Jesteś w: Motyw snu

Motyw snu

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw snu - wprowadzenie



Sen to wytwór czynności śnienia – a więc określonej aktywności umysłu ludzkiego – w stanie uśpienia człowieka. Sen jest także odpoczynkiem, stanem, w którym możemy się zregenerować, ale wiąże się również z zawieszeniem działania świadomości. Znany austriacki psychiatra Zygmunt Freud (1856 – 1939) interpretował sny swoich pacjentów w sposób symboliczny odczytując z nich kompleksy śniącego, będące wyrazem jego psychiki. Freud uważał, że są odzwierciedleniem naszej podświadomości i dzięki nim można odkryć przyczyny lęku, neurotycznych zachowań. Sen bliski jest widzeniu, bądź w stanie uśpienia, bądź w stanie czuwania. Zarówno sen jak i widzenie mogą mieć charakter proroczy, wróżebny. Sen i widzenie mogą odzwierciedlać naszą duszę, rozterki, a także być zapowiedzią przyszłych losów.



Literatura od wieków odwołuje się do snów i widzeń jako tematów i motywów, nawet zasad kompozycyjnych dzieł – uzasadnia luźne powiązanie poszczególnych wątków, niezwykłe relacje miedzy nimi, pozwala ignorować reguły logiki. Sen może też być miejscem akcji, we śnie mogą rozgrywać się ukazane wydarzenia, poprzez sny i ich interpretację niekiedy usiłowano poznać przyszłość.



Literatura oniryczna posługuje się właściwymi sobie technikami – dzieje się tak wtedy, gdy ukazane w utworze wydarzenia nie maja prostych motywacji, odpowiedników w realnym świecie, lecz przypominają marzenia senne. Ponadto sen i widzenie zawsze były bardzo ważnym elementem magii, wróżbiarstwa, umożliwiały kontakt ze światem pozaziemskim.



Motyw snu w literaturze



Mitologia - mitologicznym bogiem snu był Hypnos, brat Tanatosa, pana śmierci. Wyobrażany był zazwyczaj jako skrzydlaty młodzieniec. Bóg ten przynosił ludziom sny dotykając gałązką czół znużonych lub sypiąc na nich z rogu mak. Według „Mitologii” Jana Parandowskiego na krańcach zachodu była położona jaskinia, , przez którą przepływała Leta - rzeka zapomnienia. Przed grotą rosły maki. W środku na hebanowym łożu spał Hypnos, a obok niego przybierające różne kształty senne marzenia. Sen kojarzony z jego osobą najczęściej był karą. Boga wykorzystywała Hera by uśpić liczne kochanki Zeusa. Hypnos miał trzech synów: Ikelosa i Fantasosa, którzy zsyłali sny o zwierzętach i przedmiotach oraz Morfeusza, który odpowiedzialny był za marzenia senne o ludzkich kształtach. Morfeusz miał zdolność przybierania dowolnej postaci i ukazywania się w snach jako osoba ukochana. Dzięki utożsamianiu marzeń sennych z odpowiednimi bogami starożytni tłumaczyli sobie zagadkę tego zagadnienia.



Biblia - W Biblii sen odczytywany jako alegoria, jest obrazem proroctwa. Dawcą snu jest zazwyczaj Bóg. To on zapanował nad chaosem, oddzielając światłość od ciemności, tworząc dzień i noc. Pora snu jest porą odwiedzin Boga - śpiącego człowieka uważa się za osobę bezwolną – a sen za czas boskiej ingerencji w życie człowieka. W Biblii pojawia się wiele fragmentów, w których bohaterowie mają wizje senne. Przykładem jest sen Salomona. W nocy ukazał mu się Bóg. Pan rzekł do Salomona, że da mu to, o co poprosi. Król Izraela nie zażądał bogactwa, ani długiego życia, lecz chciał posiadać mądrość w rozróżnianiu dobra i zła, rozstrzyganiu spraw sądowych i zarządzaniu ludem. Bóg spełnił jego pragnienie, a ponadto ofiarował mu sławę i bogactwo. We fragmencie tym ukazana została postawa Salomona wobec Boga i płynące z niej przesłanie zachowania pokory.




Jako przejaw Bożego działania traktował sny prorok Daniel, któremu wyznaczono za zadanie wytłumaczenie snu władcy - Nabuchodonozorowi. Król widział we śnie posąg wykonany ze szlachetnych kruszców, którego nogi wyrzeźbione są z żelaza i gliny. Posąg ten rozpada się, uderzony zaledwie jednym kamieniem. Jest to przepowiednia dotycząca przyszłości Babilonu: królestwo rozpadnie się na szereg mniejszych państw. Daniel z całą mocą podkreślił, że łaska rozumienia snów pochodzi wyłącznie od Boga, a skoro „wielki Bóg wyjawił królowi, co nastąpi później; prawdziwy jest sen, a jego wyjaśnienie pewne”. Król oddał pokłon Danielowi, padając przed nim na twarz i stwierdzając, że Jahwe „jest naprawdę Bogiem bogów, Panem królów, który wyjawia tajemnice” skoro prorokowi udało się odgadnąć sens tego snu.



Przykładem alegorycznego odczytywania snów w Biblii może być także sen Faraona. Władca Egiptu miał bowiem sen, że stał nad Nilem, z którego wyszło siedem krów pięknych i tłustych oraz siedem krów brzydkich i chudych. Te ostatnie pożarły krowy piękne i tłuste. Faraon przebudził się i po chwili zasnął znów. Tym razem przyśniło mu się siedem kłosów zdrowych i pięknych i siedem kłosów pustych i zniszczonych wiatrem wschodnim. Puste kłosy pochłonęły te zdrowe i piękne. Sen Faraona starał się wytłumaczyć Józef. Twierdził on, że to Bóg daje wskazówki Faraonowi co zamierza uczynić. Uważa, że po siedmiu latach obfitości nastanie siedem lat głodu i w niepamięć pójdzie cała obfitość, gdy głód będzie niszczył kraj. Sen pełni tutaj funkcją wyraźnie proroczą. Ma on ostrzec ludzi przed nadchodzącym zagrożeniem. Sen ten można zaliczyć do powtarzających się ,co podkreśla jego głębszy sens. Wielu ludzi jednak nie umie odczytać informacji, znaków pojawiających się w marzeniach sennych. Również Faraon miał z tym problem – długo szukał osoby, które byłyby w stanie jego sen wytłumaczyć i dobrze zinterpretować. Sny Faraona pokazywały tylko to co się stanie, same w sobie natomiast nie zawierały żadnej rady.



Z kolei w Nowym Testamencie Józefa, narzeczonego Marii, odwiedził we śnie Anioł Pański. Była to specyficzna odpowiedź Boga na decyzję Józefa o ucieczce z powodu przedślubnej brzemienności Maryi. Anioł wyjaśnił, że ów noworodek to przyszły Zbawiciel, a począł się on z Ducha Świętego. Józef bez cienia zwątpienia zastosował się do poleceń Anioła i uznał Jezusa za swoje dziecko. W tym wypadku sen diametralnie zmienił decyzje bohatera, które były przecież decyzjami najwyższej wagi. Warto podkreślić niebywały autorytet snu. Zjawiska symbolizującego wolę bożą.




„Do snu”, Jan Kochanowski – we fraszce sen staje się nauczycielem umierania. Utwór rozpoczyna się apostrofą do snu: „Śnie, który uczysz umierać człowieka”. Kiedy człowiek zasypia, jego dusza rozpoczyna wędrówkę, odwiedzając najróżniejsze miejsca, dociera nawet do sfer niebieskich. Sen ma być więc wstępnym przeżyciem, które oswoi człowieka ze stanem niebytu. Symbolizuje także wolność duszy.



„Tren XIX”, czyli „Sen”, Jan Kochanowski - autor relacjonuje sen, w którym ukazała mu się zmarła matka z Urszulką na ręku. Zapewniła go, że dziewczynka żyje, jest bezpieczna, zaś on nie powinien ulegać rozpaczy i wątpić w nieśmiertelność duszy ludzkiej. Matka Jana wyjaśnia powód swej wizyty - przyszła ukoić ból syna, pokazać córkę, która jest szczęśliwa i przywrócić mu wiarę w życie pozagrobowe. Wyjaśnia, że życie po śmierci jest ważniejsze od życia doczesnego. Dusze mogą się tu cieszyć niebiańską szczęśliwością. Również Urszula cieszy się szczęściem wiecznym, pomiędzy aniołami i innymi duszami. Rada by po ludzku znosił wszystko, co go spotyka i zaufał Bogu, pozwala mu wrócić do stanowiska światopoglądowego, które wyznawał przed śmiercią Urszulki.



„Makbet, William Szekspir - Makbet zabijając króla Dunkana zabił tym samym niewinny sen. Od tej pory sam nie może zasnąć. Przeszkodami były sumienie i wyobraźnia, która podsuwała mu wizje krwawego sztyletu, zwróconego doń rękojeścią, a także przekonanie, że już nigdy nie zaśnie, nie zazna spokoju. W ważnym momencie utworu pojawiają się słowa:

„Nie zaśniesz, nie zaśniesz już więcej!

Glamis sen zabił, dlatego też Kawdor

Nie zaśnie; Makbet nigdy już nie zaśnie”





Sen w „Makbecie” symbolizuje między innymi odpoczynek umysłu, uspokojenie. Po dokonanym morderstwie zbrodniarz już nie będzie spokojny, wyrzuty sumienia nie pozwolą mu zasnąć. Patologiczny stan umysłu żony Makbeta, Szekspir ukazał w scenie, którą nazywa się sceną somnambulizmu. Dama relacjonując czynności swej pani opisuje lunatyzm (chodzenie i wykonywanie czynności bez udziału świadomości) „wszystko to w śnie jak najgłębszym”. Stan psychiki Lady, skutek przeżyć ponad siły jest bardzo złożony i ma różnorodne symptomy. We śnie pojawia się automatyzm ruchów (umywanie rąk). Ponownie przeżywa noc zbrodni, ma halucynacje wzrokowe (krwawe plamy) i węchowe (zapach krwi).



„Śniła się zima”, Adam Mickiewicz - wiersz nie przedstawia rozterek wewnętrznych bohaterów utworu, lecz samego poety. Sen Drezdeński nazwać można zwierciadłem Mickiewiczowskiej wyobraźni.Dla poety był niejasny, ale istotny, skoro po przebudzeniu zapisał go wierszem, a w osiem lat później przepisał „dla pamiątki”. O wadze tego snu świadczą słowa Mickiewicza, że pękła nad nim „bania z poezją”. Cała pierwsza część snu przebiega w zimowym krajobrazie. Zima w twórczości Mickiewicza wielokrotnie jawi się jako siła złowroga, ponura, zapowiadająca śmierć. Pierwsza część snu to obraz nostalgii, pustki wewnętrznej, zdławienia sił witalnych a nawet obsesji śmierci. Dalej widzimy tajemniczą procesje czarnych i białych postaci. Najbardziej naznaczone śmiercią są kamienne twarze uczestników procesji. Upiorne wrażenie z pierwszej części ustępuje nagle. We śnie obserwujemy nagłe wyswobodzenie się i przezwyciężenie krępujących śniegów. Tak jakby śpiący pokonał wreszcie jakąś barierę i wyswobodził się na wyżyny literackie. W drugiej części panuje nastrój radosny zwiastujący przyszłe sukcesy. Sen urywa się nagle. Poeta budzi się ze łzami. Warto także zwrócić uwagę na ukryte pragnienie poety, czyli rozpłyniecie się w niebycie, kiedy poeta podczas jałmużny pragnie oddać wszystko do końca tak żeby nic nie zostało.



„Dziady cz. III, Adam Mickiewicz - sny w utworze mają znaczenie symboliczne.Określoną filozofię snu wypowiedział w Prologu Konrad, dla którego sen jest autonomicznym „życiem duszy”, który zarazem ma odsłaniać duszę świata tj. jego pozazmysłowy, metafizyczny porządek: „A sen? – ach, ten świat cichy, głuchy, tajemniczy.” Kiedy Konrad śni nad jego głową rozmawiają duchy dobra i zła. Aniołowie oddają dusze Konrada Szatanowi, by wystawić bohatera na próbę. Wszystko to dzieje się poza świadomością Więźnia. Ten sen jest zapowiedzią przyszłości – uwolnienia Konrada. Jedną z osób mających marzenie senne była Ewa. Przebywając w domu wiejskim pod Lwowem, młoda dziewczyna modliła się za prześladowaną przez carat i osadzoną w więzieniu polską młodzież. Kiedy zasnęła, miała widzenie. Spostrzega siebie, zdobiącą pięknymi kwiatami obrazek Matki Boskiej. Maryja podaje kwiaty małemu Jezusowi, a ten obsypuje nimi Ewę. Jeden z kwiatów, róża, skarży się, że została „wyjęta z rodzimej trawki”. Ta ofiara jest jednak niezbędna – róża została zerwana dla uwieńczenia skroni Matki Boskiej. Sen jest dokładnym odzwierciedleniem osobowości bohaterki oraz jej postrzegania świata jako czystego, nieskalanego, pełnego harmonii.




Jedna z akcji dramatu rozgrywa się w pokoju sypialnym Senatora Nowosilcowa, który we śnie jest męczony przez duchy. Sen ukazuje mu początkowo, iż jest w wielkiej łasce cara, a następnie popada w jego niełaskę. W swoim widzeniu dostaje list od cara, na mocy którego otrzymuje tytuł książęcy. Następnie śni mu się, że wybiera się do imperatora, a wszyscy inni urzędnicy kłaniają mu się, ale równocześnie szemrają za jego plecami. Zazdroszczą mu, że wkupił się w łaski cara. Jednak kiedy car wchodzi i spogląda na Nowosilcowa, nie okazuje zadowolenia. Senator jest w szoku, a pozostałe osoby znów szemrają za jego plecami, lecz tym razem nie są to słowa zazdrości, ale szyderstwa. Utracenie łaski cara Senator porównuje do śmierci. Sen Nowosilcowa jest odzwierciedleniem jego ukrytych pragnień i obaw. Prolog mówi, że sen to życie duszy. Dusza Senatora jest pyszna i ogarnięta żądzą władzy.



• „Król Olch”, Johann Wolfgang Goethe - opowiada historię ojca, który zimą, podczas zamieci, wraz z chorym dzieckiem, próbuje dojechać konno do miasta do lekarza. W czasie podróży dziecko umiera, jednak przed śmiercią widzi tajemniczą postać Króla Olch, który namawia go do wspólnej zabawy. Dziecko majaczy w półśnie i malignie. Ojciec nie wierzy jego słowom, przedstawiając racjonalistyczna postawę.



• „Lalka”, Bolesław Prus - w jednym ze snów Izabeli ukazuje się Wokulski pod postacią monstrum z odrażającymi, czerwonymi dłońmi, który osacza nie tylko kobietę, ale całą jej rodzinę. Sen pojawia się bezpośrednio po poznaniu kupca, kiedy stosunek Izabeli do niego był względnie obojętny. Wyraźnie widać, że fabuła marzenia sennego zbudowana jest podstawie spostrzeżeń kobiety z dnia poprzedniego. Przejaskrawione zostały takie fakty jak czerwone dłonie Wokulskiego czy skłonność ojca do gry w pikietę. Wizja ta niezaprzeczalnie była wyrazem podświadomych obaw Łęckiej, jednak przede wszystkim to sen pozwolił jej skonstruować i uświadomić sobie teorię spisku. Izabela budzi się zdezorientowana i przerażona. Przeczuwa kto kupił srebra i kto zapłacił za weksle jej ojca. Diametralnie zmienia swój stosunek do Wokulskiego, a własne sądy argumentuje wróżebnym charakterem nocnego koszmaru. W tym wypadku sen stanowi efektowny wytwór inwencji Prusa, który potrafił wzbogacić, udramatyzować akcję utworu, zaciekawić czytelnika, ale przede wszystkim zmienić postawę bohatera, nie zmieniając jego ogólnej kreacji.



• „Dym”, Maria Konopnicka - gdy Marcysiowi śni się czerwony piorun, który w niego uderza, zapowiada to nadchodzącą tragedię i zburzenie dotychczasowego porządku. Matka, by uspokoić dziecko, interpretuje go, jako zapowiedź wesela. Nazajutrz chłopak ginie w wyniku wybuchu pieca w fabryce. Sen jest zapowiedzią katastrofy.



• „Alicja w krainie czarów”, Lewis Carroll - niezwykle bujny i fantastyczny obraz powstaje we śnie Alicji, w którym podróż małej dziewczynki rozpoczyna się spostrzeżeniem spieszącego się Białego Królika. Po raz kolejny widać zatarcie rzeczywistości i fantastyki „(...)gdy rozmyślała o tym później, przyszło jej do głowy, że powinna się była dziwić, ale wówczas rzecz wydała się jej całkiem naturalna”. W przypadku snu dziecka, następuje ciekawe połączenie czynników. Na treść snu wpływają jednocześnie czytane przez dziewczynkę bajki, zaobserwowane zachowania dorosłych oraz sytuacje, które dotyczą bezpośrednio Alicji. Świat dorosłych reprezentują niektóre z fantastycznych stworzeń np. Biały Królik. Zegarek, kamizelka, wachlarz, rękawiczki.



• „Wesele”, Stanisław Wyspiański - rzeczywiste wesele w akcie II dramatu zmienia się w momencie, kiedy na scenie zjawiają się duchy i widma, które są wytworami halucynacji uczestników biesiady. Odtąd aż do finału utworu płaszczyzna realna dramatu będzie się mieszała z fantastyczną. Bohaterów dramatu autor podzielił na dwie kategorie: postaci realistyczne to osoby, natomiast widma i zjawy to osoby dramatu, które stanowią odbicie sumień bohaterów realistycznych, ich marzeń, pragnień i skrywanych myśli. To postać Chochoła, która pośredniczy między światem rzeczywistym a fantastycznym, zapowiada zjawienie się na scenie osób dramatu. Zawołano go, więc przybył wyjaśniając znaczenie zjaw i widm, które wkrótce się pojawią: „Co się komu w duszy gra, co kto w swoich widzi snach”.



• „Proces”, Franz Kafka - życie bohatera powieści Franza Kafki przypomina senny koszmar. Wszystko zmienia się w chwili, kiedy Józef K. zostaje aresztowany. Otaczający świat staje się dla niego wrogi, przybiera odrealnione kształty, staje się groteskowy i zdominowany przez aparat władzy. Okazuje się, że sąd jest wszędzie, nawet na strychach starych domów, a wielu ludzi ma osobiste kontakty z urzędnikami sądowymi. Świat K. przybiera kształt labiryntu, po którym w poszukiwaniu prawa krąży bohater.



„Sklepy cynamonowe”, Bruno Schulz – autor opisuje rodzinne miasteczko Drohobycz, dom, rodziców, krewnych, najbliższe otoczenie. Autor jako osoba dorosła odtwarza dzieciństwo posługując się motywem oniryzmu. W ten sposób ukazuje rzeczywistość widzianą oczami chłopca na kształt snu. Dziecko, które cechuje ogromna ciekawość życia, wyobraźnia i prostota, przeżywa świat jako coś nadzwyczajnego, dlatego też zwykłym przedmiotom, czynnościom czy najbliższym osobom przypisuje niezwykłe, magiczne cechy. Świat dziecka bogaty w znaczenia i symbolikę powoduje, że dwie przestrzenie nakładają się na siebie, przeplatają. Gęstość metafor sprawia, że nie wiadomo, które elementy należą do rzeczywistości, a które do snu. Opis rzeczywistości w pewnej chwili przechodzi w marzenie, wyobrażenie, a więc następuje pomieszanie światów. Historia rodziny chłopca to historia gdzie brak rzeczywistej akcji, brak realnego porządku czasu i powiązań przyczynowo-skutkowych. Opierając się na relacjach chłopca, który snuje wyobrażenia, posługuje się nawiązaniami do mitu, trudno określić co tak naprawdę jest realne.



• „Dusiołek”, Bolesław Leśmian - w utworze mamy do czynienia z niezwykłą sytuacją. Chłop Bajdała układa się do snu i śni o Dusiołku, który usiadł mu na piersi i dusi go. Przedziwna postać ze snu nie tylko istnieje naprawdę, jest także epifanią Boga - mówi o tym przebudzony i zdenerwowany całym wydarzeniem Badała. Dusiołek to uosobienie leków i obaw, które dręczą człowieka.



• „Ferdydurke”, Witold Gombrowicz - Józio, wszystko co go spotyka, traktuje na początku ja sen. Nie może uwierzyć, ze choć ma trzydzieści lat, wszyscy widzą w nim gimnazjalistę, nie potrafi zrozumieć, że musi chodzić do szkoły.



Motyw snu - tematy wypracowań



Temat snu można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:



• Motyw snu w wybranych utworach literackich.

• Realizacja i znaczenie motywu snu w literaturze różnych epok – realizacja to sposób przedstawienia motywu w danym utworze, zaś znaczenie dotyczyć będzie odpowiedzi na pytanie czemu wykorzystanie tego motywu ma służyć.

• Na wybranych przykładach omów sposoby ujęcia snu w literaturze polskiej i obcej – w pracy tej należy odwołać się zarówno do literatury krajowej jak i zagranicznej oraz ukazać różnorodne ujęcia motywu.

• Oniryzm jako sposób widzenia świata w literaturze i malarstwie.



Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu. Innym sposobem ujęcia motywu snu jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy snu występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania funkcji tańca w tekstach kultury. Temat można sformułować następująco:



• Motyw snu i jego funkcje w wybranych dziełach literackich.

• Funkcja snu i widzenia w wybranych utworach literackich.

• Motyw snu w mitologii, Biblii oraz innych utworach literackich. Przedstaw funkcje jakie spełnia w wybranych dziełach – tak sformułowany temat kładzie nacisk w przedstawieniu omawianego motywu na dwa źródła – mitologię i Biblię, pozostałe źródła mogą zostać potraktowane mniej szczegółowo.



Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:



• Między snem a jawą. Omów funkcjonowanie tej konwencji w literaturze, odwołując się do wybranych przykładów.

• Motyw snu jako odzwierciedlenie ludzkich pragnień i lęków w literaturze i sztuce.



W wybranych do matury tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok. Może to znacznie ograniczyć źródła, z jakich przyjdzie korzystać podczas pisania pracy, z drugiej strony zabieg ten może uczynić ją bardziej unikalną.



Określenie problemu – teza



Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.



Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:



• Motyw snu pojawia się w literaturze bardzo często. Jest chętnie wykorzystywany, ponieważ pozwala na wiele interpretacji, jest odzwierciedleniem nie do końca zbadanego świata.

• Literatura często odwoływała się do zagadki snu, wykorzystując motyw marzeń sennych w różnych celach.

• Sny od dawna pobudzały ludzką wyobraźnię, a człowiek od zarania dziejów próbował je interpretować.

• Z racji swojego ezoterycznego charakteru proces śnienia stał się jednym z uwielbionych przez pisarzy i poetów narzędzi.

• Motyw snu od zawsze intryguje czytelnika, bo każdy z nas miewa sny, a niektórzy wierzą, że mają one wpływ na nasze życie.



Teza może wskazać na wykorzystanie motywu snu w celu ukazania dwoistości świata, w jakim żyje człowiek, a także bogactwa jego psychiki:



• Człowiek porusza się na dwóch przestrzeniach – jawy i snu. Jak wielką rolę odgrywa druga z nich możemy poznać dzięki nauce, a także twórczości literackiej.

• Sny i widzenia są ważnym dopełnieniem obrazu ludzkiej psychiki.

• Jednym z najczęstszych sposobów projekcji myśli, marzeń i przekonań bohaterów wielu utworów literackich było wykorzystanie motywu snu.



Wśród innych tez możemy wyróżnić:



• Literatura od wieków odwołuje się do snów i widzeń jako tematów i motywów, nawet zasad kompozycyjnych dzieł – uzasadnia luźne powiązanie poszczególnych wątków.

• Motyw snu w literaturze bardzo często jest atrakcyjny, bo daje szerokie możliwości interpretacyjne, pozwala tworzyć nowy, tajemniczy, zagadkowy świat.



Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca.



Motyw snu - propozycje wstępu



We wstępie możemy odwołać się do dawnych legend, pochodzenia motywu snu, a także jego definicji i koncepcji wybitnych myślicieli:



Biblijne pochodzenie motywu snu:

Motyw snu znalazł zastosowanie podczas narodzin człowieka, a precyzyjniej ujmując – kobiety. Jak czytamy na pierwszych stronach Księgi Rodzaju Bóg zesłał na Adama głęboki sen po czym wyjął zeń żebro i z żebra ukształtował kobietę. Przykład ten najlepiej oddaje stosunek teologii chrześcijańskiej do zagadnienia snu. Otóż pora snu jest porą odwiedzin Boga. Śpiącego człowieka uważa się za osobę bezwolną, a sen za czas boskiej ingerencji w życie człowieka.



Sen wg ludowej legendy:

Pewna ludowa legenda mówi, że kiedy bogowie stworzyli człowieka, zaczęli zastanawiać się, gdzie ukryć przed nim zagadki życia. Jeden z bogów chciał je schować na szczycie góry, drugi w środku ziemi, kolejny na dnie oceanu. Wreszcie udało im się osiągnąć kompromis – postanowili schować tam, gdzie nie łatwo dotrzeć – w ludzkim umyśle. Tak powstały sny.



Definicja snu i jego znaczenie dla człowieka:

Definicja snu mówi, iż sen jest stanem czynnościowym, cyklicznie pojawiającym się i przemijającym w określonym rytmie. Jest to jednak tylko definicja z biologicznego punktu widzenia. W starożytności między innymi Arystoteles uważał marzenia senne za wyraz duchowego życia w czasie trwania snu, które wprawdzie posiada pewne prawdopodobieństwo do życia na jawie, lecz zarazem znacznie się od niego rożni. Austriacki psychiatra Zygmunt Freud, który zajmował się analizą snów swoich pacjentów. Interpretując ich symbolikę, odczytywał kompleksy śniącego, które odzwierciedlały jego psychikę. Uważał on, iż sny dotyczą naszej podświadomości i za ich pomocą możliwe jest ustalenie skąd biorą się lęki i neurotyczne zachowania ludzkie. Literatura również często odwoływała się do zagadki snu, wykorzystując motyw marzeń sennych w różnych celach.



Teoria Freuda:

Austriacki neurolog i psychiatra Zygmunt Freud zajmował się między innymi objaśnianiem marzeń sennych. Wyszedł od założenia, iż marzenie senne jest fasadą, za którą skrywa się utajone życzenie, któremu nie pozwala się objawić w formie bezpośredniej cenzor snu (wymogi kulturowe), sprawiając, iż utajone życzenie przybiera formę zniekształconą. Zasadnicze zadanie cenzora polega na tym, by zachować stan snu, nie dopuścić do przebudzenia i – konsekwentnie – do uświadomienia. Marzenie senne jest zatem formacją kompromisową, posługującą się – w celu ukrycia właściwego, lecz niedozwolonego życzenia – środkami znanymi z podręcznika poetyki, np.: metaforą, metonimią, synekdochą. Wynikała z tego następna hipoteza: istnieje coś w rodzaju mowy marzeń sennych, łudząco podobnego do mowy, jaką posługujemy się na co dzień, i że mowa ta przejawia się w formie zaburzonej przez wymogi jakie stawia przed nami system kultury.



A. Motyw snu w literaturze. Przedstaw, odwołując się do wybranych lektur.



Przykład wstępu:



Sen możemy tłumaczyć jako sen fizjologiczny, umożliwiający zregenerowanie sił organizmu oraz jako to, o czym śnimy, czyli marzenie senne. Oniryzm to konwencja literacka, polegająca na ukazaniu rzeczywistości na kształt snu, marzenia sennego, czasem koszmaru. Nadaje ona dziełu charakter irracjonalny, absurdalny, sprzeczny z zasadami prawdopodobieństwa. Według Anny Kowalskiej: „W snach jest to, czego opowiedzieć się nie da. Uczucie grozy, zbliżającego się nieszczęścia albo też niebiańskiej euforii. Dziwna architektura, spiętrzona w nieprawdopodobieństwo albo kolory o intensywności, o której się marzy”.



B. Funkcje motywu snu w literaturze różnych epok. Omów, opierając się na wybranych utworach.



Przykład wstępu:



Słowo „sen” możemy rozumieć dwojako. W znaczeniu dosłownym oznacza po prostu codzienną czynność fizjologiczną człowieka. Oczywiście niezmiernie ważną z biologicznego punktu widzenia. Jednak istnieje także druga, znacznie bardziej tajemnicza i interesująca sfera snu. Jest ona określana jako wytwór pewnej aktywności umysłowej człowieka, zwanej inaczej marzeniami sennymi. Z racji swojego ezoterycznego charakteru właśnie proces śnienia stał się jednym z uwielbionych przez pisarzy i poetów narzędzi. Literaci zastosowali prosty chwyt. Przenieśli realia życiowe na papier i tak oto motyw snu pod postacią marzenia sennego stanowi element fabuły i jest nieodłącznie związany z życiem śniącego bohatera. Jest to specyficzna korelacja, działająca w obie strony. Oczywiście, w przeciwieństwie do naszego życia, odpowiednio podniosła, znacznie silniejsza i wyrazista.



Motyw snu - propozycje zakończeń



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.



A. Motyw snu w literaturze. Przedstaw, odwołując się do wybranych lektur.



Przykład zakończenia:



Motyw snu należy do grupy najpowszechniejszych, jakie możemy spotkać zarówno w literaturze. Sny i widzenia sprawiają, że akcja utworu ulega zmianie. Dzięki nim zmienia się także percepcja i psychika bohaterów, a co za tym idzie cała problematyka dzieła. Będąc odbiciem stanów wewnętrznych, marzenia senne ukazują pragnienia, rozterki, kompleksy oraz lęki bohaterów, czyli całą prawdę o ich duszy. W końcu sny i widzenia stają się sposobem na ukazywanie przyszłości, co wskazuje na ich profetyczny charakter. Często dzieje się tak , że w akcji danego utworu, gdzie następuje przemieszanie się świata realnego z fantastycznym, ukazanym za pomocą snów i widzeń , trudno jest rozróżnić te dwie płaszczyzny. Właśnie z tych powodów pisarze tak cenili wartość wprowadzenia snów i widzeń do swoich dzieł. Pokazywały one bowiem prawdę o człowieku, niedostępną do poznania innymi sposobami. Świat metafizyczny od zawsze był nieodłącznym elementem literatury, sprawiającym, że znacznie bardziej fascynowała i stawała się coraz bardziej wartościową.



B. Funkcje motywu snu w literaturze różnych epok. Omów, opierając się na wybranych utworach.



Przykład zakończenia:



Mimo postępów psychoanalizy i odkryć Freuda sen ciągle jest dla człowieka czymś tajemniczym i niezrozumiałym, a zarazem fascynującym. Próby wytłumaczenia tego zjawiska podejmowane są nieustannie na bardzo wiele sposobów, od naukowych do magicznych. Motyw snu spełnia w utworach rozmaite funkcje. Autorzy sięgają po ten motyw by uczynić z niego ramę kompozycyjną, wyjaśnić dzianie się rzeczy niezwykłych, by zrobić go nośnikiem sensów alegorycznych lub symbolicznych. Czasem motyw oniryczny pojawia się, by dodać utworowi tajemniczości i niezwykłości i tym samym uczynić atrakcyjniejszym dla odbiorcy. Sen swoją niezwykłością czyni świat nieprzewidywalnym, nieogarnionym, niezbadanym i zaskakującym, do końca jeszcze nieodkrytym pozostawiając wiele nierozwiązanych zagadek przyszłym pokoleniom.



Motyw snu - literatura podmiotowa



Książka:



1. Carroll L., Alicja w krainie czarów, przeł. [z ang.] Antoni Marianowicz; „Nasza Księgarnia”, Warszawa 1969.

2. Dostojewski F., Zbrodnia i kara, Wydawnictwo Znak, Warszawa 2002.

3. Goethe J. W. von, Król Olch [w:] tegoż, Liryki i ballady, Nasza Księgarnia, Warszawa 1955.

4. Kafka F., Proces, Mediasat Poland, Kraków 2004.

5. Kochanowski J., Do snu, [w:] tegoż, Fraszki, Wydawnictwo Ossolineum, Wrocław 2004.



6. Kochanowski J., Tren XIX - Sen [w:] tegoż Treny, Ossolineum, Kraków 1972.

7. Leśmian B., Dusiołek, [w:] tegoż, Wiersze, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1973.

8. Mickiewicz A., Dziady cz. III, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005.

9. Parandowski J., Mitologia: wierzenia i podania Greków i Rzymian, Wydawnictwo Puls, Londyn 1992.

10. Mickiewicz A., Śniła się zima, [w tegoż:] Wiersze, Warszawa 1987, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, s. 258-260.



11. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, Pallotinum, Poznań 1990, [tu:] Ks. Rdz. 15, 12-18; 41,1-57; I Król. 3,5-15; Dn. 2,24-45; Mt 1, 18-25.

12. Prus B., Lalka, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005.

13. Schulz B., Sklepy cynamonowe, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2007.

14. Szekspir W., Makbet, Wydawnictwo Znak, Kraków 1998.

15. Wyspiański S., Wesele, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006.



Malarstwo:



1. Sen, Ferdinand Hodler, akwarela na kartonie, własność prywatna, Zurych,1897/1903.

2. Sen, Pablo Picasso, 1932.

3. Sen Jadwigi, Henri Rousseau, Nowy Jork, Museum of Modern Art, 1910.

4. Sen na jawie, Gabriel Rossetti, olej na płótnie, Victoria and Albert Museum, Londyn, 1880.

5. Sen Osjana, Jean Auguste Dominique Ingres, 1813.



6. Sen spowodowany lotem pszczoły wokół jabłka granatu na jedną sekundę przed przebudzeniem, Salvador Dali, 1944.

7. Sen św. Urszuli, Vittore Carpaccio, 1494.

8. Śpiąca cyganka, Henri Rousseau.

9. Śpiący Staś, Stanisław Wyspiański, Muzeum Śląskie, Katowice,1902.



Film:



1. Arizona dream, reż. Emir Kusturica, [DVD} Francja, USA 1993.

2. Drabina Jakubowa, reż. Adrian Lyne, [DVD] USA 1990.

3. Matrix, reż. bracia Wachowscy, [DVD] Australia, USA, 1999.

4. Miasteczko Twin Peaks, [DVD] USA 1990-91.

5. Sanatorium pod klepsydrą, reż. Wojciech Jerzy Has, [DVD] Polska 1973.

6. Sny, reż. Ishiro Honda, Akiro Kurosawa, [DVD] Japonia, USA 1990.

7. Vanilla Sky, reż. Cameron Crowe, [DVD] USA 2001, remake filmu Otwórz oczy, reż. Alejandro Amenabar z 1997 roku.



Motyw snu - literatura przedmiotowa



1. Bocian M., Leksykon postaci biblijnych, Wydawnictwo Znak, Kraków 1995.

2. Bolewski J., Sny Józefa znakiem Objawienia, [online]. Dostępny w World Wide Web.

3. Boy-Żeleński T., Plotka o Weselu, [w:] Wyspiański St., Wesele, Wydawnictwo Twój Styl Warszawa 1994.

4. Bukowska-Schielmann M., Ja w śnie narodu przeklętym, uśpiony: Stanisława Wyspiańskiego dramaty - sny, Uniwersytet Gdański, Gdańsk 1994.

5. Crisp T., Nowy słownik snów, Wydawnictwo Amber, Warszawa 1997, s. 9-20.



6. Drabarek B., Falkowski J., Rowińska I., Szkolny słownik motywów literackich, Wydawnictwo Kram, Warszawa 2002, hasło: Motyw snu, str. 406-410.

7. Freud Z., Marzenia senne [w:] Wstęp do psychoanalizy, PWN, Warszawa 1982.

8. Fromm E., O sztuce słuchania, Wydawnictwo PWN, Warszawa-Wrocław 1996, s. 110-148.

9. Głowiński M. Zaświat przedstawiony, Szkice o poezji Bolesława Leśmiana, PIW, Warszawa 1981, str. 217-229.

10. Grzeszczuk S., Kochanowski i inni, Wydawnictwo Śląsk, Katowice 1981.

11. Jarzębski J.: Wstęp [w:] Bruno Schulz, Opowiadania, Wybór esejów i listów, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1998.



12. Klepacka-Gryz E., ,,Sen – nasz nocny terapeuta”, „Olivia” nr 1 2008, str. 82-83.

13. Komorowski J., „Makbet” Williama Szekspira, Wydawnictwo WSiP, Warszawa 1989.

14. Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987, hasło: sen, str. 1053-1054.

15. Kopaliński W., Słownik symboli, Wiedza Powszechna, Warszawa 1990, hasło: Sen i sny, str. 367-370.

16. Majchrowski Z. i Owczarski W., Mickiewicz. Sen i widzenie., Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000,, s. 5-27, 35-48.

17. Miłkowski T., Sen, [w:] Leksykon dzieł i tematów literatury powszechnej, Książka i Wiedza, Warszawa 2002.

18. Nawrocka E., Analizy literackie. O opowiadaniach Brunona Schulza, Wydawca Marek Rożak, Gdańsk 1994.

19. Osmoła J., „Sklepy Cynamonowe” Brunona Schulza, Biblios, Lublin 2006.



20. Pelc J., ,,Liryczny bohater Trenów” [w:] „Treny” Jana Kochanowskiego, Czytelnik, Warszawa 1972, str.98-105.

21. Polańczyk D., ,,Dziady” Adama Mickiewicza, Biblios, Lublin 2006.

22. Polańczyk D., ,,Makbet” Williama Szekspira, Biblios, Lublin 2006.

23. Polańczyk D., „Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 1998.

24. Sandauer A., Rzeczywistość zdegradowana – rzecz o Brunonie Schulzu [w:] „Studia o literaturze współczesnej”, Czytelnik, Warszawa 1985.

25. Tomkowski J., Dzieje literatury powszechnej, Wydawnictwo Świat Książki, Warszawa 2008, str. 35, 144.



26. Weintraub W., „Dziadów” część trzecia: manifest profetyzmu, [w:] tegoż, Poeta i prorok. Rzecz o profetyzmie Mickiewicza, Biblioteka Narodowa 1999.

27. Wilczycka D., ,,Proces” Franza Kafki, Biblios, Lublin 2006.

28. Ziomek J., Jan Kochanowski, [w:] Literatura Odrodzenia, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1987, s. 169-170.

29. Znaczenie snu w starożytnych kulturach, źródło online.