Jesteś w: Motyw szatana

Motyw szatana

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw szatana - wprowadzenie



Ludzi od zawsze fascynowała postać szatana. Może dlatego, że nie przyjął wszystkiego tak jak Bóg to sobie wyobrażał. Diabeł sprzeciwił się Bogu, ponieważ pragnął stworzenia swojego królestwa na ziemi. W pierwszych księgach Biblii motyw Szatana powiązany jest z grzechem Adama i Ewy. Jednak w Księdze Rodzaju pojawia się wzmianka o buncie aniołów. Tam też szatan utożsamiany zostaje z ich przywódcą, Lucyferem. Legenda o buncie i wygnaniu Lucyfera stworzona została przez autorów żydowskich i chrześcijan. Jako przywódca hierarchii, najdoskonalsza istota „namaszczony cherubin” musiał być świadomy, że przebywa w stanie największej szczęśliwości. Nie docenił jednak uznania Najwyższego i na tym polegał jego grzech. Chciał być podobny do Boga nie w tym sensie, że chciał się stać drugim Bogiem, ale że chciał pokierować sam swoim zbawieniem, chciał się od Stwórcy uniezależnić. Nie jest on jednak równy Bogu, ponieważ został stworzony właśnie przez niego. Należy wspomnieć o folklorze polskim. Tam legendarne, rogate postacie nie wywodzą się od upadłych aniołów lecz od złych lub złośliwych demonów - czartów lub biesów pochodzących z mitologii słowiańskiej.



Szatan fascynował wielu twórców, zwłaszcza w tych epokach, w których światopogląd cechował się dynamizmem i przeczuciem zbliżającej się katastrofy. W kulturze europejskiej miał okresy wzlotów i upadków. Były momenty, gdy zepchnięto go pod ziemię. Został ośmieszony na przykład przez wielu pisarzy oświecenia i uznany za żałosny relikt ciemnej epoki. Wokół jego osoby narosło wiele legend, a wraz z nimi wiele niedomówień. Szatan był dość popularną postacią wśród romantyków. Przetrwał w literaturze okultystycznej XIX wieku. Ukazał się znowu jako fascynująca, pełna tragizmu postać w poezji, powieściach i malarstwie epoki neoromantycznej.



Współcześni ludzie diabła kojarzymy często z czerwonymi rogami, ogonem i bródką, jest on brzydki, często przedstawiany w piekielnych czeluściach. Czasem przybiera postać przystojnego mężczyzny, który kusi posługując się głównie inteligencją. Wybitni artyści wielu epok mieli różne wyobrażenia na temat tej interesującej postaci. Zdania co do jego wizerunku są różne, ponieważ nikt nigdy go nie widział dlatego ciągle powstają nowe spekulacje na temat jego zachowania i wyglądu.



Motyw szatana w literaturze



Biblia - w „Księdze Rodzaju” motyw szatana powiązany jest z grzechem Adama i Ewy. Kusiciel pod postacią węża, pragnący upadku człowieka, namawia Ewę do zjedzenia owocu z drzewa wiadomości dobra i zła, przez co skazuje ludzkość na poznanie grzechu. W „Księdze Rodzaju” pojawia się również wzmianka o buncie aniołów. Tam też szatan utożsamiany zostaje z ich przywódcą, Lucyferem. Legenda o buncie i wygnaniu Lucyfera stworzona została przez autorów żydowskich i chrześcijan. Jako przywódca hierarchii, najdoskonalsza istota „namaszczony cherubin” musiał być świadomy, że przebywa w stanie największej szczęśliwości. Nie docenił jednak uznania Najwyższego i na tym polegał jego grzech. Chciał być podobny do Boga nie w tym sensie, że chciał się stać drugim Bogiem, ale że chciał pokierować sam swoim zbawieniem, chciał się od Stwórcy uniezależnić. Nie jest on jednak równy Bogu, ponieważ został stworzony właśnie przez niego.



Wyraz „szatan” (jako imię) pojawia się pierwszy raz w „Księdze Hioba”: „A pewnego dnia, gdy przyszli synowie Boży, aby stać przed Panem, był też między nimi i Szatan". Pan piekieł staje się partnerem Boga w zakładzie o pobożność i prawość człowieka. Szatan będzie kusił zarówno Stwórcę, aby Ten wystawił wiernego Hioba na próbę, jak i samego Hioba. Zły duch dąży do odsunięcia człowieka od Pana. W Nowym Testamencie diabeł zostaje tam wyraźnie spersonifikowany jako nosiciel zła. W Ewangeliach jest złym duchem dręczącym człowieka, kusicielem Syna Bożego, siłą zła, władającą Judaszem, który nie potrafi przeciwstawić się mu. W Ewangelii według św. Łukasza przytoczone zostaje kuszenie Chrystusa na pustyni. Szatan ponownie zostaje zobrazowany jako głos z zaświatów jednak tym razem, pojawia się na moment u boku Jezusa, aby być Jego przewodnikiem i tym samym nakłonić Go do zdrady własnych wartości. W Apokalipsie diabeł pod postacią szkarłatnego smoka o siedmiu głowach jest „władcą tego świata”, doczesności, wszystkiego, co ziemskie i cielesne, jednak zostaje pokonany przez archanioła Michała. Według ewangelistów celem szatana jest nie tylko czynienie zła i szerzenie nieszczęścia, lecz przeszkodzenie człowiekowi w jego służbie Bogu.




„Boska komedia” Dante Alighieri – w utworze odnajdujemy kunsztowne przedstawienie piekła. Według włoskiego prekursora odrodzenia siedziba władcy podziemi ma kształt ogromnego, zwężającego się ku dołowi leja. Powstał on na skutek upadku Lucyfera z nieba. Dante i jego przewodnik Wergiliusz weszli w piekielne bramy, ich oczom ukazała się tablica głosząca „Porzućcie wszelką nadzieję wy, którzy tu wchodzicie”. Piekło w utworze to kraina katuszy, cierpią tu różne dusze, a kara zależy od rodzaju popełnionej zbrodni. Samo miejsce piekielne ma wygląd zwężającego się ku dołowi stożka i jest podzielone na 10 kręgów (w istocie 9 kręgów i przedsionek piekła). Im bardziej poważne przewinienie, tym w dalszym kręgu znajdują się kolejne napotykane postaci. Sam książę ciemności przebywa w ostatnim – dziewiątym kręgu mrocznego królestwa. Szatan ma postać bestii o trzech paszczach, w których znajdują się najwięksi grzesznicy: Kasjusz i Brutus – zdrajcy Cezara i Judasz – zdrajca Chrystusa.



„O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem” Mikołaj Sęp Szarzyński - tytuł sugeruje czytelnikowi, że nie ma ładu pomiędzy duchem i ciałem, a ludzkie życie jest niekończącą się walką, w której największym przeciwnikiem jest diabeł. „Srogi ciemności hetman” kusi człowieka różnymi sposobami, pragnie uwieść go pięknem świata i możliwościami, jakie daje doczesność. Jedyną ucieczką przed złem jest Bóg, któremu należy zaufać.



• „Faust” Johann Wolfgang Goethe - akcja utworu zaczyna się od zakładu Mefistofelesa z Bogiem o tytułowego Fausta. W następnej swojej rozmowie czart namawia już samego „zainteresowanego” do zawarcia paktu. Dopóki uczony nie wypowie słów: „Chwilo trwaj! Jakże jesteś piękna!”, Mefisto musi spełnić każde jego życzenie. W efekcie władca ciemności umożliwia Faustowi konfrontację z bogactwem doświadczeń niedostępnych zwykłemu śmiertelnikowi. Diabeł przedstawiony jako siła pragnąca zła, a czyniąca dobro – wbrew sobie staje się sprzymierzeńcem człowieka w walce o cel i sens życia, o realizację ludzkich ideałów i marzeń. Chociaż Faust i jego ukochana ostatecznie zostają zbawieni, dzieje się to tylko dzięki łasce Boga.




Zakład o duszę Fausta, jaki Mefistofeles zawarł z Bogiem od początku był przegrany, bo chociaż działania naukowca skłaniają go do wyciągnięcia negatywnych, pesymistycznych wniosków, to jego wewnętrzny rozwój prowadzi (choć nie jest to droga prosta) do afirmacji, akceptacji życia. Jak mówi chór aniołów: „Kto wiecznie dążąc się trudzi, / tego możemy wybawić”. Przez cały czas trwania umowy między Mefistem a Faustem wyraźnie widać pogardę jaką czują do siebie. O ile diabeł zachowuje jeszcze pozory szacunku wobec tego któremu zobowiązał się służyć, o tyle Faust jawnie okazuje swoją wyższość. Czyni to jednak bezpodstawnie – przecież gdyby nie Boże wstawiennictwo, musiałby uznać wygraną złego ducha. Mefistofeles nie może więc równać się z Bogiem, z czego zdaje sobie sprawę. Jest jednak znacznie sprytniejszy od człowieka, a mimo że swoim wyglądem nie przeraża, to jednak nie budzi sympatii czytelnika.



• „Pani Twardowska” Adam Mickiewicz - Mefistofeles, który przybywa do karczmy Rzym, ma wszystkie cechy diabelskiej postaci zgodne z ludowymi wyobrażeniami: „nos jak haczyk, kurzą nogę i krogulcze ma paznokcie”. Pojawia się znienacka, nie budzi swoim wyglądem przerażenia, bo nie ma cech demonicznych. Jest postacią komiczną, gdyż ucieka na widok pani Twardowskiej.



• „Dziady” cz. III Adam Mickiewicz - w „Wielkiej Improwizacji” Konrad, romantyczny poeta-bojownik, podejmuje niemal lucyferyczny bunt, staje w szranki z Bogiem w sporze o przyszłe przywództwo nad ludzkimi duszami. Jego bluźnierczy monolog ma w sobie wyraźne cechy opętania. Konrad w swojej przeogromnej miłości do ojczyzny wpada w obłęd, nie boi się wyzwać Boga na pojedynek, oskarżając go o zło świata. Nad wszystkim tym wydaje się mieć pieczę diabeł, a siły dobra i zła toczą bój o duszę romantycznego indywidualisty. Złe duchy kuszą go, by wypowiedział największe bluźnierstwo, – że Bóg nie jest ojcem świata, ale carem. Diabeł przegrywa, sam musi dopowiedzieć bluźniercze słowo.




• „Kordian” Juliusz Słowacki - autor umiejętnie łączy tradycję biblijną z tradycją narodową. W „Przygotowaniu” umieszcza Szatana na Łysej Górze, aby tu zaplanował dla Polski powstanie. Diabeł sprawia wrażenie, jakby decydował o losach ludzkości. Jest uosobieniem przeznaczenia, które góruje nad ludzkim losem, poniekąd kieruje całymi dziejami ówczesnej Polski. Władca ciemności wybiera sobie Polaków, aby walczyli o niepodległość tak, jak on walczy z Bogiem. Niczym stwórca powołuje do życia nieudolnych przywódców powstania. Jednak szatanowi wcale nie zależy na powodzeniu zrywu narodowego. Jest patronem złośliwości i tragedii. Klęska odda, bowiem cały naród w jego panowanie. Ostatecznie, w scenie szpitalnej, diabeł ukazuje się Kordianowi pod postacią Doktora. Demon doprowadza bohatera do całkowitej negacji ideałów, zabija w nim wiarę w celowość poświęcenia dla narodu, dowodzi, że bezgraniczne i bezrozumne poświęcenie robi z człowieka szaleńca.



• „Nie-Boska komedia” Zygmunt Krasiński - zło pojawia się w utworze pod postacią Dziewicy, którą diabeł podsuwa Hrabiemu Henrykowi. Jest ona romantycznie rozumianym ideałem kobiecości, syntezą piękna, subtelności i poezji. Stanowi wyraźny kontrast wobec Żony, budzi w poecie dawne tęsknoty i pragnienia, co powoduje, że Mąż staje się obojętny wobec poślubionej kobiety, co doprowadza ją do obłędu. Zjawa burzy szczęśliwe życie rodzinne. Bohater przeżywa rozdarcie pomiędzy Kochanką i Żoną, marzeniem i codziennością, poezją i prozą życia. Dziewica kusi go młodością i urodą, rezygnacja z tego jest zdradą wobec samego siebie: „Przeklęta niech będzie chwila, w której pojąłem kobietę, w której opuściłem kochankę lat młodych, myśl myśli moich, duszę duszy mojej.” Hrabia opuszcza dom i podąża za Dziewicą dopóki nie dostrzega złudy jej piękna. Mąż przeklina poezję, która w tym przypadku jako zło, twór szatański, doprowadza człowieka do zguby. Po powrocie zostaje ukarany śmiercią żony i kalectwem syna.



• „Dies irae” Jan Kasprowicz - w swym hymnie poeta uważa, że to Bóg stworzył zło na ziemi – jest okrutny i bezwzględny, przejął wartości wcześniej przypisywane szatanowi. Diabeł w tym wierszu to rozpustny gad – „dwujęzyczny smok”, przedstawiany w scenach miłości z Ewą, pramatką grzechu, wielką nierządnicą: „Na łonie jej spoczęła czarna, lśniąca broda rozpalonego szatana”. Podmiot liryczny uważa, iż Bóg jako Stwórca świata, powołał do życia również diabła, który zapanował nad ziemią. Wizja apokalipsy, jaką przedstawia Kasprowicz, to ostateczny rozrachunek Boga z wszelkim stworzeniem, w tym też z panem piekieł. W hymnie, podobnie jak w biblijnej Apokalipsie św. Jana, szatan objął władzę nad światem i dopiero interwencja Boga skazała go na zagładę poprzez zniszczenie tego świata.




• „Święty Boże, Święty Mocny” Jan Kasprowicz – utwór to katastroficzny hymn, inspirowany epidemią cholery i będący wyrazem światopoglądowego kryzysu autora. Zawiera bluźnierczy motyw modlitwy do szatana. Skoro Bóg jest milczący i obojętny na ludzką niedolę, podmiot liryczny zwraca się do diabła, który staje się władcą świata. „Szatanie ty kościotrupa chwyciłeś pod ramię i nad wysokość jego ostrej kosy wzrosłeś w niebiosy – a grom nie pada!”. W świecie pogrążonym w chaosie grzechu nie ma już Boga, a człowiek może liczyć jedynie na litość księcia ciemności.



• „Lucifer” Tadeusz Miciński – tytułowy bohater już we wstępie mówi, że pochodzi od Boga: „Jam jest płomień boży”. Sprzeczność „ciemny płomień” zdradza, iż jest symbolem zła określanego zwykle jako ciemność. Różne określenia w tym utworze charakteryzują jego siłę, władzę nad żywiołami, obrazują potęgę szatana. Jednakże szereg przeciwstawień odzwierciedla jego rozdarcie wewnętrzne – jest silny, ale i słaby, ma władzę, „a płakałby nad sobą”. Lucyfer u Micińskiego nie zostaje ukazany jako demoniczny sprawca zbrodni – to jednostka cierpiąca, która drogo płaci za swój bunt przeciw Bogu i jest zwyciężona przez wschodzące słońce, wielbiące Tego, któremu on się przeciwstawił. Upadły anioł staje się nam bliski, gdyż pod jego postacią możemy się kryć my sami, dręczeni rozterkami, przeżywający emocje, napięcia i niepewności wobec wszechświata.



• „Deszcz jesienny” Leopold Staff - poeta „trzech epok” kreśli obraz smutnego demona pogrążonego w rozpaczy nad złem świata. Taka postać spaceruje po ogrodzie (być może jest to metafora ludzkiej duszy?), niszczy go, zamienia w „straszną pustelnię” i płacze nad swoim dziełem. Motyw szatana służy tu stworzeniu nastroju dekadencji – odwrócenia się od świata, rozpaczy, negacji wszelkich wartości. Dokonawszy dzieła zniszczenia, nie odczuwa satysfakcji. Wręcz przeciwnie – przerażony swoim dziełem siada na kamiennym pustkowiu pogrążając się w rozpaczy: „Aż strwożon swym dziełem (...)/ położył się (...)/ By w piersi łkające przytłumić rozpacze/ I smutków potwornych płomienne łzy płacze”. Władca ciemności jest idealnie wpasowany w melancholijny obraz wiersza. Całość przepełniona jest nastrojem smutku, przygnębienia, typowo dekadenckim poczuciem bezsensu, końca i żalu.



• „Mistrz i Małgorzata” Michaił Bułhakow – autor kreśli wizerunek Wolanda, który przybywa na trzy dni do Moskwy, by obnażyć zakłamanie, obłudę i inne wady mieszkańców stolicy Rosji. Moskiewska rzeczywistość jaką zastaje jest wręcz „piekielna”. Można by się spodziewać, że w takim razie diabeł powinien się tutaj czuć jak u siebie. Jednak wszystko co robi Woland ze swą diabelską świtą służy raczej oczyszczeniu Rosji i jej naprawie. Działają w imieniu dobra. Nie można przecież zapomnieć, że to właśnie on pomaga Małgorzacie odzyskać mistrza, a umowa, którą podpisali nie dotyczyła jej duszy. W „Mistrzu i Małgorzacie” zło nierozerwalnie łączy się z dobrem. Autor przekonuje nas słowami szatana kierowanymi do Mateusza Lewity, że jedno bez drugiego nic nie znaczy: „Na co by się zdało twoje dobro, gdyby nie istniało zło i jakby wyglądała ziemia, gdyby z niej zniknęły cienie?”.



• „Władca Much” William Golding - autor w swej powieści ukazuje diabła pod postacią świńskiej głowy nasadzonej na pal. Turpistyczny obraz zakrwawionego łba, otoczonego muchami, żerującymi na padlinie, ma symbolizować zło, jakie zagościło na wyspie wśród zamieszkujących ją chłopców. Zgodnie z demonologią, Władcą Much nazywany był Belzebub, utożsamiany z szatanem lub nazywany demonem. Golding umiejętnie wykorzystuje jego postać w swej książce, by metaforycznie przedstawić czytelnikowi zło i bezduszność na wyspie.



• „Demon i Panna Prym” Paulo Coelho – autor ukazuje historię człowieka, który doznając tragicznych wydarzeń w swym życiu, wystawia innych na próbę, szukając w ten sposób swej własnej drogi. Podczas jego podróży towarzyszą mu dwa demony, dobry i zły, walczące o jego duszę. Obserwujemy naprzemienną dominację dobra i zła nad duszą bohatera, a także pojawienie się walczących sił nieczystych u boku Chantal Prym, która została wybrana przez tajemniczego gościa do swego eksperymentu. Cała opowieść stanowi walkę, której wynik jest jednak zależny od samego człowieka. Powinien on zwalczać pokusę i dokonywać właściwego wyboru, demony jego duszy ukazują mu dwie drogi, ale to do niego należy wybór.



Motyw szatana w malarstwie



Blake W., „Szatan w swej pierwotnej chwale” - szatan przedstawiony został w dziele pod postacią upadłego anioła. Znajduje się on w centralnej części obrazu i nacechowany jest za pomocą jasnych barw. Wygląda jakby posiadał dwie pary skrzydeł. Jedne są ciemniejsze od drugich i są o wiele większe, rozpięte na jego ramionach. Trzyma w ręku jabłko i berło, znane jako atrybuty, a zarazem symbole króla. Mimo tego, iż jest upadłym aniołem, symbole, które spoczywają w jego dłoniach wysuwają inny wniosek. Wygląda na to, że można utożsamić go z wielką, pełną potęgi, mocy postacią. Gwiazdy pod jego stopami są symbolem anielskości i nieśmiertelności. Przedstawia to fakt, że diabeł jest obecny w życiu ludzi i tak samo jak dobro jest nie śmiertelne tak samo zło też pozostanie nie śmiertelne.



Dali S., „Logiczny diabeł – Piekło, pieśń XXVII” - obraz przedstawia ogromną postać diabła o białych zębach, zamkniętych oczach, pomarszczonej twarzy z nożem wbitym w głowę. Rana po narzędziu jest tak duża, iż po mimice twarzy możemy bez wątpienia stwierdzić, że sprawia mu wielki ból. Postać zanurzona jest do połowy w ziemi. Na obrazie można zauważyć dwoje ludzi chodzących po ziemi. Ziemia znajduje się na wysokości klatki piersiowej diabła. Klatka piersiowa istoty jest jakby przedzielona na pół. Z jednej strony przypomina ciało człowieka, zaś z drugiej wygląda jak zniszczona brązowa skóra. Diabeł w swoich ustach trzyma postać ludzką i z jego ust wychodzą jedynie zielone nogi człowieka. Ten diabelski tyran jest monumentalnej wielkości, co sprawia kontrast między nim, a ludźmi spacerującymi po płaskiej powierzchni.



Kontrastem jest też niebo które z jednej strony otulone jest błękitem, a z drugiej ciemnym niebieskim kolorem. Za ludźmi widnieje ich cień. Wygląda na to jakby była to kobieta i mężczyzna. Kobieta posiada czerwoną szatę, a mężczyzna szatę barwy błękitnej. Cień postaci połykanej przez diabła pada także na jego ciało. Cień symbolizuje ciemność i duszę. Czerwony kolor w który przyodziana jest kobieta to symbol odwagi, energii i zapału. Widać na obrazie, że postacie znajdują się niedaleko Siły nieczystej. Są lekko pochylone, co sprawia wrażenie, iż idą szybkim krokiem. Szatan żywi się postaciami człowieka, dlatego nie umiera. Zawsze na swojej drodze znajduje ofiary. Nie szuka przeciwnika, wręcz przeciwnie. Wybiera osoby słabe by posilić się ich grzechami.



Delacroix E., „Mefistofeles i Faust” – na obrazie można zobaczyć postać Mefistofelesa, potężnego, zdrowego, dobrze zbudowanego mężczyzny, odzianego w bogate szaty, a kolor ubioru postaci pokrywa się z jego tożsamością. Ma on na głowie czerwoną, czy też purpurową czapkę: barwa ta oznacza energię, zapał, odwagę, potęgę, władzę czy też radość. Po prawej stronie jest umieszczona długa czerwona kotara, ten kolor to również barwa magii, upiorów, duszków, a właśnie taka panuje tam atmosfera. Mefistofeles ma w ręku miecz, symbolizujący los, wolność, przysięgę, siłę, ale jednocześnie śmierć i strach. Oprócz tego możemy zauważyć czaszkę, znajdującą się ponad głowami postaci; przypomina ona o śmierci, upływającym czasie, niebezpieczeństwie oraz marności i krótkotrwałości życia ludzkiego. Postawiony obok Mefistofelesa globus oznacza edukację, wiedzę zdobytą przez Fausta oraz może być to odniesienie do rozkoszy zmysłowych czy też ziemskich pragnień. Ponadto z lewej strony obrazu widzimy lustro, czyli świat, życie, przeznaczenie, ale również próżność (Faust okazał ową próżność wdając się w konszachty z diabłem); lub ramę, która może symbolizować przejście człowieka z jednego świata do drugiego.



Memling H., „Sąd ostateczny” - malarz zastosował formę tryptyku - obraz jest złożony z trzech części. Środkowa część obrazu przedstawia najprawdopodobniej Czyściec lub Ziemię, gdzie odbywa się Sąd i ważenie dusz, lewe skrzydło dzieła to wstąpienie do nieba, a prawe - strącenie do piekła. Ludzie po stronie Piekła wpadają w panikę, próbują uciekać. Stoją powykrzywiani w potwornym bólu, a diabły bez skrupułów targają ich po ziemi. Gleba, na której stoi Archanioł, im bliżej strony piekielnej, staje się coraz mniej żyzna i w efekcie staje się skałą. Prawa część obrazu przedstawia najbardziej tajemniczą i przerażającą wizję - czeluście piekielne. Czarne diabły z długimi ogonami strącają dusze potępionych do ognia przy pomocy wideł, odbierając potępieńcom wszelką godność, a ci palą się w jego płomieniach i cierpią męki - jest to kara za ciężkie grzechy. Mimika ludzi ukazuje lęk oraz cierpienie. W tle widać skały i bardzo ciemne chmury, a ponad ciałami unosi się siwy dym. Z góry anioł z trąbą obserwuje z przerażeniem męki dusz. Miejsce to jest bardzo ponure i napawa strachem.





• Pacher M. „Diabeł pokazuje księgę świętemu Augustynowi” - obraz przedstawia świętego Augustyna w szatach biskupich i z pastorałem, wskazującym na jego godność i funkcję pasterza dusz, oraz strasznie rozzłoszczonego diabła. Powodem tego było iż św. Augustyn odmówiwszy pobożnie kompletę, sprawił, iż w księdze grzechów na stronie z zapiskami o nim zostało jedynie puste miejsce. Fantazja artysty stworzyła demona o cechach ludzkich i zwierzęcych zarazem, mającego figurę człowieka, chude ramiona, koźle nogi, ogon i rogi jelenia. Skrzydła nietoperza i zielona, gadzia skóra wywodzą się z tradycji średniowiecznych przedstawień. Z uszu bestii wydobywają się płomienie ognia, a na jego pośladkach znajduje się druga twarz. Przeraża on swoim wyglądem zwykłego obserwatora jednak na twarzy św. Augustyna nie widać żadnych emocji, tak jakby postać demona była dla niego już znana. Kompozycja dzieła jest otwarta i dynamiczna. Obraz ten ukazuje wizerunek demona, który był bardzo popularny w średniowieczu i epoce renesansu. Diabeł miał swoim wizerunkiem przerażać, jednak bardzo często pokazywany był przez artystów jako ten, który skazany jest na porażkę kiedy walczy, bądź przeciwstawia się osobie duchownej.



• „Triumf szatana”, obraz wg projektu Jana Matejki - obraz triumfu Szatana jest rezultatem zastosowania myśli ludzkiej i wiedzy dla osobistych zamiarów zawłaszczenia świata, wzbogacenia się i dyktatury. Jego potęga zdominowała świat. Depcze zdrowy rozsądek, podsyca wzniecane ludzką ręką pożary i zagładę wszystkiego, co człowiek stworzył dla swego szczęścia i radości. Jako reprezentant ludzkości uosabiający nihilizm, głupotę i zanik wiary stoi nad zwłokami samobójcy, który wcześniej zamordował swoje dzieci. Triumfalnie trzyma nogę na jego głowie i wskazuje na zamglone słońce, symbol upadku i zaćmienia umysłu.



Motyw szatana w filmie



„Adwokat diabła”, reż. Taylor Hackford - młody, błyskotliwy adwokat za sławę i pieniądze płaci najwyższą cenę. Przyjmując nową posadę tym samym podpisuje cyrograf z diabłem. Choć do tej pory nie przegrał żadnej sprawy, może przegrać duszę.



„Dziecko Rosemary”, reż. Roman Polański - opowieść o kochającym się małżeństwie z Nowego Jorku, które oczekuje narodzin swego pierwszego dziecka. Jak każda przyszła matka, Rosemary przeżywa uczuciowy zamęt; radość przemieszaną z lękiem i niepewnością. Jej mąż, ambitny, ale niedoceniony aktor, zawiera pakt z diabłem dzięki któremu pragnie odmienić swój los.



„Dziewiąte wrota”, reż. Roman Polański – główny bohater Corso jest „książkowym detektywem”, zajmuje się szukaniem białych kruków itp. Dostaje od pewnego bogatego bibliofila nietypowe zadanie. Na świecie są trzy księgi, w których zawarty jest opis otwarcia bram piekieł. Jedną z nich ma owy bogacz, ale nie ma pewności czy to oryginał. Corso ma znaleźć pozostałe dwie i poprzez dogłębną analizę wyłonić jeden oryginał. Bohater nie wie, że stał się pionkiem w grze samego Diabła.



„Egzorcysta”, reż. William Friedkin – film opowiada historię mieszkającej z rodzicami w Waszyngtonie małej Regan. Dziewczynka zostaje opętana przez tajemne moce, które nie dotykają tylko jej, lecz zdają się przygotowywać do wypełznięcia na cały świat. Na miejsce tragedii zostaje wezwanych dwójka egzorcystów. Rozpocznie się pojedynek pomiędzy kapłanami a demonem, który dobrze zna ich życia prywatne i wie, jak można ich zaatakować.



• „Egzorcyzmy Emily Rose”, reż. Scott Derrickson - film opowiada historię nastolatki - Emily Rose, która staje się ofiarą ataku demonicznych mocy. Poddana egzorcyzmom umiera, a ksiądz, który je przeprowadzał zostaje oskarżony o zaniedbanie i, w konsekwencji, śmierć dziewczyny. W sądzie broni go sceptycznie nastawiona do całej sprawy prawniczka, która jednak w miarę odkrywania prawdy zaczyna sobie zdawać sprawę z istnienia potężnych nadprzyrodzonych sił.



• „Omen”, reż. John Moore - według apokalipsy św. Jana Antychryst ma zostać obdarzony swą siłą bezpośrednio przez Szatana, aby ustanowić swoje królestwo na ziemi-znak, czyli omen nadchodzącej zagłady. Młody amerykański dyplomata - Robert Thorn - nie zważa na mroczne przepowiednie. Jego zona, Kathryn przeszła ciężki poród i nie wie jeszcze, że ich dziecko zmarło. Szpitalny kapelan przekonuje Thorna, by adoptował dziecko urodzone tej nocy przez kobietę, która zmarła przy porodzie. Po paru latach dochodzi niepokojących zdarzeń, związanych w jakimś sensie z adoptowanym Damienem. Thorn odkrywa prawdę: Damien nie jest zwyczajnym dzieckiem, ale od dawna wieszczonym Antychrystem. Musi poświęcić siebie, aby ocalić świat przed niewyobrażalną trwogą, jaka go czeka. Przepowiednie jest jasna, a znaki wyraźne - nadchodzi Armagedon.



• „Pasja”, reż. Mel Gibson - przedstawia Szatana jako byt nieokreślony. Widz nie wie czy to kobieta, czy mężczyzna, nie zna wieku postaci. Zło przybiera formę, ale nie jest niczym określonym, wciąż pozostaje tajemnicą z twarzą bez mimiki i wyrazu, pozbawioną emocji. Obraz ten jest bliższy zawartemu w Piśmie Świętym, zwraca uwagę na tajemniczość, chłód i obojętność bijące od Szatana.



Motyw szatana - wybrane tematy wypracowań



Temat szatana można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:



• Scharakteryzuj motyw szatana w literaturze, analizując wybrane dzieła literackie różnych epok.

• Porównaj różne przedstawienia postaci szatana w tekstach literackich.

• Różne ujęcia biblijnego motywu Szatana w literaturze.

• Szatan jako bohater znaczący w literaturze. Omów na przykładach wybranych utworów.



Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu. Innym sposobem ujęcia motywu szatana jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:



• Motyw i obraz szatana w literaturze, malarstwie i w filmie. Analizując wybrane przykłady, wskaż kierunek przekształceń jego wizerunku.

• Różne sposoby ukazywania wizerunku diabła w dziełach literackich i plastycznych.

• Różne sposoby realizacji motywu szatana w literaturze, malarstwie i filmie. Omów analizując odpowiednio dobrany materiał. Porównaj, wyciągnij wnioski.

• Piekło i jego mieszkańcy w literaturze i sztuce.



W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy szatańskie występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania funkcji motywu szatana w tekstach kultury. Temat można sformułować następująco:



• Funkcjonowanie motywu diabła w literaturze XIX i XX wieku.

• Funkcja motywu szatana w literaturze i sztuce różnych epok.

• Porównaj różne wcielenia diabła w literaturze i omów ich funkcje, odwołując się do wybranych tekstów literackich.



Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:



• Konszachty z nieczystymi siłami. Przedstaw najciekawsze realizacje tego tematu w wybranych tekstach kultury - siły nieczyste pojawiają się w każdej kulturze, w dziełach każdej epoki, ponieważ ścieranie się dobra i zła jest jednym z podstawowych motywów występujących w kulturze. Polecenie wymaga jedynie, by przedstawić najciekawsze realizacje tematu. W prezentacji powinno się znaleźć wyjaśnienie wyboru takich, a nie innych przykładów. Poza tym można analizować literaturę, film, sztuki plastyczne, nawet współczesną muzykę heavymetalową. W poleceniu ważne są owe konszachty, czyli związki, zmowy, współpraca.

• Pakt z diabłem i jego skutki. Omów na podstawie wybranych utworów nie tylko z literatury polskiej – w temacie należy skupić się na pakcie z diabłem, czyli świadomej współpracy z nim, np. podpisaniu cyrografu. W pracy należy przeanalizować skutki związku z siłami nieczystymi. Pamiętać należy by odwołać się, obok polskiej literatury, także do literatury powszechnej.

• Motywy infernalne w literaturze i sztuce. Rozważ, czemu służą – Inferno to zgodnie z „Boską Komedią” Piekło, jedno z miejsc odwiedzonych przez Dantego obok Czyśćca i Raju. Motywy infernalne to inaczej motywy związane z piekłem i jego mieszkańcami. W prezentacji należy skupić się na funkcjach (roli) wizerunków piekielnych w literaturze i sztuce.



We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok.



Określenie problemu – teza



Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.



Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”. Należy zatem skupić się na kilku wybranych przykładach, które można w konkretny sposób ze sobą połączyć. Przykładowe tezy mogą brzmieć:



• Wizerunek szatana na przestrzeni wieków często się zmieniał.

• Wizerunek diabła ukazywany jest przez literaturę i sztukę od wielu wieków.

• W zależności od czasu i okoliczności kulturalnych szatan objawiał swoje rozmaite oblicza.

• Wizerunek diabła jako temat ukazywany od wielu wieków przez literaturę i sztukę.

• Obraz syna ciemności jako upadłego anioła fascynującego ludzi swoją postacią i zmieniającą się kreacją na przestrzeni lat.

• Wizerunek sił nieczystych zmieniał się wraz z rozwojem cywilizacji. W kolejnych epokach szatan i demony przybierały w sztuce coraz to inne postacie, choć często nawiązujące do mitologii i biblii.

• Biblijny motyw Szatana, upadłego anioła, zła wcielonego przechodził ciągłą metamorfozę wraz z kolejnymi epokami w historii literatury.

• Bez postaci diabła nie mielibyśmy wielu arcydzieł polskiej i światowej literatury i sztuki.



Przy wykorzystaniu motywu szatana można odwołać się do jego funkcji jakie pełni w konkretnych utworach:



• Diabeł był inspiracją w wielu istotnych i wartościowych dziełach kultury, mimo iż zazwyczaj kojarzy się z mocami zła, w oczach artystów pełnił różnorodne funkcje i przybierał rozmaite wcielenia.

• W literaturze odnaleźć możemy wiele rozmaitych wcieleń diabła, które pełnia w utworach określona funkcję.

• Piekło i postać szatana związane są z kulturą ludzką od powstania Biblii. Autorzy w różny sposób wykorzystywali te motywy uatrakcyjniając swoje dzieła.



Wśród innych tez możemy wyróżnić:



• Wzloty i upadki diabła w kulturze europejskiej na przełomie wieków – słowo „wzloty” odnosi się do epok, w których postać szatana pełniła w kulturze europejskiej ważną rolę, była często przywoływana w literaturze i sztuce (będą to głównie „epoki ciemne”, m. in. średniowiecze, romantyzm, Młoda Polska). Z kolei „upadki” możemy odnieść do czasów, które drwiły z postaci szatana, kierując się racjonalizmem.

• W literaturze i sztuce odnajdujemy różnorodne wizerunki porozumienia pomiędzy człowiekiem, a istotą z natury złą i nieczystą – pod słowem porozumienie rozumieć należy współpracę człowieka i diabła, np. poprzez podpisanie cyrografu. Utwory, które możemy wykorzystać to na pewno: „Faust”, „Pani Twardowska”, „Mistrz i Małgorzata” czy też film „Adwokat diabła”.



• Szatan fascynował wielu twórców, zwłaszcza w tych epokach, w których światopogląd cechował się dynamizmem i przeczuciem zbliżającej się katastrofy – teza ogranicza wybór lektur do okresów cechujących się zmiennością, dynamiką, schyłkowością – z pewnością będzie to romantyzm oraz Młoda Polska (fin de siècle).

• Ludzie podejmowali próby opisu syna ciemności w sposób bardzo demoniczny, lecz były też jednostki które starały się ukazać jego postać dosyć komicznie – praca wymagać będzie ukazania dwóch odmiennych wizerunków pana ciemności – z jednej strony jako wszechwładnego, złego demona, z drugiej jako postać wzbudzającą śmiech.



Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca. Inny obraz szatana występuje w średniowieczu, gdzie mamy do czynienia głównie z mroczna i przerażającą wizją piekieł, inaczej w późniejszej literaturze gdzie nieraz śmiano się z diabła, lub ukazywano jego nieszczęśliwą duszę, zupełnie odmienny jest szatan współczesny, bohater wielu kinowych produkcji.



Motyw szatana - propozycje wstępu



We wstępie możemy odwołać się do definicji szatana lub jego historii np.:



Już od czasów starożytnych diabeł był utożsamiany ze złem. Według „Encyklopedii czarów i demonologii”: „Słowo „diabeł” oznacza ucieleśnienie wyższego zła, przeciwstawionego chrześcijańskiemu Bogu. Użyte w liczbie mnogiej – „diabły” stanowią synonimy demonów lub złych duchów, istot szkodliwych mających właściwości nadprzyrodzone.” Jak widać jego postać ściśle łączy się z religią i chrześcijaństwem. Jednocześnie okazuje się być ważnym elementem kultury ludowej i folklorystyki. Jego wizerunek zależy od miejsca i czasu występowania. Nierzadko przyjmuje postać żmii, nietoperza, psa (najczęściej pudla) czy kota. Jest obecny obok nas na każdym kroku – choćby w przysłowiach lub powiedzeniach. Trudno wymienić wszystkie nazwy pod jakimi występuje. Jest znany między innymi jako demon, szatan, czart, bies, upadły anioł, Belzebub, Lucyfer, Mefistofeles, książę lub władca ciemności...



Niektórzy uczeni starali się nawet wyodrębnić pewną hierarchię złego ducha. Tak jak nie ma jednej stałej nazwy dla diabła, tak też nie ma jednego wizerunku. W średniowiecznej ikonografii zostaje przedstawiony pod postacią zwierzęcia bądź półzwierzęcia, z koźlimi racicami, rogami, skrzydłami i potężną głową. Natomiast w czasach bardziej nam bliższych znana pisarka dla młodzieży, Lucy Montgomery, w jednej ze swych książek napisała: „Wątpię, czy diabeł jest taki brzydki. (...) Gdyby był, nie szkodziłby tak bardzo ludziom. Ja zawsze wyobrażałam go sobie jako dość przystojnego dżentelmena.” Wizja ta pokrywa się z wizją Bułhakowa, który Wolanda w powieści „Mistrz i Małgorzata” przedstawił jako dystyngowanego mężczyznę w szarym garniturze, który pojawia się w Rosji. Jakkolwiek jednak diabeł nie zostałby ukazany, zawsze nas intryguje i wywołuje określone emocje. Wiek XIX i XX obfitował w różnorodne wizerunki tej postaci. To właśnie z ducha romantyzmu i neoromantyzmu wynikło późniejsze zainteresowanie satanologią. W jaki więc sposób czytelnicy mogą odbierać obraz diabła nakreślony piórami pisarzy w utworach z tych dwóch stuleci?



A. Funkcjonowanie motywu diabła w literaturze XIX i XX wieku.



Świat ludzki od początku podzielony jest między dwie siły – zła i dobra. Przypomina nam o tym już Biblia opisując grzech pierwszych ludzi i ich wygnanie z raju. Posiadający wolną wolą człowiek jest zawieszony pomiędzy tymi wartościami. Tylko od niego zależy w która stronę się przychyli. Szatan to symbol inteligencji i nieznanych mocy. Inni dla własnej korzyści wchodzili w układ z diabłami i tylko dzięki roztropności uniknęli utraty swej duszy. Literatura uczy nas także, że zło musi istnieć by istniało dobro. Zasada ta leży u podstaw wielu filozofii i światopoglądów. Okazuje się, że czasem poprzez zło można czynić dobro. W XIX i XX wieku odnajdziemy wiele wizerunków szatana, które spełniały różnorodne funkcje w zależności od intencji autora.



Przykład wstępu:



B. Różne sposoby ukazywania wizerunku diabła w dziełach literackich i plastycznych.



Przykład wstępu:



Wizerunek diabła ukazywany jest przez literaturę i sztukę od wielu wieków. Ta siła nieczysta była przestawiana pod różnymi postaciami. Ludzie podejmowali próby opisu syna ciemności w sposób bardzo demoniczny, lecz były też jednostki które starały się ukazać jego postać dosyć komicznie. Kim jest naprawdę? Diabeł to zły, upadły anioł. Jego nazwa wywodzi się od greckiego słowa di�bolos, co oznacza oskarżyciel, oszczerca. Upadły anioł w religii chrześcijańskiej to anioł wypędzony z Nieba za przeciwstawienie się Bogu lub powstanie przeciwko niemu. Najbardziej znanym jest Lucyfer. Zgodnie z wierzeniami chrześcijańskimi upadłe anioły bez skrzydeł będą się włóczyć na ziemi, aż do dnia Sądu Ostatecznego kiedy to zostaną zesłane do piekła. Diabła określa się często mianem szatana, kusiciela, demona, antychrysta oraz złego ducha.



Dlaczego ludzi wciąż fascynuje jego postać? Możliwe, iż dlatego, że nie przyjął wszystkiego tak jak Bóg to sobie wyobrażał. Stworzenie duchowe jakim jest diabeł sprzeciwiło się Bogu, gdyż jego celem było stworzenie swojego królestwa na ziemi. W folklorze polskim legendarne, rogate postacie nie wywodzą się od upadłych aniołów lecz od złych lub złośliwych demonów tak zwanych czartów lub biesów pochodzących z mitologii słowiańskiej. Dzięki temu diabła kojarzymy jako postać z czerwonymi rogami, ogonem i bródką. Wybitni artyści wielu epok mieli różne wyobrażenia na temat tej interesującej postaci. Zdania co do jego wizerunku są różne, ponieważ nikt nigdy go nie widział dlatego ciągle powstają nowe spekulacje na temat jego zachowania i wyglądu.



Motyw szatana - propozycje zakończenia



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.



A. Funkcjonowanie motywu diabła w literaturze XIX i XX wieku.



Przykład zakończenia:



Nawet jeśli diabeł jest tylko symbolem istniejącym wyłącznie w ludzkim umyśle, to dzięki niemu mamy wiele wspaniałych postaci literackich. Ich obecność ma długą tradycję. Z biegiem czasu coraz bardziej odbiegały od stereotypu czarciej, ponurej istoty z rogami, kopytami i ogonem. Zawsze miał „coś z człowieka”. Współczesna sztuka przekonuje nas, że diabeł lubi przybierać nieprawdopodobne maski: kobiet, eleganckich dżentelmenów, filozofów, a w zależności od wykreowanego wizerunku, czy też przybranej maski, może różnie oddziaływać na odbiorcę, czytelnika. Przekonuje nas też, że człowiek bywa gorszy od diabła, a zwłaszcza człowiek poddany nieludzkiej, bo krępującej jego człowieczeństwo, ideologii.



B. Różne sposoby ukazywania wizerunku diabła w dziełach literackich i plastycznych.



Przykład zakończenia:



Niezależnie od epoki motyw szatana pojawia się w literaturze często. Cele pana ciemności często się zmieniają, raz jest bardziej przychylny ludzkości, innym razem przybywa, by ją ukarać za przewinienia. Wraz z celami zmienia się i forma, w jakiej się pojawia. Na przemian ukazuje się pod postacią kobiety i mężczyzny lub zostają całkowicie pozbawione formy i istnieją jedynie jako głos albo mgliste wyobrażenie, przeczucie. Jednak zawsze posiada specyficzne cechy i rekwizyty zależnie od posiadanej mocy. Niepodważalny jest fakt, iż ich pojawieniu się nieczystych sił towarzyszy magia, zdumienie, strach i wiele nieoczekiwanych oraz zaskakujących wydarzeń, dostarczając czytelnikowi nie lada emocji. Czasem siły piekielne służą zdemaskowaniu ludzkiego zakłamania, pokazują jakie drzemią w nim namiętności i emocje. Niewątpliwie literatura i sztuka wiele straciłyby, gdyby motyw szatana zaniknął.



Motyw szatana - literatura podmiotowa



Książka:

1. Alighieri D., Boska Komedia, przeł. Porębowicz E., Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1959.

2. Biblia. Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, „Pallottinum”, Poznań 1980 (Księga Rodzaju, Księga Hioba, Ewangelia wg św. Łukasza, Apokalipsa św. Jana).

3. Bułhakow M., Mistrz i Małgorzata, przeł. Lewandowska I., Wydawnictwo Greg, Kraków 2006.

4. Coelho P., Demon i Panna Prym, przeł. B. Stępień, G. Misiorowska, Drzewo Babel, Warszawa 2002.

5. Goethe J. W., Faust; przeł. [z niem.] Józef Paszkowski. „Zielona Sowa”, Kraków 2004.



6. Golding W., Władca Much, przeł. Niepokólczycki W., Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 2005.

7. Kasprowicz J., Święty Boże, Święty Mocny, [w:] J. Z. Jakubowski Jan Kasprowicz. Wybór poezji, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza,Warszawa 1975.

8. Kasprowicz J., Dies irae, [w:] J. Z. Jakubowski Jan Kasprowicz. Wybór poezji, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza,Warszawa 1975.

9. Kołakowski L., Czy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań, Wydawnictwo Znak, Kraków 2006.

10. Kołakowski L., Rozmowy z diabłem, Prószyński i S-ka, Warszawa 2005.



11. Krasiński Z., Nie-Boska komedia, Wydawnictwo Greg, Kraków 2006.

12. Mann T., Doktor Faustus, przeł. [z niem.] Maria Kurecka, Witold Wirpsza, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1985.

13. Miciński T., Lucifer, [w:] Wybór poezji, wstęp i opr. W. Gutowski, Universitas, Kraków 1999.

14. Mickiewicz A., Pani Twardowska, Wydawnictwo Varsovia, Warszawa 1989.

15. Mickiewicz A., Dziadów część III, Czytelnik, Warszawa 1967.



16. Mickiewicz A., Dziady cz. II, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1971.

17. Milton J., Raj utracony, przeł. [z ang.] Maciej Słomczyński, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2003.

18. Parandowski J., Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1979.

19. Sęp-Szarzyński M., Sonet IV: O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem, [w:] M. Sęp Szarzyński Poezje, Universitas, Kraków 1997.

20. Shakespeare W., Makbet, przeł. Paszkowski J., Wydawnictwo Greg, Kraków 2004.

21. Słowacki J., Kordian, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław; Warszawa 1986.

22. Staff L., Deszcz jesienny, [w:] oprac. I. Sikora, Antologia liryki Młodej Polski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1990.



Malarstwo:



1. Blake W., Czerwony smok i kobieta przyodziana w słońce [obraz], 1805.

2. Blake W., Numer bestii to 666 [obraz], 1805.

3. Blake W., Szatan w swej pierwotnej chwale [obraz], 1805.

4. Blake W., Szatan podglądający pieszczoty Adama i Ewy, [obraz] 1805.

5. Bosch H., Wóz siana, prawe skrzydło tryptyku – Wizja piekła, 1501-1502.



6. Boutus D. the E., Piekło, 1450.

7. Cabanela A., Upadły anioł, 1868.

8. Dali S., Logiczny diabeł – Piekło, pieśń XXVII [obraz], 1951-52.

9. Delacroix E., Mefistofeles i Faust [obraz], Paryż 1828.

10. Delacroix E., Mefistofeles lecący nad Wittenbergą, Paryż 1828.



11. Delacroix E., Święty Michał pokonuje diabła, 1854-1861.

12. Dore G., Szatan, ilustracja do „Raju utraconego” Miltona, 1866.

13. Goes H. van der, Upadek [obraz], 1480.

14. Memling H., Sąd ostateczny – piekło [obraz], 1473.

15. Pacher M. Diabeł pokazuje księgę świętemu Augustynowi [olej na płótnie], 1471-1475.

16. Triumf szatana, obraz wg projektu Jana Matejki.

17. Weiss W., Demon (W kawiarni), 1904, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Kraków.



Film:



1. 1000 złych uczynków, reż. Bartosz Kędzierski [serial animowany], Polska 2008.

2. Adwokat diabła, reż. Taylor Hackford, [film], Niemcy USA 1997.

3. Armia Boga, reż. Gregory Widen, [film], USA 1995.

4. Constantine, reż. Francis Lawrence, [film], Niemcy USA 2005.

5. Dziecko Rosemary, reż. Roman Polański, [film], USA 1968.

6. Dziewiąte wrota, reż. Roman Polański, [film], Francja, Hiszpania, USA 1999.

7. Egzorcysta, reż. William Friedkin, [film] USA 1973.

8. Egzorcyzmy Emily Rose, reż. Scott Derrickson, [film], USA 2005.



9. Faust, reż. Ernst Gossner, Mark Schlichter, Jan Svankmajer, [film], Czechy, Francja, Wielka Brytania 1994.

10. Faust, reż. Brian Yuzna, [film], Hiszpania USA 2001.

11. Harry Angel, reż. Alan Parker, [film], Kanada USA Wielka Brytania 1987.

12. Omen, reż. John Moore, [film] USA 2006.

13. Pasja, reż. Mel Gibson, USA Włochy 2004.



Motyw szatana - literatura przedmiotowa



1. Bilska A., O Hymnach Jana Kasprowicza. „Polonistyka” 1986 nr 8, s.579-588.

2. Chołojczyk E., Misterium Bułhakowa: „Mistrz i Małgorzata”, [w:] „Polonistyka”, nr 7, 1996, s. 451- 456.

3. Chomiński J., Wilkowska – Chomińska K., Opera i dramat, PWM, Kraków 1976.

4. Drawicz A., Mistrz i Diabeł, rzecz o Bułhakowie, Wydawnictwo Muza, Warszawa 2002, s. 444-514.

5. Czerwony smok i kobieta przyodziana w słońce, [w:] Tygodnik „Wielcy Malarze”, Eaglemoss Polska, nr 155, Wrocław, 2001.



6. Dąb – Kalinowska B., Ziemia – Piekło – Raj, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994, [tu:] rozdziały: Sąd ostateczny, Piekło.

7. Encyklopedia popularna PWN, pod. red. J. Kofmana, G. Boguta, B. Petrozolin-Skowrońskiej i J. Wojnowskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997, str.176, 832.

8. Fast P., „Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa. Pisarz, epoka, powieść, [w:] „Polonistyka” nr 7, 1988, s. 507-518.

9. Gutowski W., Z mego szczęścia uczyniłem hekatombę szaleństwu, [w:] T. Miciński, Poematy prozą, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1985, s. 5-32.

10. Horrington W., Klucz do Biblii, PAX, Warszawa 1984.



11. Hutnikiewicz A., Hymny Jana Kasprowicza, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1973.

12. Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987, hasło szatan, diabeł.

13. Korta K., Diabły i wiedźmy w „Mistrzu i Małgorzacie” M. A. Bułhakowa – ich źródła i portrety, [w:] „Przegląd Humanistyczny” nr 2, 2001, s. 37-52.

14. Leksykon dzieł i tematów literatury powszechnej, pod redakcją T. Miłkowskiego, Wydawnictwo Książka i Wiedza,Warszawa 2002.

15. Leksykon PWN, red. Karwowski A., Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1972, [tu:] hasło: demon, piekło.



16. Lipiński K., „Faust” Goethego jako dzieło uniwersalne, [w:] „Język Polski w Szkole Średniej” R.4 1989-90, z.2, s. 196-204.

17. Łopata A., „Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa baśniowo-groteskową przypowieścią o szatanie i dobru, Poncjuszu Piłacie i rzeczywistości państwa totalitarnego, Język Polski w Szkole Średniej 1992, z. 2 (1992/1993) s. 18-29.

18. Messadie G., Diabeł. Historia powszechna, Da Capo, Warszawa 1998.

19. Polańczyk D., „Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa, „Biblios”, Lublin 2006.

20. Porębowicz E., Dante, Warszawa 1922, s. 99- 104, 121- 140, 150- 154.



21. Prokop J., Żywioł wyzwolony. Studium o poezji Tadeusza Micińskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1978, fragmenty.

22. Rożek Michał, Diabeł w kulturze polskiej. Szkice z dziejów motywów i postaci, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa-Kraków 1993. s. 6-12, 37-42, 252-259, 288-292.

23. Rzechak W., „Faust” Goethego – Opracowanie, Wydawnictwo Greg, Kraków 2004.

24. Rzechak W., „Dziady” Mickiewicza – Opracowanie, Wydawnictwo Greg, Kraków 2007.

25. Słownik synonimów, pod red. A. Dąbrówka, E. Geller i R. Turczyna, Świat Książki, Warszawa1998, hasło: diabeł, s. 20.



26. Staiger E., „Faust” Goethego, [w: ]H. Markiewicz, Sztuka interpretacji, Zakład Narodowy im.Ossolińskich, Wrocław 1971.

27. Stefanowska Z., Posłowie, [w:] Mickiewicz A., Dziady cz. II, IV i I, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1973.

28. Stefanowska Z., Posłowie, [w:] Mickiewicz A., Dziady cz. III, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1974.

29. Stromenger K., Przewodnik operowy, Państwowe Wydawnictwo Iskry, Warszawa 1976.

30. Tomkowski J., Literatura powszechna Jana Tomkowskiego, Print Shops Prego, Warszawa 1995.

31. Wielgopolanin K., Adam Mickiewicz „Dziady”, Dziennikarska Spółka Wydawnicza Omnibus, Kościan 1991.

32. Wśród znaków kultury, pod. red. Elżbiety Brandenburskiej i Barbary Wnuk – Galczewskiej, Mac Edukacja, Kielce 2004, str. 34-44, 181.