pamiętniki, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1979.

12. Pieśń o Rolandzie, Wydawnictwo Zielona Sowa, Warszawa 2007.

13. Potocki W., Pieśń IX, W: Helikon sarmacki, red. J. Błoński, M. Klimowicz, Ossolineum, Wrocław 1989.

14. Potocki W., Pospolite ruszenie, [w:] Potocki W., Wiersze,, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1966.

15. Potocki W., Wiersze, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków.

16. Potocki W., Wojna chocimska, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2003.

17. Shakespeare W., Makbet, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 1998.

18. Sienkiewicz S., Ogniem i mieczem. PIW, Warszawa 1989.

19. Sienkiewicz H., Potop, Wydawnictwo Greg, Kraków 2003.

20. Tolkien J. R. R., Władca Pierścieni. Drużyna Pierścieni, przeł. M. Skibniewska, Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza S.A., Warszawa 2002.

21. Tolkien J. R. R.,Władca Pierścieni. Dwie Wieże, przeł. M. Skibniewska, Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza S.A., Warszawa 1999.

22. Tolkien J. R. R., Władca Pierścieni. Powrót Króla, przeł. M. Skibniewska, Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza S.A., Warszawa 1999.

23. Wyspiański S., Wesele, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1969.

Malarstwo:

1. Bitwa pod Grunwaldem, Jan Matejko, 1878, [olej na płótnie], Muzeum Narodowe w Warszawie.

2. Don Kichote, Gustave Dore, 1863.

3. Don Kichot i Sancho Pansa, Jacek Malczewski, [olej na płótnie], Muzeum Narodowe w Warszawie.

4. Don Kichot i Sancho Pansa, Honore Daumier, 1868, Neue Pinakothek. Munchen.

5. Ilustracje do Legend o Królu Arturze Lorda Alfreda Tennysona - Gustaw Dore.

6. Polski Hektor, Jacek Malczewski, 1913, [olej na płótnie], własność prywatna.

7. Rycerz, Vitore Carpaccio, 1507, [płótno], zbiory w Castagnola. Szwajcaria.

8. Rycerz, śmierć i diabeł, Albrecht Durer, 1513, [miedzioryt].

9. Rycerz na białym koniu, Piotr Michałowski, [olej na płótnie], własność prywatna.

10. Rycerz i muza, Jacek Malczewski, 1903, [olej na płótnie], Galeria Obrazów, Lwów.

Rycerz. Portret Erazma Barącza, Leon Wyczółkowski, 1911, [tempera, gwasz, płótno], Galeria Obrazów, Lwów.

11. Sanczo Pansa i Don Kichot w górach, Honore Daumier, ok. 1868, Sammlung Oskar Reinhart am Romerholz. Winterthur.

Film:

1. Excalibur, reż. John Boorman, [DVD] Wielka Brytania, USA 1981.

2. Gwiezdne Wojny – Epizod 1: Mroczne Widmo, Lucas George, [DVD] USA 1999.

3. Joanna d`Arc, reż. Victor Fleming, [DVD] USA 1948.

4. Joanna d`Arc, reż. Luc Besson, [DVD] Francja, USA 1999.

5. Król Artur, reż. Antoine Fuqua, [DVD] Wielka Brytania, USA 2004.

6. Królestwo niebieskie, reż. Ridley Scott, [DVD] Wielka Brytania , Niemcy , Hiszpania , USA, 2005.

7. Krzyżacy, reż. Aleksander Ford, [DVD] Polska 1960.

8. Mroczny rycerz, reż. Christopher Nolan, [DVD] USA, Wielka Brytania, 2008.

9. Obłędny rycerz, reż. Brian Helgeland, [DVD] USA 2001.

10. Ogniem i mieczem, reż. Jerzy Hofman, [DVD] Polska 1999.

11. Pan Wołodyjowski, reż. Jerzy Hofman, [DVD] Polska 1969.

12. Potop, reż. Jerzy Hofman, [DVD] Polska, ZSSR 1974.

13. Rycerz, reż. Lech Majewski, [DVD] Polska, 1980.

14. Rycerz Króla Artura, reż. Jerry Zucker, [DVD] USA, 1995.

15. Rycerz Templariuszy, reż. Peter Flinth, [DVD] Dania , Finlandia , Niemcy , Norwegia , Szwecja , Wielka Brytania 2007.

16. Troja, Wolfgang Petersem, [DVD] Wielka Brytania, USA 2004.

17. Wiedźmin, Marek Brodzki, [DVD] Polska 2001.

18. Władca Pierścieni: Drużyna Pierścienia, reż. Peter Jackson, [DVD] Nowa Zelandia , USA 2001.

19. Władca Pierścieni: Dwie wieże, reż. Peter Jackson, [DVD] Niemcy , Nowa Zelandia , USA 2002.

20. Władca Pierścieni: Powrót Króla, reż. Peter Jackson, [DVD] Niemcy , Nowa Zelandia , USA 2003.

21. Yojimbo, reż. Akira Kurosawa,[DVD] Japonia 1961.



Motyw rycerza - literatura przedmiotowa



1. Balbus St., Wspomagani przez bogów, [w:] Lektury obowiązkowe, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Warszawa 1973.

2. Bockenheim K., Dworek, kontusz, karabela, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002.

3. Bujnicki T., Helman A. „Potop” Henryka Sienkiewicza, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1977.

4. Dąbrówka A. Średniowiecze, PWN, Warszawa 2005.

5. Grzybowski S., Sarmatyzm, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1996.

6. Hernas Cz., Barok, PWN, Warszawa 1976.

7. Huizinga J., Jesień średniowiecza, PIW, Warszawa 1974.

8. Inglot M., O „Zemście” Aleksandra Fredry, [w:] Arcydzieła literatury polskiej, red. St. Grzeszczuk, A. Niewolak – Krzywda, Krajowa Agencja Wydawnicza, Rzeszów 1988.

9. Janion M., Metafora tragizmu pokolenia. Dylematy moralne mściciela w masce, [w:] Adam Mickiewicz, Warszawa 1992.

10. Kobyliński Sz., Gawędy o broni i mundurze, Wydawnictwo MON, Warszawa 1984.

11. Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa 2003, hasła: rycerstwo, Roland.

12. Kosman M., Na tropach bohaterów Trylogii, Książka i Wiedza, Warszawa 1975.

13. Kuchowicz Z., Człowiek polskiego baroku, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1992, s. 39-51, 147-150.

14. Mackiewicz A., Jedność przeciwieństw, czyli o ironii w Don Kichocie Cervantesa [w:] „Warsztaty polonistyczne” nr 3/1994, s. 8-17.

15. Makowiecki A. Z., Słownik postaci literackich, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2000, s. 10-11, 299-300, 657-658, 837-839, (hasła: Achilles, Hektor, Roland, Wołodyjowski, Don Kichot, Makbet, Konrad Wallenrod).

16. Mały słownik języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993. [tu: rycerz].

17. Mańkowski T., Genealogia sarmatyzmu, Towarzystwo Wydawnicze „Łuk”, Warszawa 1946.

18. Nowakowski J., Opracowanie, [w:] Wyspiański Stanisław, Wesele,Wrocław, Zakład Narodowy Im. Ossolińskich, 1984, s. LXV-LXIX.

19. Ossowska M., Ethos rycerski i jego odmiany, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, s. 22-36, 68-80.

20. Rzehak W., Mitologia. Wierzenia Greków i Rzymian, Wydawnictwo Greg, Kraków 2008, s. 123-124.

21. Sinko T., Opracowanie, [w:] Homer, Iliada, Zakład Narodowy Im. Ossolińskich, Wrocław 1968.

22. Stawar A., Pisarstwo Henryka Sienkiewicza, PIW, Warszawa 1980.

23. Słownik postaci literackich, pod red. Andrzej Z. Makowiecki, Świat Książki, Warszawa 2004, [tu: Pan Cogito].

24. Tazbir J., Kultura polskiego baroku,, Agencja OMNIPRESS, Warszawa 1986.

25. Tretiak J., Patriotyzm Konrada Wallenroda, [w:] Adam Mickiewicz, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1992.

26. Witkowska A., Przybylski R., Romantyzm, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997, s. 260-268.