Jesteś w: Motyw samotności

Motyw samotności

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw samotności - wprowadzenie



Samotność definiuje się jako poczucie braku satysfakcjonujących związków z innymi lub też jako głęboki brak satysfakcji z tych relacji społecznych, które się już posiada. To ujemne emocje wywołane przez ów brak, a także dojmujące pragnienie jakiejkolwiek bądź głębszej bliskości z innymi osobami. Samotność to zjawisko, które ma swój wymiar czasowy. Może być ona chroniczna, tj. trwać latami lub nawet przez całe życie, albo też występować wyłącznie przejściowo, w chwilach zerwania więzi miłości lub przyjaźni a także w warunkach utraty bliskiej osoby.

Uczucie samotności charakteryzuje się w literaturze jako przykre i niepożądane, jako coś co uniemożliwia osiągnięcie szczęścia lub wręcz czyni człowieka nieszczęśliwym. Brak głębokich związków międzyludzkich prowadzi do poczucia wyobcowania i niespełnienia. W utworach literackich zwykle ukazywano osoby samotne jako te poszukujące sensu egzystencji, niezadowolone z codziennego życia, dążące do wielu celów. Można być też samotnym pośród tłumu ludzi, czuć się wyobcowanym spośród towarzyszy.



Bohaterowie w ten sposób odczuwający samotność to jednostki wyjątkowe, mające inne niż większość poglądy, najczęściej odrzucane i pogardliwie traktowane przez ogół. W literaturze byli też bohaterowie, którzy wybrali samotne życie. Ich decyzja została spowodowana chęcią zrealizowania jakiegoś celu, np. walka o niepodległość ojczyzny lub respektowanie praw moralnych. Uważali, że tylko w samotności są w stanie całkowicie poświęcić się realizowaniu wyznaczonego zadania.



Motyw samotności w literaturze



„Antygona”, Sofokles - tytułowa bohaterka tragedii Sofoklesa boryka się z problemem wyobcowania. Antygona jest osamotniona w swoim działaniu, nikt nie podziela jej poglądów, ani jej nie pomaga. Kiedy bohaterka prosi o pomoc swoją siostrę Ismenę, spotyka się z odmową. Nie poddaje się i samotnie podejmuje działanie. Jest osobą zdeterminowaną i nie odczuwa strachu wobec konsekwencji swojego działania. Bohaterka nie wyrzekła się swoich ideałów, nawet w obliczu śmierci. Samotnie musiała znosić strach i cierpienie. Do końca była jednak przekonana o słuszności swojego wyboru.

„Treny”, Jan Kochanowski - dramat osieroconego ojca ujęty został w cyklu XIX trenów, które w artystyczny sposób ukazują uczucia i pustkę Kochanowskiego. „Treny” stanowią pamiętnik cierpień Jana Kochanowskiego. Tren VIII Stanowi monolog skierowany do zmarłej. Rozpoczyna się od apostrofy do Urszulki - „Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim. Moja droga Urszulo, tym zniknieniem swoim..” Oddana jest atmosfera czarnoleskiego domu, w którym panują pustki. Strata rodziców obrana jest w słowa „pełno nas, a jakoby nie było..” W kolejnych trenach Kochanowski wypowiada się już nie tylko jak bolejący i cierpiący ojciec, ale też jako filozof i myśliciel, który zwątpił w renesansowe idee.




„Cierpienia młodego Wertera”, Johann Wolfgang Goethe - Werter to człowiek samotny z wielu przyczyn, jednak najczęściej on sam te przyczyny prowokuje. Pragnie dokładnie tego, czego dostać nie może, zakochuje się w kobietach, które są niedostępne. Próbuje dostać się do grup społecznych, do których nie ma prawa wstępu. Pozostaje w mieście, gdzie jest nieznany. Zdaje się, że sam szuka bólu i w dziwny sposób upaja się swoją sytuacją. Młody chłopak z jednej strony garnie się do ludzi - zauważmy, że jest lubiany. Ma przyjaciół, a kobieta, którą tak kocha również jest nim w pewien sposób zauroczona. Możliwość obcowania z naturą zapewnia mu upragniony spokój: „Samotność jest dla serca mego rozkosznym balsamem w tej rajskiej okolicy, a młoda pora roku ogrzewa w całej pełni moje odrętwiałe serce.... Jestem samotny i cieszę się z mego życia w tej okolicy stworzonej dla dusz takich jak moja”. Opisując w listach do przyjaciela swoje doznania, kreśli portret człowieka samotnego, który odczuwa narastająca pustkę i niechęć do życia. Przechodzi od pięknej, szczęśliwej miłości, zgubnej namiętności do obłąkania i ucieczki. Samotność wyzwala w nim potrzebę zgłębienia sensu istnienia. W wyniku swych refleksji dochodzi do wniosku, że świat ogranicza i niszczy jego indywidualność oraz skazuje na samotność. Pozbawiony chęci do życia popełnia samobójstwo uwalniając się od udręk.

• II części „Dziadów”, Adam Mickiewicz - autor ukazuje samotność poza kręgiem żywych. Niemożność znalezienia stałego miejsca spoczynku po śmierci, cierpienie i skazanie na wieloletnią tułaczkę odczuwają pojawiające się w dramacie duchy. Wszystkie są samotne, zagubione, pełne smutku. Nie mają własnego miejsca po śmierci. Wędrują przez świat nie mogąc dostać się do nieba.

• III części „Dziadów”, Adam Mickiewicz - Konrad uważa się za przywódcę narodu polskiego, chce go poprowadzić do walki. Konrad przekonany o swojej wyjątkowości decyduje się na samotną walkę. Wierzył, że tylko on może poprowadzić naród polski do zwycięstwa i że został do tego wybrany. Podczas Wielkiej Improwizacji daje upust swojemu natchnieniu i wygłasza monolog. Jego wypowiedź przepełniona jest pychą, bohater odczuwa wyższość nad innymi ludźmi. W początkowych fragmentach bohater wychwala samotność, jego zdaniem tylko człowiek wyobcowany może wsłuchać się w swoje myśli i dobrze je zrozumieć. Tylko poprzez samotne działanie można osiągnąć cel. Konrad mówi także, że człowiek jest samotny przez całe życie, towarzyszy mu jedynie cień. W dalszej części bohater zrównuje się z Bogiem, a potem wywyższa ponad niego. Czuje przypływ mocy i energii, jest przekonany o własnej nieśmiertelności. „Śpiewam samemu sobie.” – mówi, co świadczy o samotności bohatera, który tworzy jedynie dla siebie, a jedynym odbiorcą może być Bóg.




„Pan Tadeusz”, Adam Mickiewicz - Jacek Soplica po przeżyciu nieszczęśliwej miłości do Ewy i zabiciu jej ojca postanawia zrezygnować z życia świeckiego i poświęca się samotnemu życiu w zakonie bernardynów. Pragnie w ten sposób odpokutować za swoje winy i resztę życia poświęcić działalności patriotycznej i politycznej. To właśnie samotność pozwoliła bohaterowi poświęcić się całkowicie celowi jaki sobie obrał w życiu po przemianie. Tak więc samotność i w tym przypadku była nieodzowną koniecznością, dzięki której bohater mógł się spełnić. Mając na uwadze odrzucenie przez społeczeństwo Soplicowa poddaje się samotności.

• „Kordian”, Juliusz Słowacki - Kordian, najważniejsza postać dramatu Juliusza Słowackiego o tym samym tytule to samotny młodzieniec, niezrozumiany nawet przez ukochaną kobietę – Laurę. Poczucie osamotnienia, braku akceptacji popchnęło Kordiana do próby samobójczej. Zdesperowany i zawiedziony samotnie ruszył w świat, by znaleźć w końcu cel i swoje miejsce na ziemi. Niestety, mimo przyjęcia patriotycznej postawy, po decyzji o zabójstwie cara - nie uzyskuje on poparcia wśród innych, Kordian pragnie tego dokonać na własną rękę, samotnie, wbrew woli innych spiskowców.

• „Smutno mi Boże”, Juliusz Słowacki - Kolejne zwrotki opisują różne odcienie smutku. Podmiot liryczny pragnie otworzyć przed Bogiem „głąb serca”, bo czuje się samotny. Porównuje się do "pustego kłosa", wyzbytego radości i pragnień. Przed obcymi ludźmi musi ukrywać swe uczucia, ozdabiając twarz maską, "ciszą błękitu", ale w głębi serca buntuje się. Wie, że jest to bunt bezsilny, dziecinny, dlatego porównuje swój lament do płaczu dziecka żalącego się na odejście matki. Niepewny los tułacza wzbudza w nim uczucie zazdrości wobec tych popiołów, które spoczywają w rodzinnych grobowcach na ojczystej ziemi. Stworzony przez Niego wspaniały świat budził podziw, a także napawał poetę wygnańca bezbrzeżnym smutkiem. Osobiste przeżycia i doznania były jednocześnie wyrazem niedoli polskich emigrantów, zmuszonych do opuszczenia ojczyzny i tułaczej pielgrzymki, której kresem będzie śmierć.




• „Moja Piosnka II”, Cyprian Kamil Norwid - poeta świadomie wybrał samotność, poprzez skazanie się na życie emigranta. Tęsknota za rodzinnym krajem i pobyt na obcej ziemi uświadomiły mu, że jest samotnym pielgrzymem. Nostalgia i wielki smutek, który przeżywa, powodują bezsilność jednostki. Jest zagubiony w otaczającym go świecie, w którym stale przeplatają się fałsz i obłuda. Nieszczęśliwy z aktualnego położenia, pogrąża się we wspomnieniach z lat dzieciństwa. Bohater idealizując ukochaną ojczyznę, stara się zmienić swoje negatywne odczucia, by się nie zatracić i nie popaść w skrajny stan bezradności. Świadom, że jego samotność nacechowana jest doświadczeniem, nie jest w stanie zmienić swoich emocji dopóki nie postanie na ojczystej ziemi.

• „Lalka”, Bolesław Prus - główny bohater - Wokulski nie chciał żyć w samotności. Zakochany romantyczną miłością w Izabeli uczynił wszystko by zdobyć jej względy. To jednak nie wystarczyło i ostatecznie zrozumiał, że kapryśna panna nigdy nie odwzajemni jego uczuć. Kupiec nie potrafił związać się z kobietą, której nie kochał. Miał świadomość beznadziejności swej sytuacji, gdyż zdawał sobie sprawę, że nie pokocha nigdy innej kobiety i nie zdoła zapomnieć o Izabeli. Wokulski, choć otoczony licznym towarzystwem, nie miał wielu przyjaciół. Większość osób ceniła jego osobę wyłącznie dlatego, że miał dużo pieniędzy. Stanisław był w rzeczywistości nieszczęśliwym, samotnym człowiekiem, który nie chciał się zwierzać nawet wieloletniemu znajomemu, a być może jedynemu przyjacielowi, Ignacemu Rzeckiemu.

• „Zbrodnia i kara”, Fiodor Dostojewski – głównym bohaterem powieści jest Rodion Romanow Raskolnikow. Jego wyalienowanie ze środowiska z jednej strony jest wyborem, a z drugiej przymusem. Młody student prawa mocno odczuwa swoją samotność i nędzę. Zachowuje się inaczej niż rówieśnicy, więc jest przez nich niezrozumiany. Buntuje się przeciw byciu zwykłym człowiekiem. Ma swoje przekonania, które doprowadzają go do zbrodni, jest inteligentny, więc nosi w sobie pewne uczucie obowiązku w stosunku do ludzkości - czuje, że musi coś zmienić, coś wnieść. Raskolnikow przez swoje próby przechodzi istne piekło i co najgorsze - jest w nim sam. Większość ludzi jest mu przeciwna, część nim gardzi, a ta niewielka grupka, w której jest jego najbliższa rodzina, przyjaciel i ukochana, zostaje przez niego odepchnięta.




• „Ludzie bezdomni”, Stefan Żeromski - przykładem człowieka, który sam skazuje się na samotność jest Tomasz Judym, który dla biednych, rezygnuje z miłości, możliwości założenia rodziny i domu. Życie Judyma to wieczna tułaczka- wędrujemy z nim przez Paryż, Warszawę, Cisy, Zagłębie. Bohater nigdzie nie potrafi zagrzać miejsca, wędruje tam gdzie uda mu się naprawić zło świata. Pokusa, by porzucić swoje ideały, ożenić się z Joasią i stworzyć własny dom, jest bardzo silna. Wybór, którego dokonuje Judym jest dla niego wielkim dramatem moralnym. Kocha Joasię, ale jednocześnie czuje się zobowiązany by pracować dla ludzi biednych i pokrzywdzonych. Symbolem rozdarcia, które przeżywa Judym jest rozdarta sosna. Bohater wypowiada słowa: „Nie mogę mieć ani ojca, ani matki, ani żony, ani jednej rzeczy, którą bym przycisnął do serca z miłością dopóki z oblicza ziemi nie znikną te podłe zmory. Muszę wyrzec się szczęścia. Muszę być sam jeden.” Nie decyduje się na wygodne życie lekarza, odrzuca wszelkie pokusy wzbogacenia się. Zatem Judym należy do szeregu bohaterów literackich, którzy samotnie walczyli o naprawę świata i o realizację życiowych programów. Ten rodzaj samotności daje człowiekowi poczucie spełnienia, bywa dla jego psychiki czynnikiem budującym, dlatego też upatruję w nim szereg doznań pozytywnych.

• „Siłaczka” Stefan Żeromski - tytułowa bohaterka - Stanisława Bozowska po ukończeniu gimnazjum w Warszawie wyjeżdża ona na wieś, aby tam zajmować się edukacją najuboższej warstwy społecznej- chłopów. Jako prywatna nauczycielka mieszkała w ubogiej izbie razem ze staruszką. W maleńkiej wiosce, z dala od miasta była zdana na własne siły. Zrezygnowała z własnego szczęścia osobistego, rodziny, domu, który mogłaby stworzyć. Życie Stanisławy było pełne wyrzeczeń, upływało w nędzy i samotności. Z powodu złych warunków higienicznych, niewłaściwe odżywianie i ciężką prace zachorowała na tyfus, co doprowadziło do jej śmierci.

• „Żołnierz polski”, Władysław Broniewski - wiersz jest poetycką opowieścią o losie pokonanego w walce żołnierza, który pobity, pozbawiony swojego pułku, broni, nie ma nawet gdzie wrócić, bo jego dom został spalony przez wroga. Bohater jest całkowicie bezradny wobec żywiołu historii, w którym się znalazł. Równie bolesna jak utrata podstaw materialnego bytu, jest dla pokonanego żołnierza świadomość klęski, poczucie upokorzenia i rozpacz z powodu upadku Rzeczpospolitej. Załamany i bezdomny, usiadł pod brzozą ze spuszczoną głową, pełen rezygnacji, poczucia bezsilności.

• „Campo di Fiori” Czesław Miłosz - autor podejmuje trudną tematykę samotności ludzi w obliczu śmierci. W utworze przedstawiony został obraz rzymskiego placu, na którym w 1600r. spalono Giordano Bruna. Drugim obrazem poetyckim jest Warszawa, gdzie Niemcy podczas jednego z niedzielnych popołudni likwidowali getto. Oba obrazy są do siebie niezwykle podobne, tragedia ludzka została wpisana w codzienność i ukazana gdzieś w tle. Ludzie zdają się nie dostrzegać samotności i lęku skazanych. Samotność ludzi i obojętność tłumu wynika z zagubienia podstawowych prawd moralnych.

• „Kot w pustym mieszkaniu”, Wisława Szymborska - poetka za pomocą zwierzęcia pokazuje nie tylko opis pokoju po śmierci właściciela, ale i przeżycia kogoś, kto został skazany na trwanie w tym miejscu nadal. Nie trudno doszukać się tu głębszego sensu. Wiersz jest utrzymany w tonacji pretensji kota. Zwierze zdaje się być oburzone, że komuś takiemu jak on, można było zrobić taką przykrość:

„Umrzeć, tego się nie robi kotu.

Bo co ma począć kot

w pustym mieszkaniu.”


Kot zachowuje się w każdym calu jak człowiek - co prawda zdaje sobie sprawę z istnienia śmierci, ale duchowo, wewnętrznie nie ma zamiaru się z tym pogodzić. I właśnie ta świadomość połączona z niechęcią akceptacji sprawia, że życie po stracie bliskich jest ciężkie i zostawia nas samotnymi.

• „Sto lat samotności” Gabriel Garcia Marquez - narrator mówi, że zgodnie z przepowiednią Melquiadesa siedem pokoleń rodu Buendiów musi przez sto lat żyć z piętnem samotności. Mimo licznego pokolenia, każdy z osobna w tej rodzinie jest samotny. Przeżywa to uczucie na różne sposoby. Kamufluje je, buntuje się przeciwko mu, bądź biernie z nim żyje. Jednak wszyscy zostają bezsilni wobec tego uczucia. Perypetie tej rodziny wymuszają na niej, aby żyła z dnia na dzień bez względu na ich los. Udaje im się to do pewnego momentu, potem zaczynają się komplikacje. Członkowie rodziny, zaczynają umierać, popełniać samobójstwa, popadać w alkoholizm, choroby psychiczne i zaczynają sami w sobie być toksycznymi i niebezpiecznymi dla otoczenia. Wszystko to sprowadza się do wielkiej katastrofy. Samotność w tym ujęciu, jest powodem tragedii. Jest ona czymś normalnym, a jednak każdego dnia niesie niespodziewane, przykre niespodzianki.

• „Mały Książę” - Antoine de Saint Exupery – problem osamotnienia pokazuje autor na przykładzie głównego bohatera, który jest jedyną istotą żywą na swojej planecie. Wyłączną towarzyszką chłopca jest róża, więc chłopiec pragnie znaleźć prawdziwego przyjaciela, dlatego też opuszcza planetę B612, aby uciec od doskwierającej mu samotności. Podczas wędrówki po siedmiu planetach Mały Książę spotyka ludzi, którzy są zrażeni do kontaktów z innymi, którzy żyjąc we własnym świecie, nie mają dla niego nawet odrobiny czasu. Gdy chłopiec dotarł na Ziemię, uświadomił sobie, jak ważna jest dla niego róża. Zrozumiał, że miłość i troska o daną osobę jest sensem życia, że człowiek, róża, ani żadna istota nie może być zostawiona sama sobie i sama dla siebie.

• „Antygona w Nowym Jorku”, Janusz Głowacki - akcja sztuki rozgrywa się w parku w środowisku amerykańskich bezdomnych, gdzie obok siebie na ławkach mieszkają tułacze z różnych krajów: Pchełka z Polski, Anita z Puerto Rico i Sasza- Żyd z Petersburga. Łączy ich jedyna myśl- jak przeżyć zimną noc albo jeszcze jeden dzień, gdy nie ma nawet centa. Wszyscy bohaterowie są zagubieni i samotni. Głowacki skupia się także na problemie odtrącenia takich ludzi przez resztę społeczeństwa, na ich alienacji.

• „Weronika postanawia umrzeć”, Paulo Coelho - Weronika jest zwykłą kobietą - ładną, zadbaną, pracującą. Lubi zabawę, ma przyjaciół, spotyka się z mężczyznami. „Gdy osiągnęła już wszystko, czego oczekiwała od życia, doszła do wniosku, że nie ma ono sensu, bo wszystkie dni są takie same. I postanowiła umrzeć”. W pewnym momencie świat, w którym każdy żyje tylko dla siebie, staje się zbyt monotonny, nudny, aby mieć motywację do dalszej egzystencji. Wszyscy ludzie wydają się zbyt szarzy, nie ma w nich niczego, co Weronika chciałaby odkrywać. Dziewczyna popada w depresję, połyka nasenne tabletki, a oczekując na śmierć pisze list. Weronika jest przykładem osoby, która nie chce żyć w świecie ludzi zapatrzonych w siebie.

• „Skafander i motyl”, Jean-Dominique Bauby – autor, a zarazem główny bohater książki po udarze mózgu jest sparaliżowany. W swojej książce Bauby opowiada o życiu przed wylewem, mówi także o tym, jakie to uczucie zostać uwięzionym w bezużytecznym ciele. Bauby wprowadza czytelników w swój świat – w świat motyla uwięzionego w skafandrze. Z pewnością książka ta pozwala poznać świat ludzi cierpiących i osamotnionych w wyniku kalectwa. To głęboko poruszający zapis refleksji człowieka nagle odciętego od życia.

• „Samotność w sieci”, Janusz Wiśniewski - powieść, która ukazuje świat z perspektyw mężczyzny oraz kobiety pozwalając odkryć ich uczucia. Oboje otwierają się stopniowo na miłość, jaką oferuje zatomizowany świat ludzi „samotnych w tłumie”: związek na odległość zaradzić ma na niedostatki życia osobistego. Co chwilę daje im o sobie znać pustka samotności, którą zagłuszają wykładami naukowymi oraz bezustanną pracą, gdyż „samotnym jest się tylko wtedy, gdy ma się czas”. Pustka obu postaci sprawia, że zaczynają poszukiwać ideału. Jedyną taką szansę daje Internet, gdy nie można znaleźć szczęścia w realnym świecie.



Motyw samotności w malarstwie



Friedrich Caspar David, „Mnich nad brzegiem morza” - obraz artysty skłania do refleksji. Malarz podzielił go na trzy części: niebo, morze i plażę, jednak największą część obrazu zajmuje niebo. Jest ono wyraźnie oddzielone od reszty obrazu. Na plaży znajduje się mała postać mnicha, która kontrastuje z ogromem otaczającej go natury. Zabieg ten został zastosowany przez malarza celowo, aby podkreślić nikłość człowieka wobec tajemnicy świata. Symbolizuje to wielkość i potęgę samego Boga. Samotny mnich przedstawiony w scenerii wybrzeża oddaje się rozmyślaniom i modlitwie, dzięki czemu wzmacnia swoją więź z Bogiem. Jego samotność nie jest przygnębiająca, pozwala na osiągnięcie wewnętrznej równowagi i zgody z otaczającymi człowieka żywiołami. Mnich wybrał samotną drogę, aby móc wsłuchać się we własne myśli i pojednać ze Stwórcą. Obraz Friedricha ma nastrój religijny i napawa odbiorcę spokojem.

Friedrich Caspar David, „Wędrowiec nad morzem mgły” - obraz Friedricha przedstawia postać samotnego wędrowca, odwróconego do widza plecami, stojącego spokojnie na skalistym szczycie nad przepaścią. Postać na obrazie pogrążona jest w rozmyślaniach nad bezmiarem roztaczającego się przed nią krajobrazem. Wydaje się, że wędrowiec świadomy jest własnej kruchości. Malarz często podkreślał małość człowieka wobec otaczającego go świata, malując pomniejszone postacie czyniąc z nich symbole głębokiej samotności. Obraz jest bardzo tajemniczy poprzez mgłę otaczającą skały, co sprawia, że posiada niepokojącą aurę.

Matejko Jan, „Kochanowski nad zwłokami Urszulki” - cykl Trenów Kochanowskiego zainspirował malarza do uwiecznienia na płótnie pożegnania poety z córką. Obraz przedstawia zrozpaczonego poetę tulącego się do zwłok córeczki. Na pierwszym planie widać dziewczynkę złożoną do trumienki w białym odzieniu, które symbolizuje jej niewinność. W jej złożonych rączkach umieszczony jest krzyż, a u stóp leży lutnia - symbol sztuk i talentu poetyckiego. Nad córeczką pochyla się ojciec w sile wieku z wypisanym bólem, rozpaczą i cierpieniem na twarzy. Czule obejmuje drobną dziecinę, składając jej pocałunek w główkę w ostatnim pożegnaniu. Te gesty świadczą o tym, jak trudno pogodzić się poecie ze śmiercią córki. Dzieło bez wątpienia zmusza odbiorcę do refleksji nad ulotnością życia ludzkiego, ukazuje ból oraz stratę i pustkę w życiu drugiej osoby.

Matejko Jan, „Stańczyk” - obraz prezentuje zamyślonego mężczyznę siedzącego niedbale w fotelu. Z lewej strony widzimy okno z wieżą katedry i spadającą gwiazdą. Z prawej przez uchylone drzwi, jasno oświetloną salę z bawiącymi się gośćmi. Obok fotela rzucony kadyceusz, czyli błazeńska laska. Na stole raport z datą 1514 donosi o utracie Smoleńska. Postać Stańczyka jest bardzo dobrze oświetlona. Znajduje się z dala od innych. Twarz błazna to autoportret malarza. Nie jest to jednak błazen zwyczajny. Nie darmo artysta obdarzył go własną twarzą. Stańczyk nie jest ani gościem królowej Bony, ani zwykłym sługą. Sytuacja błazna na dworze jest podobna do pozycji artysty. Ma bawić i... mówić prawdę. Nikt go jednak nie słucha. Jest absolutnie samotny. Niedbale wyciągnął nogi gdyż wie, że nikt nie wejdzie. Tym razem Dwór bawi się bez jego żartów. Kto miałby ochotę dzielić ponure przeczucia odnośnie Ojczyzny? Cóż z tego, że właśnie nadeszła wiadomość, iż gdzieś na kresach jedno miasto wpadło w ręce moskiewskie? Królewski błazen jest jedyną osobą znającą przyszłość.

Munch Edward, „Krzyk” - na obrazie widać zdeformowaną twarz jakiejś postaci najprawdopodobniej mężczyzny, który wyraża przerażenie. Liczne barwy i zawiłe linie powodują, że przerażenie jest bardziej dostrzegalne W tle obrazu widać długi, niekończący się most, a na nim dwie ciemne postaci spacerujących mężczyzn. Wzrok przykuwa ich obojętność, zachowują się tak, jakby nie dostrzegały krzyczącego mężczyzny. Egoizm i zupełna obojętność sprawiają, że nawet wśród ludzi można stać się samotnym.



Motyw samotności - przykładowe tematy wypracowań



Temat samotności można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:

• Różne oblicza samotności w literaturze. Omów na wybranych przykładach.

• Motyw samotności w literaturze. Omów odwołując się do świadomie wybranych utworów z różnych epok.

• Literackie kreacje samotników. Przedstaw na wybranych przykładach.

• Wizerunki człowieka samotnego. Przedstaw na wybranych utworach literackich.

Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Pierwsze z nich dotyczą samotności jako takiej, kolejne dwa skupiają się na postaciach konkretnych samotników. Propozycje te mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu.

Innym sposobem ujęcia motywu samotności jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:

• Motyw samotności w literaturze i sztuce różnych epok. Omów na wybranych przykładach.

• Obraz samotności człowieka w literaturze i sztuce. Omów na wybranych przykładach.

W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy związane z samotności występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania funkcji motywu samotności w tekstach kultury. Temat można sformułować m.in. następująco:

• Motyw samotności w literaturze. Analizując wybrane utwory literacki z różnych epok przedstaw funkcjonowanie tego motywu i sposoby pisania o nim.

Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:

• Samotność i bezdomność w literaturze polskiej. Omów problem, odwołując się do wybranych utworów.

• Samotność – przeznaczenie czy świadomy wybór. Omów problem na wybranych przykładach. literackich.

We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok.

Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne, są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:

• W literaturze i sztuce odnajdujemy wiele przykładów obecności motywu samotności.

• Samotność jest nieodłącznym elementem ludzkiego życia, dlatego bohaterów samotnych możemy już odnaleźć w literaturze i sztuce od starożytności po czasy współczesne.

• Problem samotności człowieka, jako ważny motyw literacki.

• Motyw samotności pełni różnorakie funkcje w literaturze i sztuce

Można przy analizie tematu skupić się na niepożądanych skutkach samotności lub jej przyczynach:

• Samotność jako źródło cierpienia człowieka - stały motyw literacki i malarski.

• Uczucie samotności określa się w literaturze jako przykre i niepożądane, jako coś co uniemożliwia osiągnięcie szczęścia lub wręcz czyni człowieka nieszczęśliwym.

• Samotność jako poczucie braku satysfakcjonujących związków z innymi lub też, jako głęboki brak satysfakcji z posiadanych relacji społecznych.

• Samotność ukazywana w literaturze ma różne przyczyny.

Można określić tezę, przywołując cytat powiązany z omawianym problemem:

• „Samotność jest przyjemnością dla tych, którzy jej pragną i męką dla tych, którzy są do niej zmuszeni” - Władysław Tatarkiewicz.

• „Są samotności różne na ziemi...” – słowa Jana Twardowskiego jako punkt wyjścia do rozważań o samotności.

• „Człowiek jest zwierzęciem społecznym” - Cyceron.

• „Każdy jest samotny i albo poddaje się temu nieubłaganemu prawu życia albo stara się je podważyć miłością i przyjaźnią” - Jan Parandowski.

Wśród innych tez możemy wyróżnić:

• Bezdomność i samotność jako motyw popularny w literaturze polskiej w XIX i XX wieku.

• Często terminy samotności i bezdomności łączą się ze sobą, są tożsame. Ludzie, którzy nie mają swojego miejsca zamieszkania lub nie mogą się odnaleźć w swoim świecie, czują się samotni.

Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca.



Motyw samotności - przykład wstępów



A. Literackie kreacje samotników. Przedstaw na wybranych przykładach.

Przykład wstępu:

Na początku odpowiem na pytanie, co rozumiemy zwykle przez pojęcie samotności. W pojęciu encyklopedycznym, samotność to „subiektywnie odczuwalne zjawisko, stan emocjonalny człowieka wynikający najczęściej z braku pozytywnych relacji z innymi osobami, ma wydźwięk negatywny.” Psychologia patrzy na to od strony przyczynowo - skutkowej - skąd się bierze i do czego prowadzi dając zwykle negatywne i nieprzyjemne odpowiedzi. Filozofia natomiast rozwodzi się nad tym, jak człowiek to zjawisko odczuwa, jak sobie z nim radzi, co myśli i co tworzy będąc pod jego wpływem.

Co oznacza dla człowieka? Rzeczywisty i całkowity brak bliskich, osób chętnych do współżycia, rozmowy, pomocy, nie wspominając o opiece na starość, czy w chorobie. Samotny jest człowiek, który żyje sam sobie, nie zawiera znajomości i tak naprawdę nikogo nie obchodzi, co się z nim dzieje. Samotność powoduje poczucie wewnętrznej pustki, smutek, niepokój, niechęć, brak nadziei i często również pragnienie nawiązania jakiejkolwiek relacji z obojętnie, jaką osobą. Nierzadko też odczuwana samotność jest przyczyną desperacji i prób samobójczych. Czy jednak, aby nie czuć się samotnym wystarczy przebywać wśród ludzi? Nie! Na pewno dobrze znacie państwo pojęcie „samotny wśród tłumu�. Można interpretować je w różny sposób, a powodowane jest całym mnóstwem czynników.

B. Różne oblicza samotności w literaturze. Omów na wybranych przykładach.

Przykład wstępu:

Jednym z najpowszechniejszych źródeł cierpienia człowieka jest samotność. Od czasu do czasu jest ona udziałem każdego z nas, ale niektórzy doświadczają jej przez całe życie. Mówiąc o samotności różne rzeczy można mieć na myśli. Jednak ogólnie samotność jest to życie w odosobnieniu, poczucie osamotnienia, a nawet wyobcowania jednostki, czasem rezygnacja z życia rodzinnego czy towarzyskiego. Samotność pociąga za sobą wrażenie wewnętrznej pustki połączonej ze smutkiem, zniechęceniem, poczuciem oddzielenia, niepokojem, któremu towarzyszy silne pragnienie, by być chcianym, komuś potrzebnym. Samotni bywają ludzie nieznajdujący w społeczeństwie uznania. Samotnym jest ten, który potrzebuje pomocy i ten, co tej pomocy odmawia drugiemu, nie chce dostrzec obok siebie człowieka potrzebującego Najwięcej słów o samotności wypowiadają nieszczęśliwie zakochani, porzuceni, zdradzeni i ci, którzy utracili ukochaną osobę. W literaturze można natknąć się na wielu bohaterów skazanych na samotność z różnych powodów.



Motyw samotności - przykład zakończeń



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.

A. Literackie kreacje samotników. Przedstaw na wybranych przykładach.

Przykład zakończenia:

Ludzie samotni są przeważnie bardzo uduchowionymi i spełnionymi w sobie istotami. W samotności odkrywają swoje wnętrze, znajdują wyjaśnienia na wiele problemów. Samotność może stać się częścią życia dla tych, którzy wybrali taką drogę, może też być karą, zarówno dla zbrodniarzy jak i nadaną zupełnie niesprawiedliwie. Pewne jest to, że we wszystkich tych przykładach samotność przynosi nieszczęście. Odosobnienie skazuje człowieka na radzenie sobie samemu w każdej chwili i liczenie tylko na siebie. Człowiek taki, nie może i nie umie być szczęśliwym. Najlepszym podsumowaniem tematu mojej pracy są słowa Władysława Tatarkiewicza „Samotność jest przyjemnością dla tych, którzy jej pragnął i męką dla tych, którzy są do niej zmuszeni”.

B. Różne oblicza samotności w literaturze. Omów na wybranych przykładach.

Przykład zakończenia:

Wspólną cechą omówionych utworów jest niezmienność doświadczania przez człowieka poczucia samotności. W twórczości literackiej różnych epok można odnaleźć różne wizerunki osób samotnych. Niektórzy są na nią skazani, inny zaś sami dokonują wyboru spędzenia życia w samotności. Często jest ona związana z cierpieniem i poczuciem niespełnienia. Izolacja nigdy nie wpływa dobrze na psychikę bohatera. Samotność na ogół kojarzy się z uczuciem destrukcyjnym, niszczącym, porównać ją można również do silnie działającej substancji. Może być lecznicza – dające okazje do rozwoju i odkrywania siebie, lub trująca – szczególnie dla ludzi przeżywających wielkie nieszczęścia. Może być koniecznością, ale i okazją do konfrontacji z sobą, do zdefiniowania siebie, swoich pragnień albo lepszego poznawania siebie.



Motyw samotności - literatura podmiotowa



Książka:

1. Bauby J. – D. , Skafander i motyl, przekład: Krzysztof Rutkowski, wyd. Słowo / Obraz Terytoria 2007.

2. Broniewski W., Żołnierz polski, [w:] J. B. Wójcik Być poetą- antologia poezji dla maturzystów, Wydawnictwo Silva Rerum, Gorzów Wlkp. 1992, s. 38.

3. Byron G. G., Giaur, przeł. Adam Mickiewicz, „Siedmioróg”, Wrocław 1997.

4. Coelho P., Weronika postanawia umrzeć, Wydawnictwo Drzewo Babel, Warszawa 2000.

5. Defoe D., Przypadki Robinsona Kruzoe, G&P Oficyna Wydawnicza, Kraków 2002.

6. Dostojewski F., Zbrodnia i kara, Wydawnictwo Puls, Warszawa 1955 .

7. Głowacki J., Antygona w Nowym Jorku, Wydawnictwo Elipsa Sp. z o. o., Warszawa 1994.

8. Goethe J. W., Cierpienia młodego Wertera, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1963.

9. Herling-Grudziński G., Wieża, Wydawnictwo Fis, Lublin 1991.

10. Kochanowski J., Treny, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1979.

11. M�rquez G. G., Sto lat samotności., Porozumienie Wydawców Muza, Warszawa 2000.

12. Mickiewicz A., Dziady cz. II, Wydawnictwo Greg, Kraków 2007.

13. Mickiewicz A., Dziady część III, Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wrocław 1984.

14. Miłosz Cz., Campo di Fiori, [w:] tegoż, Wiersze, pod red. K. Lisiewski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1987.

15. Norwid C., Moja piosnka II, [w:] tegoż, Pisma wierszem i prozą, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1970.

16. Plath S., Szklany klosz, przeł. M. Michałowska, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2004.

17. Prus B., Lalka, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005.

18. Saint – Exupery A. de, Mały książę przeł. J. Szwykowski, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1998.

19. Shakespeare W., Hamlet, przeł. [z ang.] Stanisław Barańczak.: „Znak”, Kraków 2002.

20. Słowacki J., Hymn [Smutno mi, Boże!...], [w:] Nawarecki A., Siwicka D, Przeszłość to dziś kl. II cz. I, Stentor, Wydanie II, Warszawa 2004, s. 99-101.

21. Słowacki J., Kordian, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław; Warszawa 1986.

22. Sofokles, Antygona, Wydawnictwo Greg. Kraków 2005.

23. Szymborska W., Kot w pustym mieszkaniu, [w:] Koniec i początek, wydawnictwo a5, Poznań 1995.

24. Wiśniewski J., Samotność w sieci, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa 2001.

25. Żeromski S., Ludzie bezdomni, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1963.

26. Żeromski S., Siłaczka, Wydawnictwo Greg, Kraków 2007.

Malarstwo:

1. Gogh Vincent van, Pole zboża z krukami, 1890, Muzeum van Gogh`a w Amsterdamie.

2. Friedrich Caspar David, Mnich nad brzegiem morza, 1808-1810 [olej na płótnie], Alte Nationalgalerie. Berlin.

3. Friedrich Caspar David, Wędrowiec nad morzem mgły, 1818 [olej na płótnie], Kunsthalle w Hamburgu.

4. Matejko Jan, Kochanowski nad zwłokami Urszulki, 1862 [olej na płótnie].

5. Matejko Jan, Stańczyk, 1862 [olej na płótnie] Muzeum Narodowe w Warszawie.

6. Munch Edward, Krzyk, 1893 [tempera na tekturze], Muzeum Muncha. Oslo.

7. Munch Edvard, Melancholia, 1891, [olej na płótnie], prywatna kolekcja.

8. Toulouse-Lautrec Henri de , Samotna, 1896, Musee d`Orsay. Paris.

9. Wojtkiewicz Witold, Samotny pierrot, 1907, Muzeum Narodowe, Poznań.



Motyw samotności - literatura przedmiotowa



1. Arias J, Zwierzenia pielgrzyma. Rozmowy z Paulem Coelho, Wydawnictwo Drzewo Babel, Warszawa 2003.

2. Bieńkowska E., Pisarz i los. O twórczości Gustawa Herlinga Grudzińskiego, Zeszyty Literackie, Warszawa 2002.

3. Borys B., Oblicza samotności, online: http://www.idn.org.pl/Gdansk/ptsr/Html/19-borys.htm (data korzystania 28 lipca 2009).

4. Choynowski M., Samotność i wyobraźnia, Oficyna poetów i malarzy, Londyn 1989.

5. Chrzanowski M., Szkolny słownik motywów literackich, Wydawnictwo Świat Książki, Warszawa 2003, str. 358-362.

6. Chrzęstowska B., Poezje Czesława Miłosza, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1982, s.98-104.

7. Drabarek B., Falkowski J., Rowińska I., Słownik motywów literackich, Kram, Warszawa 1998, s. 46 – 54, s. 399-403.

8. Grzeszczuk S., „Treny” Jana Kochanowskiego, WSiP, Warszawa 1978.

9. Jakubowski J. Z., Stefan Żeromski. Życie i dzieło, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1964, s. 32-39.

10. Janion M., Gorączka romantyczna, Wydawnictwo: Słowo/Obraz Terytoria, Warszawa 2007.

11. Jęczmyk L., Mały skarbczyk porad życiowych - O samotności, Media Rodzina, Poznań 1995.

12. Krawczyk A., Lektury licealisty: Młoda Polska, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2002, s. 74-76, s. 179-180.

13. Kulesza D., Lektury licealisty: romantyzm, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2002, s. 179-180.

14. Lake T., Samotność. Jak sobie z nią radzić, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1993.

15. Maciejewski J., „Kordian” – Dramatyczna trylogia, Poznań 1961.

16. Markiewicz H., „Ludzie Bezdomni” Stefana Żeromskiego, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1975, s. 20-45.

17. Miłkowski T., Leksykon dzieł i tematów literatury powszechnej, Książka i Wiedza, Warszawa 2002.

18. Nawrot A., Łęcka A., Sętkowska Steczek, G.. Słownik motywów literackich, Wydawnictwo GREG, Kraków 2004, [Motyw samotności], s.320-323.

19. Nietzsche F., Tako rzecze Zaratustra, przeł. Wacław Berent,, Zysk i S-ka, Poznań 2000.

20. Nosowska D., Słownik motywów literackich, Wydawnictwo Park, Bielsko- Biała 2004, s. 432-442.

21. Obmyślam świat, czyli o poezji Wisławy Szymborskiej, pod red. Stanisława Żaka, Wydawnictwo Pedagogiczne ZNP, Kielce 1998.

22. Przybylski R., Dostojewski i „przeklęte problemy”, od „Biednych ludzi” do „zbrodni i kary”, PIW, Warszawa 1964.

23. Sętkowska G., Kosiek T., Skrzypec Ł., Słownik motywów literackich, Wydawnictwo Greg, Kraków 2004, s. 320-323.

24. Starnawski J., „Antygona” Sofoklesa,. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1983, s. 49-54.

25. Tazbir J., – Prace wybrane tom 5 – „Szkice o literaturze i sztuce”, [tu] „Lalki i ludzie”, Wydawca Universitas, Kraków 2002 .

26. Tokarczuk O., „Lalka i perła”, [tu:] „Wezwanie”, „Kim jest Wokulski. Syndrom Wokulskiego”, „Perła. Czego chce Wokulski?”. Wydawnictwo Literackie, Kraków 2001.