Jesteś w: Motyw szaleństwa

Motyw szaleństwa

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw szaleństwa - wprowadzenie



Nie można jednoznacznie zdefiniować pojęcia szaleństwa, gdyż szalony jest szalonym tylko w obrębie pewnej rzeczywistości i w relacji ze społecznością. Przestrzeń szaleńca nie istnieje tylko w nim samym, lecz między nim a drugim człowiekiem i miedzy nim a światem. Podczas gdy w jednym kontekście kulturowym czy historycznym ktoś wydaje się być chorym psychicznie, w innym jest kimś zupełnie normalnym. Dlatego też jedyną i uniwersalną definicją szaleństwa jest określenie go jako odrzucenie i odejście od norm uznawanych przez dane społeczeństwo i ucieczka w swoje własne wnętrze czy podejmowanie działań mających zmienić istniejący porządek. Dzieje się tak w wyniku traumatycznych doświadczeń i definitywnego konfliktu jednostki ze światem. Problemu choroby psychicznej nie sposób jednakże rozpatrywać jednocześnie w kontekście nauk użytkowych i literatury pięknej. Chociaż w obu przypadkach poglądy na jej temat zmieniały się na przestrzeni wieków dość paralelnie.



Pierwotnie szaleństwo rozumiane jako opętanie przez tajemne moce, upośledzenie jednostki, budziło strach i odrazę. A i jeszcze w XVIII wieku przeważał racjonalno - utylitarny stosunek do chorych psychicznie jako nieużytecznych społecznie. Zmiany miał przynieść wiek XIX - epoka romantyzmu, która dała początek innemu poglądowi na chorobę umysłową. Obłęd miał być znakiem wewnętrznego bogactwa i indywidualizmu. Także współczesna medycyna, zafascynowana takim rozumieniem, określa ludzi chorych jako osiągających często wyższy poziom duchowego rozwoju i przeczących prymitywizmowi. Dlatego właśnie twórcy dzieł literackich w różnych epokach często decydowali się na zamieszczenie w swych utworach kreacji bohaterów szalonych.



Motyw szaleństwa w literaturze



Biblia - Kaina, biblijnego brata-mordercę, szaleństwo ewidentnie zniosło na samo dno. W szaleńczej zazdrości dopuścił się czynu haniebnego, gdyż zamordował swojego brata, Abla. Powodem była rywalizacja o względy samego Boga. Kaina przepełniała ogromna złość na brata i na Boga po części także. Przykry przypadek człowieka, który czuje się odrzucony, gorszy i niedoceniony. Pełen złości i nienawiści do świata. I w końcu nie wytrzymuje… zabija. Zabija brata, gdyż jego ofiara bardziej spodobała się Bogu. Tym jednym ruchem zaprzepaszcza całe swoje życie. Bóg zesłał na Kaina srogą karę. Jego życie polegać miało na wiecznej tułaczce i długiej męczarni. Został wygnany, uznany za szaleńca i jako osoba przeklęta miał na zawsze pozostać w pamięci ludzkości. Przykład Kaina i Abla ukazuje, iż szaleństwo niesie ze sobą zło, jest grzeszne. A zło wymaga wymierzenia kary. Historia ta przestrzega przed zbyt impulsywnymi emocjami. Przed szaleństwem, które może nie dać się okiełznać.



Mitologia – Herakles był nieprawym synem Zeusa w związku z czym stał się obiektem zazdrości swej macochy. Przez całe ziemskie życie cierpiał i walczył z losem zsyłanym mu przez Herę. Pewnego dnia zdołała ona namówić przyrodniego brata Heraklesa, aby zażądał od herosa wykonywania swoich rozkazów. Gdy ten odmówił, bogini zesłała na niego szaleństwo. Podczas uczty Herakles z obłędem w oczach chwycił miecz i zaatakował swego przyjaciela. Następnie zabił własne dzieci i ukochaną żonę Megarę. Po tym wszystkim zakrwawiony i nieprzytomny padł na łoże. Szaleństwo było karą zesłaną przez bogów. Herakles po przebudzeniu udał się do wyroczni, a ta jako, swego rodzaju pokutę, zadała mu służbę u Eurysteusza. Ukorzony Herakles ostatecznie musiał wykonywać rozkazy brata. Motyw szaleństwa w tym utworze uczy niesprzeciwiania się przeznaczeniu i przyjmowania go z pokorą, ponieważ nie istnieje alternatywa od zapisanego nam losu. W micie o Labdakidach poznajemy historię Edypa, który - dowiedziawszy się, że pozostaje w związku z własną matką - w szale wkłuł sobie oczy i opuścił miasto. Matczyny szał poznała Demeter, która - po uprowadzeniu Kory do Tartaru - postanowiła wieść samotniczy żywot, ubrała się w łachmany, a na ziemię sprowadziła nieurodzaj i suszę.



„Iliada” Homer – jedną z bohaterek eposu była Kasandra, która stała się synonimem kobiety przynoszącej nieszczęście, niosącej złe wieści, złowróżbnej. Córka króla Troi – Priama, Kasandra, doskonale ilustruje nawiedzenie człowieka przez bóstwo. Starożytni ludzie wierzyli, iż wszystko, co ich spotyka postanowione było wcześniej przez bogów. Uważali, że nie mają wpływu na to, co się z nimi stanie. W ten sposób tłumaczyli sobie różne zjawiska takie jak przemijanie pór roku, nieszczęścia, które ich spotykały, urodzaj ziemi oraz posiadane talenty będące, według nich, łaską bóstw. Kasandra jest tego dobrym przykładem. Otrzymała dar od Apollona, który później okazał się przekleństwem i chorobą. Apollo ukarał dziewczynę za niedotrzymanie obietnicy oraz za odrzucenie jego uczuć. To potwierdza wierzenie starożytnych oraz ukazuje, iż bogowie mogą być dla ludzi pomocni, ale wymagają w zamian pełnego posłuszeństwa i oddania.




„Legenda o świętym Aleksym” - utwór popiera teorię historyczną dotyczącą źródeł pochodzenia obłędu. Szaleństwo Aleksego jednoznacznie można uznać za przeznaczenie boskie. Porzucając bogactwa, ukochaną rodzinę, żonę i wszelkie luksusy, Aleksy poświęcił się ascezie, która miała go zbliżyć do Boga. Zabierając z rodzinnego domu tyle kosztowności, ile tylko mógł unieść, dotarł do Syrii, gdzie rozdał je biednym. Sam ofiarował swoje życie Bogu, żyjąc jak żebrak. Leżał pod kościołem i tam spełniał swe postanowienie, gdy zaczęto zwracać na niego uwagę, postanowił wyjechać. W zamian za życie w ascezie Aleksy w średniowieczu stał się ideałem wiary. Aleksego można podziwiać za odwagę bycia szalonym - w tym wypadku po prostu innym i żyjącym w zgodzie ze swoimi przekonaniami. Szaleństwo, które niektórzy wyśmiewali, opłaciło się. Przyniosło Aleksemu nieśmiertelność i postawiło na piedestale.



„Makbet” William Szekspir - Lady Makbet to postać tragiczna, ale z punktu widzenia psychologii bardzo prawdopodobna. W dramacie przedstawiona jest jako kobieta bardzo przebiegła i dużo inteligentniejsza niż jej mąż. Z listu Makbeta od razu wysnuła wnioski i stworzyła plan zabójstwa idealnego. Plan pozbycia się Dunkana jest tak wyrachowany, że niemożliwym jest traktowanie Lady jako osoby zdrowej psychicznie. Trudno też uwierzyć w to, że głównym napędem bezdusznego pomysłu jest miłość do męża. Pragnie widzieć go wielkim i potężnym, bo jako kobieta obsesyjnie ambitna, nie może znieść nędznych tytułów tana Glamisu i Kawdoru. Sama mówi, że roztrzaskałaby główkę własnemu dziecku, gdyby się do tego zobowiązała, co doskonale obrazuje jej okrutność i zło. Mimo, że przez dłuższy czas w powieści tego nie widać, Lady Makbet ma uczucia i to ona jako pierwsza płaci za zbrodnie. W scenie somnambulizmu ta ongiś wszechmocna i opanowana do granic możliwości kobieta, jest złamana psychicznie. Bohaterka zaczęła uświadamiać sobie, że jednak nie jest tak silna jak myślała: przeraziła ją zbrodnia Makbeta na żonie i dzieciach Makdufa. Błąkając się po zamku czuje i widzi krew Dunkana, pragnie zmyć ją z rąk, jednak nie jest to możliwe. W końcu ginie z własnej ręki: nierozstrzygniętą sprawą jest czy zrobiła to w chwili świadomości, czy w szale.



„Hamlet” William Szekspir – główny bohater to młody książę duński, który w niejasnych okolicznościach stracił swojego ojca. Wkrótce po tym zdarzeniu jego przyjaciele prowadzą go do zjawy zmarłego, który – jak wyznaje Hamletowi – został zamordowany przez własnego brata. Od tego momentu zaczyna się obłęd bohatera. Jego przyczyna jest jednak zgoła inna, niż mogło by się na pierwszy rzut oka wydawać. Istota dalszego zachowania Hamleta kryje się w słowach, które wypowiada tuż po pierwszym spotkaniu z duchem ojca do swoich przyjaciół. Jego obłęd jest tylko fortelem. Bohater stwarza pozory szaleńca, aby ukryć swój spisek i móc usprawiedliwić swoje czyny. W całym królestwie Książę ma sławę szaleńca, czego dowodem jest np. scena rozmowy z grabarzem. Złudzeniu ulega nawet jego ukochana Ofelia,w wyniku czego popada ona w prawdziwe szaleństwo i ginie.




„Król Olch” („Król Elfów”) Johann Wolfgang Goethe utwór ukazuje postać chorego dziecka, czyli jednostka obdarzona wyjątkową głębią uczuć pozwalających na obcowanie siłami nadprzyrodzonymi. Tak jest w przypadku króla olch z ballady Goethego. Istota ta uosabia zgodnie z wierzeniami germańskimi śmierć bądź też stanowi jej zapowiedź. Elf przyzywa do siebie chorego malca i roztacza przed nim wizję magicznego świata pełnego szczęścia i wiecznej zabawy z leśnymi córami. Gdy malec jednak nie zwraca na to uwagi, elf grozi, że porwie go siłą. W tym momencie dziecko traci ducha. Tak więc postać fantastyczna wprowadza element dramaturgii.



„Cierpienia młodego Wertera” Johann Wolfgang Goethe – główny bohater przyjeżdża do wsi Wahlheim, aby załatwić sprawy spadkowe swojej matki. Podczas pobytu poznaje córkę komisarza książęcego, Lottę. Jest nią zauroczony, jednak nie może jej zdobyć, gdyż zaręczyła się z urzędnikiem Albertem. Położenie, w jakim się znajduje, przytłacza go i stopniowo wpędza w obłęd, aby ostatecznie doprowadzić do samobójstwa. Najistotniejszym aspektem utworu jest ukazywanie procesu przemian Wertera. Po przyjeździe na wieś jawi nam się jako wrażliwy, pogodny idealista. W towarzystwie Lotty i kilku jej znajomych wygłasza swoją opinię na temat szczęścia. Nazywa nawet występkiem zły humor. W miarę nawiązywania bliższych relacji z Lottą, bohater diametralnie się zmienia. Zaczyna utożsamiać się z szaleńcami i usprawiedliwiać ich. Mówi też, że oskarżać samobójcę o słabość i tchórzostwo, to jak oskarżać o to samo człowieka zmarłego na żółtą febrę. Werter zdaje sobie sprawę ze stanu, w jakim się znalazł. Zaślepiony całkowicie miłością do Lotty, pragnie już tylko swojej śmierci. Strzela sobie w skroń i wkrótce umiera.



„Giaur” George Byron – tytułowy bohater zabija Hassana, ponieważ ten zamordował Lelię, którą darzył wielką miłością. Giaur dokonuje zbrodni w szale. Kieruje nim żal i chęć ukojenia bólu po stracie ukochanej „tyś pochował w falach mą Lelię, jam cię pochował w czerwonej mogile”. Czynił to również, aby pokazać światu i sobie, jak bardzo ją kochał. Giaur uważa, że zbrodnia, jakiej dokonał była słuszna, ponieważ pomścił zabójstwo Leli. Nie ukrywa, że była to zbrodnia i nie boi się za nią kary. Przyczyną obłąkania i szaleństwa Giaura jest rozerwanie silnej więzi, jaka połączyła kochanków. Była to miłość wyjątkowa, która zdarza się rzadko. Giaurowi odebrano jedyną rzecz, dla której warto żyć, skazując go na wygnanie i samotność. Zabójstwo Hassana, które miało uśmierzyć ból, doprowadza Giaura do jeszcze większych cierpień. Czyni z niego zbrodniarza, który znalazł się w sytuacji bez wyjścia: „bo cóż dziwnego, że kto wraz postrada, I całe szczęście, i wszystkie nadzieje, pokornie głowy pod wyrok nie składa, ale klnie losom i z bólu szaleje, i w zbrodniach szuka męczarniom ulżenia, A zwiększa tylko wini i cierpienia?” Pogłębia to odczucie ciężaru zbrodni. Dręczące Giaura wyrzuty sumienia objawiają się w postaci mar sennych.




IV część „Dziadów” Adam Mickiewicz – Gustaw przybywa do księdza w poszarpanych łachach, brudny, przerażający. Okazuje się, że niegdyś był on uczniem duchownego - młodym, przystojnym szlachcicem. Zakochał się w dziewczynie, która odrzuciła jego miłość z powodu różnicy majątkowej. Zbuntował się więc przeciw światu, wybrał samotność i pielęgnował w sobie destrukcyjne uczucia. W szale popełnił samobójstwo i stał się upiorem - ze sztyletem w sercu, obłąkanymi oczyma, wspominającym czasy, gdy czytał „Nową Heloizę” i „Cierpienia młodego Wertera”. Ksiądz uważa upiora za szaleńca i ma ku temu podstawy - Gustaw mówi szybko, przerywanymi zdaniami, szlocha, by zaraz wybuchnąć śmiechem; przeżywa całą gamę uczuć, od miłości do pogardy. Z jednej strony nadal kocha kobietę; z drugiej zaś wyrzuca jej: „I ciebie oślepiło złoto”. Gustaw to typowy szaleniec, który po odrzuceniu ukochanej nie potrafi odzyskać równowagi psychicznej.



II część „Dziadów” Adam Mickiewicz – Gustaw przeistacza się on w Konrada, samotnego buntownika przeciwko ciemiężycielowi narodu. Konrad - typowy romantyczny poeta, często oddawał się improwizacjom. W epoce tej niezwykle popularne było bowiem tworzenie pod wpływem impulsu, natchnienia. Jego Wielka Improwizacja to manifest romantyka - szaleńca. Konrad porównuje się w niej do Boga, jest zbuntowany. Twierdzi, że może ulecieć do gwiazd, jest nieśmiertelny. Dlatego tez chce mieć nieograniczoną moc władania narodem. Improwizacja Konrada kończy się klęską - Bóg pozostaje odległy i milczący, a bohater dał przez siebie przemówić złym duchom. Jego pycha i dążenie do władzy nad duszami gubi go; można powiedzieć, że opętał go Szatan, ponieważ dopiero modlitwa księdza Piotra i Ewy przerywają pogańską pieśń.



• „Konrad Wallenrod ” Adam Mickiewicz - szaleństwem tytułowego bohatera jest brak rozsądku. Ryzykował własnym życiem w imię celu, którego osiągnięcia nie mógł być ani trochę pewien. Decydując się na taki krok Konrad nie kierował się rozumem. Jak na bohatera romantycznego przystało, najważniejsze były dla niego uczucia – miłość do ojczyzny. Konrad w walce o wolność zgodził się na ukrywanie własnej tożsamości i życie w obłudzie. W jego życiu dominuje kłamstwo, fałsz i zatajanie własnych uczuć i pragnień. To nieustanne życie w napięciu staje się dla Konrada nie do zniesienia, bohater stroni od ludzi i popada w alkoholizm. Podejmując decyzję o podstępnej walce mówi swojej ukochanej:

„Biada, mówił, niewiastom, jeśli kochają szaleńców,

Których sercu nie może szczęście domowe wystarczyć”

Świadczy to o moralnym tragizmie szaleńca, który stanął przed wyborem miedzy obowiązkiem a pragnieniem.




• „Lambro” Juliusz Słowacki - główny bohater powieści poetyckiej był greckim powstańcem, któremu przyszło zmagać się we własnym kraju z tureckim najeźdźcą. Lambro nie poniósł śmierci w walce, a tym samym skazał się na życie w zniewolonej ojczyźnie. Niewola, świadomość uciemiężenia rodaków, wyrzuty sumienia i własne niespełnienie, rodziły w duszy bohatera uczucie zemsty i chęć podjęcia walki przeciwko dziejowej niesprawiedliwości i wyrokom oszalałej historii. Ojczyzna staje się bóstwem i sacrum. Lambro odrzuca wszelkie inne wartości, odrzuca cały świat. Przeradza się w korsarza, mającego przygotować i poprowadzić ogólnonarodowy zryw. Niestety – jedynym czynem, którego dokonał jako Grek – mściciel było teatralne spalenie tureckiej fregaty. Konflikt pomiędzy deklaracjami bohatera a jego słabością i biernością, stał się przyczyną szaleństwa. Lambro, udręczony swym losem, znajduje ukojenie w narkotyku. Napój makowy przenosi go w świat nieskończonych wizji o spełnieniu i wolności:

„I życie mieni na sen gorączkowy,

Sen tak jasnymi grający barwami,

Że chwile życia zdają mu się snami,

A sen szalony wydaje się życiem.”

Bohater przeżywa skrajne uczucia, a śmiech gwałtowny i „szatański”, który często przerywa chwile zadumy, jest jedyną reakcją na rzeczywistość oraz sposobem godzenia się ze światem. Człowiek o niezwykłej wrażliwości i umiejętności romantycznego odczuwania świata, nagle przestaje czuć, zamierają jego dusza i zmysły, aż tak, że zabija najbliższą osobę, a po tym popełnia samobójstwo.



• „Balladyna” Juliusz Słowacki – przyczyny obłąkania tytułowej bohaterki wynikają z jej charakteru. Cechuje ją próżność i pewność siebie. Ukształtowały się one w domu, w którym matka traktowała ją jako lepszą córkę. Dlatego też Goplanie w tak łatwy sposób udaje się ingerować w życie Balladyny. Najpierw zsyła Kirkora. Wydaje się to być szczęśliwym wydarzeniem dla Balladyny. Aby osiągnąć dostatnie życie, musi jednak zabić siostrę. Balladyna nie czuje się bezpieczna. Jest pełna podejrzeń w stosunku do innych, np. do pustelnika, dokonuje więc kolejnych zbrodni. Każda z nich jest więc według niej uzasadniona, ponieważ wyklucza osoby, które mogą jej przeszkodzić. Zbrodnie powodują, że Balladyna staje się osoba wyzbytą z emocji. Skazuje się więc na samotność, ciągły lęk, o którym przypomina jej nieustannie pojawiająca się krew. Balladyna słyszy głosy umarłych, którzy śpiewają do melodii granej przez chochlika. Zebrani goście nie rozumieją, „co znaczy takie obłąkanie w oczach grafini? Czy prosta piosenka, która wieśniacy przy grabionym sianie nucą na fletniach - tak ja biedną nęka?...”. Balladyna uważa, że jest to pieśń o niej i jej zbrodniach. Bohaterka widzi ducha swojej zamordowanej siostry. Przemianę w zachowaniu Balladyny zaobserwować można w momencie, gdy obejmuje władzę. Ponieważ spełniła swoje marzenia, może być uczciwą kobietą. Wydając wyroki w sprawach, z którymi przychodzą do niej poddani, świadomie skazuje siebie. W ostateczności, przyczynia się do swojej śmierci.



• „Kordian” Juliusz Słowacki - w akcie pierwszym bohater przyrównuje stan swojej duszy do otaczającej go przyrody. Po rozmowie z ukochaną, niezrozumiany przez nią, tego samego dnia strzela sobie w głowę, jednak przeżywa. Słynny monolog na Mont Blanc, podczas którego objawia swoją manię wielkości oraz ambicję, żeby zbawić świat – nawet kosztem własnego kraju, scena zamachu na cara, od którego powstrzymują go dwie wyimaginowane postacie, czy też pobyt w domu wariatów i rozmowa z doktorem-szatanem czynią tę postać niezrównoważoną.



• „Nie-Boska komedia” Zygmunt Krasiński – Orcio - dziecko Marii i Henryka urodziło się w pozornie szczęśliwej rodzinie. Nic nie wskazywało na jego nadzwyczajność. Gdy hrabia Henryk opuszczał dom, zrozpaczona Maria zaklęła syna: „bądź poetą aby cię ojciec kochał nie odrzucił kiedyś(...) przeklinam cię, jeśli nie będziesz poetą”. Nadwrażliwy Orcio jako poeta spotykał się z duchem matki i miał wizje śmierci zarówno swojej jak i ojca, co w połączeniu z jego słabą kondycją psychiczną doprowadziło go do obłędu. Zginął podczas oblężenia Okopów Świętej Trójcy. W jego postaci został skoncentrowany motyw romantycznego poety jako osoby obłąkanej. To właśnie dziecko w tej epoce było uważane za istotę kontaktującą się ze światem nadprzyrodzonym. Na Orcia szaleństwo sprowadziła własna matka, a dziecko zapłaciło za nie życiem.



• „Sala nr 6” Antoni Czechow - autor opisuje prowincjonalny szpital w dalekiej Rosji. Tytułowa sala to oddział psychiatryczny tamtejszej placówki. Pacjenci leczący się w szpitalu skazani byli na nudę i bezczynność. Nie mieli kontaktu z lekarzem, poza nielicznymi wyjątkami pozbawieni byli możliwości opuszczania szpitala, a każda próba buntu była brutalnie tłumiona przez stróża Nikitę. Jednym z pacjentów szpitala był Iwan Dmitrycz, człowiek bardzo inteligentny. Pewnego razu odwiedził go doktor Andriej Jefimycz. Rozmowa uświadomiła doktorowi bezsens jego wcześniejszego życia i doszło do absurdalnej sytuacji – lekarz szpitala sam staje się jego pacjentem. Zauważa: „Moja choroba polega na tym, że w ciągu dwudziestu lat znalazłem w całym mieście jednego, tylko rozumnego człowieka, a i to wariata.” Stąd wniosek – do szpitala nie trafiali ludzi chorzy, lecz niewygodni dla „zdrowej” części społeczeństwa.



• „Zbrodnia i kara” Fiodor Dostojewski - Raskolnikow to znaczy „odszczepieniec”. Bohater na tle prawosławnej społeczności rosyjskiej wyróżnia się on swym ateizmem, a rzeczywistość interpretuje tylko w kategoriach rozumowych. Jego sytuacja oraz poczucie wyższości i odrębności, obudziły w nim pragnienie zmiany świata na lepsze i zaprowadzenia sprawiedliwości. Dzieląc ludzi na zwykłych i niezwykłych, mających prawo przekraczania norm moralnych w imię dobra ludzkości, sam siebie zalicza do tej drugiej kategorii. Raskolnikow postanawia zabić. W momencie specyficznego eksperymentu zjawia się siostra Alony – Lizawieta. Bohater przerażony i zaskoczony zmuszony został zabić także i ją – niewinną wariatkę. Etap po zabójstwie pokazuje, że zabił także samego siebie - własną psychikę i stracił możliwość normalnego funkcjonowania. Raskolnikow traci świadomość, napadają go dreszcze i gorączka, naznaczony piętnem zbrodniarza, oszalały zaciera ślady krwi na ubraniach. Popada w stan obsesji, targają nim skrajne uczucia, czuje się kontrolowany i błąka nieprzytomny po mieście, gestykulując i mówiąc do siebie. Na jego wargach pojawia się na wpół niedorzeczny uśmiech – „Później wspominał, że śmiech jego był wtedy krótki, nerwowy, bezgłośny, że śmiał się cały czas, gdy przechodził przez plac”. Wobec najbliższych wykazuje się sadyzmem i okrucieństwem.



• „Przygody Dobrego Wojaka Szwejka” Jaroslav Ha�ek - powieść opisuje w sposób prześmiewczy absurdy życia w zbiurokratyzowanym Cesarstwie Austro-Węgier. Szwejk, poczciwy sprzedawca psów zostaje przypadkiem uwikłany w zawiłości Wielkiej Wojny. Efekt groteski zostaje osiągnięty poprzez przeciwstawienie dobrodusznego i naiwnego bohatera wielkiemu i bezdusznemu systemowi. Szwejk trafia do szpitala psychiatrycznego, ponieważ ma zostać orzeczone czy „jest głupi czy tylko udaje”, aby wymigać się od obowiązku walki ku chwale Ojczyzny. Oto jak sam bohater opisuje szpital: „Taka tam panuje wolność o jakiej nawet socjalistom się nie śniło. Można tam polować na Pana Boga albo Przenajświętszą Panienkę (…). Jeden podawał się nawet za Cyryla i Metodego, aby dawali mu podwójne porcje. Inny znowu był w ciąży i każdego zapraszał na chrzciny (…) Ale trzeba dodać, że nie brak nam całkiem cichych wariatów. Był tam np. jeden wykształcony wynalazca, który ciągle dłubał w nosie i raz na dzień mówił W tej chwili wynalazłem elektryczność. Szpital jest miejscem, gdzie króluje wolność słowa. Jeśli na wolności za przypadkowe obrażenie cesarza pod wpływem alkoholu groziła kara więzienia, to tutaj każdy mógł bezkarnie głosić swoje poglądy.



• „Granica” Zofia Nałkowska - Justyna Bogutówna, córka kucharki w dworku w Boleborzy, nawiązała romans z Zenonem Ziembiewiczem, zanim jeszcze ten ożenił się z Elżbieta Biecką. Wyjazd rozłączył kochanków, jednak w Warszawie Zenon ponownie uwiódł dziewczynę. Kiedy zaszła w ciążę, a bohater wręczył jej pieniądze na aborcję Justyna wpadła w szał, a ostatecznie - oblała prezydenta miasta kwasem. Powodem obłędu dziewczyny było więc odrzucenie i usunięcie ciąży. Została sama, bez pieniędzy i psychicznego wsparcia, wyrzucona jak zbędny przedmiot, niechciana, odrzucona. Jakby tego było mało, musiała pogodzić się z faktem zabicia własnego dziecka, podczas gdy żona Zenona - Elżbieta - urodziła zdrowego, ślicznego synka. Depresja przerodziła się w manię, rodzaj psychozy; Justynę prześladowała żądza zemsty. W konsekwencji było to oślepienie Ziembiewicza.



• „Szewcy” Stanisław Ignacy Witkiewicz – opisuje Scurvyego dorobkiewicza, który dzięki nauce i pracy awansował na stanowisko prokuratora sądu najwyższego. Przez cały czas odczuwa jednak dokuczliwą nijakość i pustkę duchową, co maskuje życiem w luksusie i rozwiązłymi rozrywkami. Całą jego metafizykę stanowi szaleńcze pożądanie i miłość do Księżnej Iriny, która imponuje mu swym pochodzeniem. Jest jednak bezradny - Irina to bowiem wcielenie kobiecego demonizmu. Odepchnięty Scurvy nie spełnił się również jako rządzący, gdyż cały czas cierpiał na straszną pustkę wewnętrzną. Niemożność zaspokojenia seksualnych żądz, dzięki którym bohater mógłby doznać intensywność rzeczywistości, doprowadzają go do szaleństwa. Scurvy przemienia się wręcz w psa. Przywiązany do łańcucha skomle, wyje przeraźliwie i dziko, czołga się na czterech łapach przed Księżną i w końcu zdycha. Obłęd Scurvy`ego można wytłumaczyć tym, że pragnie on być tak samo pieszczony i hołubiony jak ulubiony piesek Księżny – Teruś. Witkacy tworzy więc przerażającą groteskową sytuację , która obnaża prawdziwą duchową sytuację ludzi w momentach dziejowych przewrotów. Okazuje się, że świat współczesny mu pozbawiony jest metafizyki, której odczuwanie odróżnia człowieka od zwierząt i automatów i jednostki wybitne od otępiałego tłumu. Pustkę wypełnia szaleństwo, niosące wynaturzenie i deformację.



• „Wichrowe Wzgórza” Emily Bront� - Heathcliff nie jest on szaleńcem w stereotypowym znaczeniu tego słowa: autorka nie sugeruje, że wymaga on jakiegokolwiek leczenia, co jest także podyktowane wymogami i pruderią epoki. Bohatera to przybysz z obcego ludziom świata i zgodnie z narracją można powiedzieć, że reprezentuje „kosmiczne siły ciemności”. Jego szaleństwo rozpoczyna się od obsesyjnej miłości do Katarzyny. Przyjmuje ona formy bezwzględnego oddania, paranoicznej zazdrości i niekontrolowanej demonstracji swojego uczucia, co stoi w opozycji do opanowanego charakteru i chłodu emocjonalnego, jaki Heathcliff ukazuje we wszystkich innych dziedzinach życia. Mężczyzna został jednak odrzucony; słysząc słowa Katarzyny: „poniżyłabym się wychodząc za Heathcliffa”, ucieka z posiadłości, po czym wraca po trzech latach, jako człowiek majętny i bezwzględny. W tym właśnie momencie powieści rozpoczyna się drugie szaleństwo Heathcliffa: konsekwentna zemsta na wszystkich winowajcach swoich krzywd. Jego zemsta sięga dużo dalej: chce przyczynić się do kompletnego upadku męża Katarzyny, jej brata i ich rodzin. Niszcząc swoje otoczenie, Heathcliff zniszczył także siebie i swoje wnętrze. Otoczony powszechną nienawiścią pogrążył się w obłędzie: zaczął miewać omamy wzrokowe i słuchowe, widział twarz Katarzyny w każdym człowieku, nie jadał, a całe noce spędzał na grobie ukochanej, przeklinając swój los. Tym samym wiedział, że zbliża się śmierć, jednak nawet w jej obliczu nie poczuł żadnych wyrzutów sumienia.



• „Lolita” Vladimir Nabokov - Humbert Humbert, będąc w średnim wieku poznał zupełnie przypadkowo dwunastoletnią Dolores i natychmiast uległ całkowitej fascynacji jej cielesnością. Mała dziewczynka stała się obiektem seksualnych fantazji Humberta, który zaczął zachowywać się zupełnie jakby został przez nią opętany. Mężczyzna posunął się nawet do ślubu z jej matką, a kiedy jego żona zginęła w nieszczęśliwym wypadku stał się pełnoprawnym opiekunem i kochankiem dziewczynki. Dolores jednak okazała się nad wyraz przebiegłym dzieckiem i zaczęła wykorzystywać uzależnienie, w jakie przerodziła się miłość mężczyzny. Humbert pogrążając się w rozpaczy po stracie Dolores popadł w jeszcze większy obłęd. Nie mogąc żyć bez swojej nimfetki, rozpoczął kilkuletnie poszukiwania, a gdy po latach odnalazł Dolores, ta była już brzemienną mężatką. Oszalały z rozpaczy Humbert zabił mężczyznę, dla którego dziewczyna go porzuciła. W skutek tego trafił do więzienia, lecz nie czuł wyrzutów sumienia, wręcz przeciwnie uważał że dokonał sprawiedliwego osądu.



• „Lot nad kukułczym gniazdem” Ken Kesey - książka pisana była pod wpływem osobistych doświadczeń autora. Keesey – wieczny buntownik i hipis, pragnąc zrozumieć psychikę ludzi psychiczne chorych, narkotyzował się, a także odbył staż w klinice psychiatrycznej, gdzie potajemnie poddał się elektrowstrząsom – powszechnie stosowanej metodzie „wychowawczej”. Książka opowiada historię McMurphego – drobnego przestępcy, który pragnąc uniknąć kary więzienia symuluje chorobę psychiczną. Bohater jest przekonany, że pobyt w szpitalu będzie dobrą zabawą, jednak tak się nie dzieje. Trafia bowiem na twarde rządy pielęgniarki oddziałowej Ratched nazywanej powszechnie Wielką Siostrą, której metody są iście totalitarne. Powieść możemy interpretować jako metaforę każdego zniewolenia i stosowania totalitarnych metod.



• „Ptasiek” William Wharton - historia głównego wątku, którym jest dziecięca przyjaźń pomiędzy Alem a Ptaśkiem, niesie także obraz szarego, prozaicznego życia Ameryki w latach przed wybuchem drugiej wojny światowej, a także daje wyobrażenie o mentalności amerykańskiego społeczeństwa. „Wybudowaliśmy dla siebie klatkę – cywilizację - gdyż byliśmy zdolni do myślenia, a teraz musimy myśleć, ponieważ jesteśmy zamknięci w klatce. Wiem, że na zewnątrz jest świat prawdziwy: trzeba tylko wydostać się z klatki.” Ptasiek całe swoje życie pragnął ten prawdziwy świat odkryć i poznać. Nie akceptował otaczającej go rzeczywistości, w której człowiek ze swoimi indywidualnymi odczuciami i marzeniami staje się nic nie wartym elementem machiny społecznej. Ucieczką stała się dla chłopca obsesyjna miłość do ptaków, które były dla niego ucieleśnieniem wolności, niezależności i wzniosłości ducha.





Ptasiek zapragnął żyć według ptasich reguł. Całe dnie spędzał na obserwacjach kanarków, siedząc z nimi w klatce. Chciał odgadnąć tajemnicę latania, ciągle ćwiczył machanie rękami, aż jego ciało uległo deformacji. Na zbudowanych przez siebie skrzydłach podejmował próby wzbicia się w powietrze. Obłęd rozpoczął się, gdy bohater zaczął śnić, że jest ptakiem i gdy sen okazał się silniejszy od rzeczywistości. Za cenę częściowej utraty tożsamości pokonał barierę ciążącej mu materii. Udział w wojnie i związane z tym przeżycia, sprawiły, że Ptasiek całkowicie zrezygnował z bycia człowiekiem. Ptasiek – schizofrenik to już Ptasiek – ptak, kucający na jednej nodze na środku celi szpitala psychiatrycznego i przekręcający w ptasi sposób głowę. Ptasiek nie potrafił się przystosować i zrezygnować z własnej postawy moralnej. Wolał uciec w swój wewnętrzny świat, zachowując autentyzm i wewnętrzną prawdę, niż być niewolnikiem zamknięty m w klatce cywilizacji.



• „Pachnidło” Patrick S�skind - główny bohater, Jean-Baptiste Grenouille, od urodzenia posiada nadludzki zmysł węchu, a także cechę, przez którą ludzie czują do niego niewyjaśnioną niechęć – brak własnego zapachu. Gdy dorasta, jego celem staje się stworzenie pachnidła, dzięki któremu zawładnie nad ludzkimi sercami. Bohater nie liczy się z nikim. Żył w swoim świecie – świecie zapachów i to było jedyne, co interesowało go w świecie zewnętrznym. Bez żadnych skrupułów oszukiwał i kłamał, żeby osiągnąć swoje cele. Popełnione morderstwa ani na chwilę nie przyprawiały go o poczucie winy. Spędził siedem lat w jaskini, z dala od ludzi, gdzie jedynym jego zajęciem było wyobrażanie sobie siebie jako władcy wspaniałego królestwa zapachów. Grenouille zasługuje jednak na miano osoby wybitnej. Wyznaczył sobie cel w życiu i z całych sił dążył do jego realizacji. Pomagał mu w tym zarówno jego talent, jak i cechy charakteru. Wbrew wszelkim przeciwnościom nie poddawał się i w końcu osiągnął swój cel.



• „Weronika postanawia umrzeć” Paulo Coelho - autor, w swoistej przypowieści, za pomocą postaci Króla, Królowej oraz poddanych, przedstawia istotę szaleństwa XX wieku. W dzisiejszych czasach człowiek widzący rzeczy, których nie ma nie jest szaleńcem, a osobą chorą psychicznie. Według Coelho`a szalony jest cały świat. Całe społeczeństwo jest zwariowane, lecz dopiero, kiedy ktoś zaczyna wyróżniać się, ludzie zwracają na niego uwagę. Nasza normalność jest uzależniona od przestrzegania reguł i praw określonych przez ogół społeczeństwa. Zatem, aby powrócić do „normalnego” świata, wystarczy respektować wspomniane wcześniej zasady, dopasować się do panujących kanonów i brać przykład z ustalonych wzorców.



Motyw szaleństwa w malarstwie



Bosch H., „Statek szaleńców” - jest to metaforyczny obraz ludzkości, statek pełen oszalałych, głupich, szkodzących sobie wzajemnie i rujnujących podstawy swej egzystencji ludzi. Całość jest pełna grozy, ale i humoru, budzi przerażenie i śmiech zarazem.



Delacroix F. V. E., „Hamlet z czaszką Yoricka” - obraz przedstawia głównego bohatera przebywającego w towarzystwie Horatia oraz grabarza na cmentarzu. Dowiaduje się on wówczas, że odnaleziona przez niego czaszka należała do Yoricka - królewskiego błazna, z którym niegdyś, gdy był małym chłopcem, przyjaźnił się. Okazuje się, że niewiele możemy osiagnąć, skoro po naszej głowie, po naszych pomysłach, po nas zostaje jedynie to, co po Yoricku – czaszka.





Munch E., „Krzyk” - już sam tytuł przekazuje emocje, a postać na pierwszym planie, rozmazana, niedokładna, za to przerażona i krzycząca, wzbudza wewnętrzny strach i współczucie. Postać stoi na niekończącym się moście, w dole widać zatokę, bądź rzekę oraz niebo w kolorach ostrej czerwieni, żółci oraz pobłyskującego błękitu ukazujące zachód słońca, bądź może już zmierzch. Wyraźnie przebrzmiewa w tym motyw vanitas - przemijania. Postać skupia się na chwili obecnej. Jej krzyk przedziera się przez płótno i niemalże słyszymy je sami. Za postacią, na drugim planie, znajdują się dwie osoby, które wykazują spokój, obojętność względem krzyczącego, tak jakby nie zauważali jego przerażenia. Obraz jest odzwierciedleniem uczuć pierwszoplanowej postaci oraz wielu innych ludzi. Ukazuje strach przed obcością i alienacją człowieka. Przed zatraceniem wartości i osamotnieniem. Krzyk nabiera wymiarów obłędu w oczach obserwatorów, którzy nie rozumieją go, nie interesują się i udają, iż problem ten nie istnieje.



Motyw szaleństwa w filmie



„Lokator”, reż. Roman Polański – oraz to szczegółowe studium schizofrenii. Tłem dla intrygującego thrillera jest mieszkanie z tajemniczą przeszłością w kamienicy pełnej ponurych i złowrogich mieszkańców. Trelkovski to cichy i niepozorny urzędnik, którego szare życie wypełnia się strachem i grozą, kiedy wprowadza się do nowego mieszkania. Do narastającej paranoi przyczyniają się inni lokatorzy, którzy nie zrobią niczego, by pomóc mu opanować obsesję na tle tragicznego losu poprzedniej lokatorki.



„Lot nad kukułczym gniazdem”, reż. Milos Forman - główny bohater filmu McMurphy. Aby uniknąć więzienia udał szalonego, dzięki czemu trafił do szpitala psychiatrycznego. Pobyt w klinice jednak bardzo go odmienił. Zderzył się z ludźmi chorymi, odepchniętymi przez społeczeństwo, zastraszonymi i osamotnionymi. Żyli jakby w innym świecie, szczelnie odgrodzonym od realności, to była ich samotnia, która miała swego przywódcę - oddziałową Ratched. McMurphy szybko zdał sobie sprawę, iż to w jej rękach leży los pacjentów. Kobieta w średnim wieku, której życiem był szpital. Skutecznie uzależniła od siebie chorych tak, że żaden nie chciał wrócić do normalnego świata.





„Lśnienie”, reż. Stanley Kubrick - Jack Torrance zostaje zatrudniony w hotelu Overlook w charakterze zimowego dozorcy. Do swojego nowego miejsca pracy przyjeżdża z żoną Wendy i Dannym - swoim pięcioletnim synkiem. Jack widzi w tym odludnym miejscu szansę zerwania z burzliwą przeszłością pełną alkoholizmu i przemocy. Jednak sprawy przybierają zły obrót kiedy rodzina Torrance`ów zostaje odcięta od świata przez potężne zamiecie śnieżne, Danny odkrywa, że hotel jest nawiedzony, a duchy w nim uwięzione stopniowo doprowadzają Jack`a do szaleństwa.



„Obłęd”, reż. John Maybury - sierżant piechoty morskiej Jack Starks zostaje ciężko postrzelony w głowę podczas działań wojennych w Zatoce Perskiej. Wymyka się śmierci, ale w wyniku postrzału cierpi na amnezje. Zwolniony z wojska, postanawia wrócić do rodzinnego Vermont. Podróżując autostopem Starks traci przytomność. Po obudzeniu dowiaduje sie, ze jest sadzony w procesie o morderstwo. Uniewinniony z powodu choroby psychicznej, Starks zostaje poddany porażającej eksperymentalnej terapii doktora Beckera w zakładzie dla psychicznie chorych kryminalistów. Jego umysł zaczyna składać w całość pojedyncze przebłyski pamięci, dotyczące wydarzeń wojennych i zabójstwa policjanta.





„Pachnidło: Historia mordercy”, reż. Tom Tykwer - film opowiada historie Jean Baptiste Grenouille`a żyjącego w XVIII w. we Francji. Jean miał trudne dzieciństwo wychowywał się w sierocińcu, skąd został sprzedany do pracy w garbarni skór Nie był on jednak zwykłym człowiekiem, posiadał doskonały zmysł węchu. Potrafił rozpoznać każdy zapach nawet z dużej odległości. Dzięki swojemu darowi znalazł pracę w zakładzie słynnego włoskiego perfumiarza. Jean Baptiste miał jeden cel w życiu, chciał uwiecznić wszystkie otaczające go zapachy a najbardziej zapach kobiety, w tym celu udał się Grasse gdzie nauczył się Tajemniczej Sztuki Nawonienia. Tu także zamordował 13 kobiet, aby stworzyć z ich zapachów najdoskonalsze perfumy świata.



Motyw szaleństwa - wybrane tematy wypracowań



Temat szaleństwa można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:



• Szaleńcy jako bohaterowie literaccy. Przedstaw na podstawie wybranych lektur.

• Szaleństwo, odmienność, indywidualizm w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach.

• Motyw szaleńca w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach.

• Różne sposoby wykorzystania motywu szaleństwa i szaleńca w literaturze. Omów na wybranych przykładach.

• Kreacje szalonych i obłąkanych bohaterów w literaturze różnych epok.

• Wizerunki szaleńców i osób obłąkanych. Przedstaw, prezentując bohaterów literackich z różnych epok.



Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu.



Innym sposobem ujęcia motywu szaleństwa jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:



• Szaleniec, więzień, outsider – przedstaw kreacje wyobcowanych bohaterów literackich na wybranych przykładach. Odwołaj się do innych dziedzin sztuki.

• Motyw szaleństwa w literaturze i sztuce różnych epok.

• Motyw szaleństwa i jego rola w literaturze polskiej różnych epok. Omów temat na wybranych przykładach dzieł literackich i filmowych.

• Obłąkani i szaleni w dramatach Szekspira i utworach romantycznych. Przedstaw różne ich kreacje i omów ich funkcje, analizując wybrane utwory.



W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy szaleństwa występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania szaleństwa w określonej epoce lub przedziale literackim. Temat można sformułować następująco:



• Motyw obłędu i szaleństwa w epoce romantyzmu. Przedstaw zagadnienie na wybranych przykładach literackich.

• Znaczenie i różne sposoby przedstawienia motywów obłędu i szczególnych stanów świadomości w kreacji bohatera literackiego.

• Motyw szaleństwa w literaturze i sztuce XIX i XX wieku.



Ponadto mogą się pojawić tematy skupiające się na funkcjach motywu szaleństwa w wybranych utworach:



• Motyw szaleństwa i jego funkcje w wybranych utworach literackich.

• Omów na wybranych przykładach różne sposoby ujęcia i funkcje motywu szaleństwa.

• Omów funkcje motywu szaleństwa w literaturze XIX i XX wieku

• Na podstawie wybranych utworów literackich zinterpretuj funkcje motywu szaleństwa w literaturze.

• Motyw szaleństwa z miłości i jego funkcje.

• Różne sposoby kreacji i funkcje bohaterów niezrównoważonych psychicznie. Przedstaw temat w odwołaniu do różnych epok.



Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:



• Związek szaleństwa i geniuszu. Omów temat, analizując wybrane utwory literackie różnych epok.

• Wizerunki szpitala psychiatrycznego w literaturze. Przedstaw zagadnienie, odwołując się do wybranych tekstów literackich.



Określenie problemu – teza



Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.



Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:



• Motyw szaleńca jest chętnie eksploatowany literacko.

• Szaleństwo może dotknąć każdego i ma różne przyczyny.

• W literaturze dosyć często możemy odnaleźć postaci szaleńców. Przez niedostępność i tajemniczość, fascynowali oni pisarzy wielu epok.

• Szaleństwo oraz wyalienowanie przybierają w literaturze i sztuce różnorodne formy.

• Przykłady ludzi ogarniętych szaleństwem możemy znaleźć we wszystkich epokach, klasach społecznych i miejscach na świecie, a więc także w literaturze.

• Szaleństwo przybiera niejednolite formy. W różnym stopniu wypełnia życie bohaterów. Ich samoświadomość ma wpływ na dokonywane wybory.



Teza może ograniczyć dobór lektur, wskazując na powody szaleństwa:



• Twórcy dzieł literackich w różnych epokach często decydowali się na zamieszczenie w swych utworach kreacji bohaterów szalonych z miłości.

• Zarówno szaleństwo z miłości, jak i szaleństwo wywołane popełnionymi zbrodniami przynosi bohaterom klęskę.



Ujęcia problemu mogą też ograniczyć literaturę podmiotu do określonej epoki lub nawet twórczości jednego autora:



• Motyw szaleństwa u Szekspira ukazuje ludzi popadających w coraz to większy obłęd co prowadzi ich do zbrodni.

• Szaleństwo w utworach romantycznych ukazuje ludzi, wrażliwych, natchnionych poezją, takich którzy dają się ponieść emocjom i uczuciom.



Wśród innych tez możemy wyróżnić:



• Pisarze zafascynowani byli osobami stojącymi na granicy między racjonalnym światem i obłąkaniem – w pracy należy przedstawić sylwetki ludzi znajdujących się na granicy pomiędzy szaleństwem a zdrowym rozsądkiem.

• Przykłady z literatury pokazują dobitnie, że obłąkani mogą mieć bardzo rozsądne motywy odcięcia się od ludzi lub, wręcz przeciwnie, często działają na ich szkodę.

• Wszystkich szalonych bohaterów literackich łączy jedno: szaleństwo prowadzi do destrukcji, niezależnie od tego, czy jest prawdziwe, czy jest maską – trzeba pokazać destrukcyjną siłę obłędu prowadząca do tragedii.

• Różne kreacje szaleńca ze względu na przyczynę i znaczenie obłędu w życiu bohatera, a także sposób odbierania szaleńców przez społeczeństwo.

• Nie można jednoznacznie zdefiniować pojęcia szaleństwa, gdyż szalony jest szalonym tylko w obrębie pewnej rzeczywistości i w relacji ze społecznością.

• Przykłady bohaterów literackich pokazują, że geniusz często idzie w parze z szaleństwem – tak postawiona teza będzie wymagała odnalezienia bohaterów, którzy w wyniku swego szaleństwa zdolni byli do dokonania rzeczy wybitnych, nieosiągalnych dla innych. Czasem ich osiągnięcia przeczyć będą ogólnie przyjętym zasadom („Hannibal”, „Pachnidło”).



Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca.



Motyw szaleństwa - propozycje wstępu



We wstępie możemy odwołać się do definicji szaleństwa lub jego historii np.:



• Zgodnie z definicją szaleństwo jest to postępowanie wykraczające poza przeciętne normy, zwyczaje i powszechne poczucie bezpieczeństwa, a także choroba psychiczna lub stan człowieka nie panującego nad własnym zachowaniem.



Szaleństwo jest równie stare jak ludzkość. Pierwsze jego ślady są datowane na przynajmniej 5000 lat przed Chrystusem i są to ludzkie czaszki z wyraźnymi śladami trepanacji. Okrągłe dziurki w czaszkach najprawdopodobniej służyły za wyjście dla diabłów i demonów gnieżdżących się w głowie osoby obłąkanej. We wczesnych mitach i opowieściach szaleństwo jest przeznaczeniem lub karą zesłaną przez bogów. W czasach średniowiecza obłęd jest rozumiany na dwa sposoby: jako opętanie przez szatana lub wręcz odwrotnie jako doświadczenie mistyczne zbliżające do Boga. Nie było więc traktowane jako patologia którą należy leczyć lecz coś niezwykłego i zasługującego na powszechny respekt społeczeństwa. Dopiero w czasach renesansu zaczęto prowadzić pionierskie badania medyczne w tym temacie. W skutek czego pojawiły się domy wariatów. Umieszczano w nich ludzi którzy nie potrafili lub nie chcieli podporządkować się zwyczajom i normom społecznym. W siedemnastym wieku powstają zakłady zamknięte w których chorzy psychicznie są zmuszani do leczenia z pacjentami cierpiącymi na choroby weneryczne. Terapia polegała na biczowaniu, upuszczaniu krwi, zakuwaniu w łańcuchy i lodowatych prysznicach. Pacjenci byli izolowani od ludzi zdrowych w obawie przed zarażeniem.



Dopiero pod koniec osiemnastego wieku szaleństwo zostało zakwalifikowane jako choroba psychiczna, a w dziewiętnastym wieku pojawiają się pierwsze zakłady prywatne. Przez niezwykle długi czas uważano, iż szaleńcy jak dzikie zwierzęta wymagają okrutnego poskromienia. W dwudziestym wieku dzięki rozwojowi medycyny ludzie psychicznie chorzy mogą być leczeni i znaleźć opiekę w ludzkich warunkach. W dwudziestym wieku dzięki rozwojowi medycyny ludzie psychicznie chorzy mogą być leczeni i znaleźć opiekę w ludzkich warunkach.



• Szaleństwo jest jednym z najbardziej dramatycznych i martyrologicznych tematów literatury, dramatu, filmu.



W literaturze polskiej od romantyzmu po współczesność szaleńcy pojawiają się jako bohaterowie, umęczeni ponad wszelką miarę. Oni właśnie odczuwają najdotkliwiej ciosy naszej historii i absurdy egzystencji. W literaturze romantycznej szaleniec pojawiał się często jako człowiek zdruzgotany przez życie. Albo jako wielki pasjonat, gotowy na wszystko, nieobliczalny, "jęty szałem". Zakochany nieprzytomnie w Polsce, Kobiecie, Idei. (…) Obłęd był także wielkim tematem literatury modernistycznej. Młoda Polska na przełomie wieków fascynowała się nim jako dramatem duszy wyjątkowo wrażliwej. Człowiek normalny, przeciętny, pogodzony z życiem, bywał traktowany jako prostak, filister, nudziarz. (…) sztuce wieku XX obłęd często oznaczał "chorobę na świat", brak psychicznej odporności na okrucieństwa historii i wszechobecne zło. Rozliczne manie prześladowcze szaleńców, w psychiatrii miały swoje nazwy medyczne, ale w literaturze, w filmie uzyskiwały inną miarę: oznaczały lęk przed coraz groźniejszym i niezrozumiałym światem.



[H. Zaworska, Radosny żywot głupka, źródło online.]



Dziś termin szaleństwo stracił prawie całkiem pejoratywne brzmienie. Używany jest do określenia tego, co spontaniczne i żywiołowe albo też oryginalne i zabawne w swoim dziwactwie. W związku z tym szaleńcem może stać się każdy – na chwilę lub mając już takie dynamiczne usposobienie. Szalony fryzjer, szalony projektant, szalony prezenter telewizyjny... A wśród artystów co jeden to wariat. Nie ma zmiłuj. Jednak w tym całym obłędzie na punkcie obłędu gdzieś po cichu wiadomo, że prawdziwymi szaleńcami są inni, nie my i choć ciekawie jest na nich popatrzeć, posłuchać, wejść na moment w ich skórę, to tylko z bezpiecznej odległości, żeby nienormalność się nam nie udzieliła przypadkiem...



[M. Masłowiecka, Obraz szaleństwa w malarstwie, źródło online]



A. Motyw szaleńca w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach.



Przykład wstępu:



Przykłady ludzi ogarniętych szaleństwem możemy znaleźć we wszystkich epokach, klasach społecznych i miejscach na świecie, a więc także w literaturze. Mówiąc o motywie szaleństwa nie sposób nie wspomnieć o tym jak różne może ono mieć oblicze. Tak naprawdę nie sposób nawet ich wszystkich wymienić. Tak bowiem jak różnią się między sobą ludzie tak i w różny sposób i z różnych powodów stają się szaleni. Za osobę chorą psychicznie uznaje się kogoś, kto w odmienny sposób postrzega świat, nie potrafi dostosować przeżywanych emocji do sytuacji oraz ich intensywności; ma również trudność w panowaniu nad impulsami i popędami oraz niepożądanym postępowaniu w sytuacjach międzyludzkich. Liczne kreacje takich bohaterów możemy odnaleźć w literaturze.



B. Omów na wybranych przykładach różne sposoby ujęcia i funkcje motywu szaleństwa. Odwołaj się do wybranych tekst ów kultury.



Przykład wstępu:



Szaleństwo jest zjawiskiem o jakim mówić nie lubimy. Jest zjawiskiem smutnym, przytłaczającym i przerażającym zarazem. Gdy słyszymy słowo „szaleniec” nigdy nie myślimy dobrze o takim człowieku. Brak dla takich ludzi zrozumienia, cierpliwości, miejsca w społeczeństwie. Często ludzie się ich boją. Istnieją jednak osoby, które nie boją się ich, a pragną poznać, które nie odrzucają, a chcą zrozumieć. Jeśli nie zrozumieć, to chociaż ukazać odmienność ludzką, ukazać piękno, jakie ze sobą niesie, a jakiego czasem nawet nie zauważamy żyjąc głęboko skupieni na swoim świecie. Szaleństwo, mimo strachu jaki w nas wzbudza, przyciąga. Ma w sobie magnetyczną siłę, którą chcielibyśmy poznać. Dlatego właśnie powstają liczne filmy, tworzy się powieści, a także dzieła sztuki przesiąknięte motywem szaleństwa. Motywem tak bardzo bliskim ludziom i tak dalekim jednocześnie. W literaturze i sztuce spełnia wiele istotnych funkcji.



Motyw szaleństwa - propozycje zakończenia



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.



A. Motyw szaleńca w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach.



Przykład zakończenia:



Szaleństwo jest bardzo rozległym pojęciem. Przykłady, które zostały zaprezentowane w prezentacji udowadniają, iż obłęd towarzyszył ludziom od zawsze, od początków świata, przez przeróżne epoki aż do dziś. Na pewno nie zabraknie go również w przyszłości. Szaleńcy nie widzą zazwyczaj choroby w sobie, tłumaczą ją wielką miłością, jak Małgorzata, chwilą uniesienia, jak Kain, niesprawiedliwością, czy zwykłym marzeniem, jak w wypadku Jana Baptysty oraz Raskolnikowa. Można przyznać im rację. To otoczenie zrobiło z nich szaleńców, tylko dlatego, że się różnili, mieli coś, co ich wyróżniało i wzbudzali strach swoją innością.



Obłęd ma wiele twarzy i dotyka każdego z nas, w każdym z nas tkwi ziarno szaleństwa, które może wykiełkować, podczas gdy my nie zauważymy nawet. Przecież Kain, Małgorzata, czy chociażby św. Aleksy, byli na początku normalnymi ludźmi. Dlatego myślę iż warto spojrzeć innym okiem na ludzi szalonych, spojrzeć tak, jak patrzymy na siebie. I postarać się zrozumieć. Ponieważ kiedyś to my będziemy mogli potrzebować zrozumienia i to nas mogą minąć, zatykając uszy i udając, iż mijają powietrze.



B. Omów na wybranych przykładach różne sposoby ujęcia i funkcje motywu szaleństwa. Odwołaj się do wybranych tekst ów kultury.



Przykład zakończenia:



Różnorakie postrzeganie bohaterów chorych psychicznie ma związek z sytuacją historyczną. Osobliwości romantyzmu, rozdarte wewnętrznie, miały kreacyjną moc, posiadały wiedzę niedostępną zwykłemu człowiekowi i żyły całkowicie w świecie wewnętrznym. Kreacja postaci Rodiona Raskolnikowa jest natomiast odbiciem fascynacji Dostojewskiego zachowaniem człowiek w sytuacji ekstremalnej. Podobnie dzieje się w przypadku Nałkowskiej, która napisała „Granicę” w wyniku fascynacji Freudem i psychoanalizą. Według mnie, najciekawszym ujęciem szaleńca jest romantyczna koncepcja osoby widzącej. Szaleńcy byli wtedy stawiani wyżej niż mędrcy, a ich choroba była uznawana za dar i błogosławieństwo. Granica między fascynacją i zapałem a obłędem jest cienka. Omówione utwory łączy jedna funkcja. Ich autorzy ukazują, że na podatność na chorobę psychiczną nie ma wpływu pochodzenie, wiek czy płeć osoby. Ma jednak wpływ charakter i postawa życiowa, jaką dana osoba prezentuje.



Motyw szaleństwa - literatura podmiotowa



Książka:



1. Brontё E., Wichrowe Wzgórza, przeł. J. Sujkowska, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1990.

2. Bułhakow M., Mistrz i Małgorzata; przeł. [z ros.] Irena Lewandowska, Witold Dąbrowski, „Muza”, Warszawa 2002.

3. Byron G. G., Giaur, przeł. Adam Mickiewicz, „Siedmioróg”, Wrocław 1997.

4. Coelho P., Weronika postanawia umrzeć, przeł. Barbara Stępień, Grażyna Misiorowska. „Drzewo Babel”, Warszawa 2003.

5. Conrad J., Jądro ciemności. przeł. [z ang.] A. Zagórska, Wydawnictwo „Greg”, Kraków 2004.



6. Czechow A., Sala nr 6, [w:] tegoż, Moje życie i inne opowiadania, przekład zbiorowy, Wydawnictwo „Czytelnik”, Warszawa 1979, s 153 – 220.

7. Dostojewski F., Zbrodnia i kara, Instytut Wydawniczy Świadectwo - Akant, Bydgoszcz 2003.

8. Goethe J. W. von, Cierpienia młodego Wertera, tłum. Mirandola F., Wydawnictwo Greg, Kraków 2007.

9. Goethe J. W. von, Król Olch, [w:] tegoż, Dzieła wybrane, Warszawa 1983, s. 41-42.

10. Graves R., Mity greckie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1967.

11. Hasek J., Szwejk na tyłach [w:] tegoż, Przygody dobrego wojaka Szwejka podczas wojny światowej, tłum. P. Hulka – Lasowski, PIW, Warszawa 1980, s 5 – 199.

12. Jaworski K., Pod prąd, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1999.

13. Kesey K., Lot nad kukułczym gniazdem, tłum. T. Mirkowicz,Wydawnictwo Da Capo, Warszawa 1994.

14. Krasiński Z., Nie-Boska Komedia, Wydawnictwo Greg, Kraków 2006.

15. Krzysztoń J., Obłęd, Wydawnictwo Świat Książki, Warszawa 2005.

16. Księga Rodzaju, [w:] Biblia. Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, „Pallottinum”, Poznań 1980.



17. Kuncewiczowa M., Cudzoziemka, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1994.

18. Legenda o świętym Aleksym [w:] Między tekstami. Język polski część 1. Początki. Średniowiecze (echa współczesne), Gdańskie Wydawnictwo Oświatowe, Gdańsk 2004.

19. Markowska W., Herakles [w:] Mity Greków i Rzymian, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 1997, s.130-165.

20. Marquez G. G., Sto lat samotności, przeł. [z hisz.] G. Grudzińska, K.Wojciechowska, : Wydawnictwo "Muza", Warszawa 1998.

21. Mickiewicz A., Romantyczność, [w:] tegoż, Ballady i romanse, Wydawnictwo „Czytelnik”, Warszawa 1978.

22. Mickiewicz A., Dziady, Wydawnictwo Greg, Kraków 2004.



23. Mickiewicz A., Konrad Wallenrod, Oficyna Wydawnicza „Promocja”, Wrocław 2001.

24. Nabokov Vladimir, Lolita, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1991.

25. Nałkowska Z., Granica, Wydawnictwo „Czytelnik”, Warszawa 1972.

26. Shakespeare W., Makbet, przeł. [z ang.] M. Słomczyński, Wydawnictwo „Zielona Sowa”, Kraków 1998.

27. Shakespeare W., Król Lear, przeł. [z ang.] M. Słomczyński, „Zielona Sowa”, Kraków 2002.

28. Shakespeare W., Hamlet, przeł. [z ang.] S. Barańczak., „Znak”, Kraków 2002.

29. Schulz B., Sklepy cynamonowe, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984.



30. Sienkiewicz H., Krzyżacy, Wydawnictwo „Greg”, Kraków 2007.

31. Sienkiewicz H., Quo vadis, Wydawnictwo „Siedmioróg”, Wrocław 1996.

32. Słowacki J., Balladyna, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1972.

33. Słowacki J., Kordian, Beskidzka Oficyna Wydawnicza, Bielsko-Biała 1997.

34. Słowacki J., Lambro, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław 1986.

35. Staff L., Sonet szalony, [w:] tegoż, Ptakom niebieskim, PIW, Warszawa 1955.

36. Stevenson R. L., Doktor Jekyll i pan Hyde, Wydawnictwo „Iskry”, Warszawa 1985.

37. Saskind P., Pachnidło, przeł. Małgorzata Łukasiewicz, Wydawnictwo „Świat Książki”, Warszawa 2006.



38. Wharton W., Ptasiek, Seria: Salamandra, Dom Wydawniczy „Rebis”, Poznań 1996.

39. Wilde O., Portret Doriana Graya, przeł. Maria Feldmanowa, Wydawnictwo „Zielona Sowa”, Kraków 2006.

40. Witkiewicz S. I., Szewcy, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1974.



Malarstwo:



• Bosch H., Statek szaleńców – studium, ok. 1500.

• Bosch H., Statek szaleńców, olej, deska, Luwr, Paryż, ok 1500.

• Delacroix F. V. E. Dziewczyna na cmentarzu, 1824.

• Delacroix F. V. E., Hamlet i duch ojca, 1839, Luwr, Paryż.

• Delacroix F. V. E., Hamlet z czaszką Yoricka, 1839, Luwr, Paryż.

• Munch E., Krzyk, 1993.

• Rossetti D. G., Pierwsze szaleństwo Ofelii, 1864.

• Wauters E., Szaleństwo Huga van der Goes, 1872.



Film:



1. Cube, reż. Vincenzo Natali, [DVD] Kanada 1997.

2. Egzorcyzmy Emily Rose, reż. Scott Derrickson, [DVD], USA 2005.

3. Imię róży, reż. Jean-Jacques Annaud, [DVD] Francja Włochy RFN, 1986.

4. Lokator, reż. Roman Polański, [DVD] Francja USA 1976.

5. Lot nad kukułczym gniazdem, reż. Milo� Forman, [DVD] USA 1975.

6. Lśnienie, reż. Stanley Kubrick, [DVD] USA Wielka Brytania 1980.

7. Łowca jeleni, reż. Michael Cimino, [DVD] USA Wielka Brytania 1978.

8. Milczenie owiec, reż. Jonathan Demme, [DVD] USA 1991.



9. Misery, reż. Rob Reiner, [DVD] USA 1990.

10. Obłęd, reż. John Maybury, [DVD] Niemcy USA 2005.

11. Obłęd (Dementia 13), reż. Francis Ford Coppola, [DVD] USA 1963.

12. Pachnidło: Historia mordercy, reż. Tom Tykwer, [DVD] Francja, Hiszpania, Niemcy 2006.

13. Requiem dla snu, reż. Darren Aronofsky, [DVD] USA 2000.

14. Wstręt, reż. Roman Polański, [DVD] Wielka Brytania, 1965.



Motyw szaleństwa - literatura przedmiotowa



1. Bałutowa B., Wstęp, [w:] Brontё E., Wichrowe Wzgórza, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1990 s. LXIX – CXXV.

2. Beszczyńska Z., Obłęd kontrolowany, „Nowe Książki” 1995 nr 8 s. 41 – 42.

3. Błoński J., Klimowicz M., Wstęp [w:] Słowacki J., Powieści poetyckie, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław 1986.

4. Dąbrowski K, Zdrowie psychiczne, [tu:] Co to jest zdrowie psychiczne?, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985.

5. Didier J., Słownik filozofii, Książnica, Katowice 1992, hasło: szaleństwo.



6. Drabarek B., Falkowski J., Rowińska I., Szkolny słownik motywów literackich, Wydawnictwo KRAM, Warszawa 1998, (hasło: szaleństwo).

7. Encyklopedia Powszechna PWN. Red. Łąkowski R., PWN, Warszawa 1985. hasło: obłęd, s. 385.

8. Epoki literackie. Od antyku do współczesności, red. M. Hanczakowski, M. Kuziak, A. Zawadzki, B. Żynis, Wydawnictwo PPU PARK, Bielsko-Biała 2003.

9. Foucault M. Powiedziane, napisane. Szaleństwo i literatura, przeł. B. Banasiak i in., Aletheia, Warszawa 1999, s. 237 – 266.



10. Garsztka T., Twardzik B., W granicach realizmu. Trudne powieści w szkole średniej, rozdz. Uwiedziony, Romans z pod-tekstami, Wydawnictwo Znak, Kraków 2004.

11. Grabowski A., Opiełka – Pawlak A., Podbielski Z., Bryła L., Obraz przemian szpitala psychiatrycznego w polskiej literaturze pięknej – od oświecenia do czasów współczesnych, „Wiadomości Psychiatryczne” 2002, t. 5, nr 2, s. 125 – 130.

12. Helsztyński S., „Hamlet” Wiliama Szekspira, Biblioteka Analiz Literackich, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1969.

13. Herling - Grudziński G., Gombrowicz W., Dwugłos o sumieniu Raskolnikowa, „Znak” 1981, nr 1-2, s. 149-152.

14. Hulewicz J., Klimowicz M., Wstęp [w:] Witkiewicz S.I., Wybór dramatów, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Kraków 1974.

15. Hutnikiewicz A., Od czystej formy do literatury faktu, rozdz. Witkiewiczowska teoria „czystej formy” w teatrze, Wiedza Powszechna, Warszawa 1988.



16. Jaccard R., Szaleństwo, przeł. S. Cichowicz, Wydawnictwo Siedmioróg, Wrocław 1993.

17. Janion M., Wobec zła, rozdz. Patriota – wariat, Verba, Chotomów 1988.

18. Kaniewska B., Przepis na świat według Williama Whartona. „Polonistyka” 1996 nr 1 s. 12 – 17.

19. Kępiński A., Schizofrenia, Wydawnictwo Literackie, Kraków, 2001, str.11-13,132 – 140, 161.

20. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne, Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius”, Kraków – Warszawa 1997.



21. Komorowski J., „Makbet” Williama Shakespeare`a, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1989.

22. Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987, hasło: szaleństwo, Hamlet.

23. Kot W. Generacja „Ptaśka”. „Wprost” 1995 nr 23 s. 84 – 85.

24. Kott J., Hamlet Połowy Wieku, [w:] Szekspir Współczesny, PIW, Warszawa 1965, str. 77-93.

25. Podręczny słownik języka polskiego, oprac. Sobol E., PWN, Warszawa 1996, hasło: szał, s. 983.



26. Kowalczykowa A., Ciemne drogi szaleństwa, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1978.

27. Kowalczykowa A., Romantyczni szaleńcy, rozdz. I i III , PWN, Warszawa 1977.

28. Libera Z., „Konrad Wallenrod” Adama Mickiewicza, Czytelnik, Warszawa 1966.

29. Maliński R., Zaburzenia osobowości źródło online: http://www.psychologia.net.pl/artykul.php?level=217 (data korzystania 2 lipca 2009).

30. Millon T., Davis R., Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie, Wydawnictwo Instytut Psychologii Zdrowia, Warszawa 2005, str. 134-146.

31. Nasierowski T., Refleksja na temat psychiatrii mijającego tysiąclecia, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2000, t. 9, z 4, s 511-512.



32. Porter R., Szaleństwo. Rys historyczny, Wydawnictwo REBIS, Poznań 2003.

33. Rutka M., „Marzący: jest tam, gdzie go nie ma, a nie ma go tu gdzie jest”: o Ptaśku Williama Whartona. „Fraza” 1995 nr 8 s. 80-87.

34. Rzehak W., Opracowanie, [w:] Szekspir William, Makbet, Wydawnictwo GREG, Kraków 2007, s. 124-126, 131-132.

35. Sinko G.,Wstęp. [w:] Shakespeare W, Makbet, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1956.



36. Siwicka D., Romantyzm 1822-1863, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.

37. Słownik języka polskiego, red. Szymczak M., PWN, Warszawa 1979, hasło: szaleniec, s. 391.

38. Słownik języka polskiego, red. Szymczak M., PWN, Warszawa 1979, hasło: obłęd, s. 416.

39. Stiller R., Lolita jako gra i paradoks (Posłowie), [w:] Nabokov Vladimir, Lolita, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1991.

40. Szydlik S. H. Oni pośród nas. Fragmenty wspomnień, cz. I, „Wiadomości Psychiatryczne” 2002, t. 5, nr 3, s. 229 – 235.

41. Szymutko S., Nadzieja nazywa się Wharton. „Res Publica Nowa” 1995 nr 11 s. 44 – 47.

42. Szyrocki M., Johann Wolfgang Goethe, Wiedza Powszechna, Warszawa 1981.

43. Vittorio A., „Wariat, czyli kto”, „Charaktery”, nr 4 (123) , 2007.

44. Zaworowska H., Radosny żywot głupka, „Wprost”, nr 27/1999, 4 lipca 1999.