Jesteś w: Motyw tańca

Motyw tańca

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw tańca - wprowadzenie



Według „Słownika języka polskiego” taniec to kroki i figury wykonywane w rytm muzyki. Jednak taniec to przede wszystkim forma wyrażania uczuć i osobowości. Może być sztuką lub po prostu sportem czy przyjemnością. Taniec rozwijał się wraz z kulturą i cywilizacją. Z cała pewnością jest najstarszą spośród dziedzin sztuki. Już starożytne plemiona rytualnymi tańcami przywoływali deszcz lub urodzaj. Wiemy także, że starożytnym Egipcie i Grecji taniec służył już jako rozrywka. Zdaniem znawców możni zatrudniali na swoich dworach tancerzy celem uświetnienia ważnych uroczystości.

W XVI wieku adaptowano tańce ludowe obecne na zabawach chłopskich do potrzeb dworskich. Spędzano w ten sposób czas wolny lub uświetniano uczty. W siedemnastym wieku, jako forma tańca dworskiego, wykształcił się balet. Pod koniec osiemnastego wieku na zabawach szlacheckich królowały dostojne tańce zwane chodzonymi lub skocznymi, wzorowane na rytmach ludowych. Pojęcie tańca współczesnego obowiązuje od wieku XX i obejmuje ogromną różnorodność form - od podziwianego tańca towarzyskiego znanego jako popisy par tanecznych w stylu standardowym i latynoamerykańskim przez balet klasyczny, folklor, i wreszcie, pod koniec wieku, taniec dyskotekowy, z którego rozwinęły się min. hip-hop, disco czy elektro.



Motyw tańca w literaturze



Biblia - w Starym Testamencie opisano wiele wydarzeń, którym towarzyszył taniec. Najczęściej wyrażano w ten sposób dziękczynienie Bogu za dane ludziom łaski, wychwalanie dobroci i miłosierdzia Bożego. Potwierdzeniem rytualnego charakteru tańca w Biblii jest Psalm 150, w którym autor nawołuje do oddawania czci bogu poprzez taniec i śpiew: „Chwalcie Go bębnem i tańcem, chwalcie Go na strunach i flecie!”. Opis tańca pojawia się w także, kiedy Biblia wspomina o królu Dawidzie, który tańczył przed Arką Przymierza.



„Mitologia: Wierzenia i podania Greków i Rzymian” Jan Parandowski - w nocy, w otoczeniu borów Hellady kobiety zatracały się w tańcu jak w transie, by oddać cześć bóstwu. Mówiono, że prekursorką ekstatycznego tańca na cześć Bachusa była Tyja i to za jej przykładem Atenki odbywały coroczne orgie. Wyznawczynie Dionizosa w wieńcach z winorośli, oplecione zwierzęcymi skórami z winną latoroślą w dłoniach wirowały w szalonym pląsie. Uczestnicy orgii w swoisty sposób, przekraczając granice rozumu, łączyli się w religijnym szaleństwie z bóstwem. Towarzyszyły temu głośne krzyki, głośne i frenetyczne dźwięki fletów i bębnów, wszechobecne były krew oraz płonące pochodnie.

„Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią” - utwór anonimowego autora to dialog uczonego męża Polikarpa z upersonifikowaną śmiercią - odrażającym, rozkładającym się trupem płci żeńskiej. Uczony chciał koniecznie ujrzeć Śmierć za życia, a gdy jego życzenie się spełniło, przeląkł się i przerażony zadał jej kilka naiwnych pytań. Polikarp dowiedział się, że śmierć nie zważa na pochodzenie, majątek czy nawet uczynki człowieka: morzę wszystko ludzkie plemię- mówi. Prawa, jakimi rządzi śmierć, są nieugięte. Do tanecznego korowodu zgarnia wszystkich: starych i młodych, duchownych i świeckich, papieży i żebraków. Potępia nadmierne przywiązanie do dóbr doczesnych i poucza, jak postępować, by nie narażać się Stwórcy. Jest postrachem, ale równocześnie może być pocieszeniem. Uświadamia mistrzowi, że nikt nie uniknie śmierci, poza tym wobec niej wszyscy są równi. W świecie feudalnego porządku i hierarchii tylko ona zrównywała wszystkich. Motyw danse macabre nauczał współczesnych: memento mori - pamiętaj o śmierci.




„Pieśń świętojańska o Sobótce” Jan Kochanowski – utwór ukazuje ludowy taniec w noc Kupały, który nawiązuje zarówno do tradycji chrześcijańskiej, jak i pogańskiej. Noc przesilenia letniego (później jako noc św. Jana) tworzy ramę kompozycyjną sielanki. Utwór składa się z pieśni XII panien. Na uwagę szczególnie zasługuje pieśń panny II, która uroczyście zaprasza wszystkich do tańca, wychwalając jego zalety:

„Skokiem taniec najsnadniejszy,

A tym jeszcze pochopniejszy,

Kiedy w bęben przybijają,

Samy nogi prawie drgają.”


Panna III porywa wszystkich do tanecznego korowodu, unosząc się w radości i witalności. W pieśni tej taniec stanowi symbol natchnienia i odpoczynku. Wyraża spokój wiejskiego bytowania i podkreśla renesansową radość świata ludowego i afirmację życia. Obecne tu stoicyzm i sielankowość czynią cały utwór, wraz z śpiewem i tańcem, apoteozą renesansowej wsi.

„Pan Tadeusz” Adam Mickiewicz - opis jednego z najbardziej znanych w literaturze polskiej tańców - poloneza z Księgi XII pt. „Kochajmy się”. Ten rdzennie polski pląs, uświetniający zaręczyny Tadeusza i Zosi, ma znaczenie szczególne. Niezwykle barwny jego opis znają chyba wszyscy, szczególnie pierwsze słowa wielu recytuje z pamięci:

„Poloneza czas zacząć - Podkomorzy rusza

I z lekka zarzuciwszy wyloty kontusza,

I wąsa podkręcając, podał rękę Zosi

I skłoniwszy się grzecznie, w pierwszą parę prosi.

Brzmią zewsząd okrzyki: "Ach to może ostatni!

Patrzcie młodzi, Może ostatni, co tak poloneza wodzi!"




Poeta wielokrotnie powtarza w epopei słowo „ostatni”, co ma podkreślać kres tradycji szlacheckich. Podkomorzy, który prowadzi poloneza, jest pełen godności i dostojeństwa, co stanowi symbol sarmatyzmu. Powaga tańca, płynna muzyka, majestatyczne ruchy korowodu tanecznego porównanego do upstrzonego mnóstwem kolorów węża i podniosła atmosfera mają ukazać odchodzące w przeszłość zwyczaje szlacheckie wypierane przez kulturę europejską. Opis poloneza jest niezwykle szczegółowy i dynamiczny. Taniec pełni tutaj szczególną rolę: jest symbolem historii, bo uczestniczą w nim ludzie, którzy tworzyli przeszłość, i młode pokolenie, które tanecznym krokiem wchodzi w następną epokę. Uroczysty, taneczny korowód wyraża także optymizm, nadzieję na lepsze czasy i wolność.

• „Wesele” Stanisław Wyspiański - taniec nieustannie towarzyszy akcji utworu. Jest nie tylko przykładem tradycji, synonimem dobrej zabawy, ale i tłem rozgrywającego się dramatu w akcie I. Skoczny i ludowy taniec wypełniający bronowicką chatę świadczy o nieprzemijającym uroku i sile chłopskiej kultury, ale także obnaża młodopolską ludomanię – wbrew pozorom nie jednoczy chłopstwa i inteligencji, a uwypukla kulturowe różnice. W akcie trzecim, gdy nadejdzie świt i zabawa będzie zbliżała się do końca, bohaterowie zatańczą ostatni taniec, jeden z najsłynniejszych w literaturze polskiej- taniec chocholi, zupełnie inny niż dotychczasowe pląsy. Ta kończąca dramat scena stanowi klucz do interpretacji całego dzieła. Przygrywa do niego na skrzypcach wizyjna postać chochoła. W zwalniających obrotach letargicznego transu weselni bohaterowie zapadają w stan marazmu i uśpienia. W scenie tej Wyspiański zawarł swoją wizję ówczesnego społeczeństwa i swoją jego ocenę. Tańczący symbolizują naród. Charakteryzuje się on biernością i niemocą, niezdolny jest do odzyskania niepodległości, pogrążony w zniechęceniu i apatii.

• „Chłopi” Stanisław Władysław Reymont – autor umieścił w utworze najwierniejszy opis wesela - radosnego i mocno osadzonego w kulturze ludowej święta, opisał całe bogactwo zwyczajów i obrzędów z nim związanych panujących w niewielkiej wiosce Lipce. Oprócz ludowych zabaw podczas wesela Jagny Paczesiówny i Macieja Boryny występują tradycyjne polskie tańce: krakowiak symbolizujący młodość i swobodę; mazur, który z kolei jest tańcem zamaszystym, ale poważnym i statecznym, a także oberek oznaczający żywioł, miłość i szczęście. Biorąc za przykład wesele Boryny, możemy zauważyć, że jest to święto radosne, podczas którego nie może zabraknąć tradycyjnych obrzędów oraz pełnych wigoru tańców ludowych.




• „Przedwiośnie” Stefan Żeromski - autor posłużył się tym motywem dla bardziej wyrazistego przedstawienia postaci, ich wyglądu, zachowania, temperamentu, dla ukazania uczucia miłości i zazdrości. Na balu charytatywnym wyprawionym w Odolanach główny bohater - Cezary Baryka - tańczy kozaka wraz z młodziutką Karusią. Popisowy taniec podziwiany przez wszystkich stał się atrakcją balu. Był manifestacją urażonej dumy odrzuconej przez Cezarego Karoliny. Karolina, pełna dostojeństwa, manifestuje honor odrzuconej kobiety. Cezary, porwany do tańca skocznym krokiem, dzielnie jej towarzyszy, emocjonalnie jednak jest chłodny i obojętny. Podczas tańca ujawnia się jego miłość do Laury, na którą co chwilę spogląda ponad ramionami partnerki. Nie zdaje sobie nawet sprawy, jaką namiętność wzbudza w zazdrosnej Karusi, której taniec jest pełen dynamiki i emocji. Dziewczyna swoje oburzenie wyraźnie oddaje w tańcu. Wie, że jest piękna i demonstruje swą urodę Baryce, by wiedział, co traci. Szarłatowiczówna odzyskuje pewność siebie, a kozak w jej wykonaniu to triumf urody i młodości, prawdziwy spektakl najróżniejszych emocji – od urażonej godności po dumę i bolesną rozkosz czerpaną z tańca. Taniec odgrywa więc w „Przedwiośniu” rolę pomocniczą.

• „Grande Valse Brillante” Julian Tuwim - walc ma charakter osobisty Wiersz ukazuje jedną z najoryginalniejszych wizji tańca w polskiej poezji, znaną przede wszystkim z niezapomnianej, pełnej ekspresji interpretacji Ewy Demarczyk:

„Czy pamiętasz jak ze mną tańczyłeś walca

z panną, madonną, legendą tych lat?

Czy pamiętasz, jak ruszył świat do tańca,

Świat, co w ramiona nam wpadł.”

Wiersz rozpoczyna się od wspomnienia cudownego tańca z ukochaną. Podmiot liryczny czuje się niezwykle szczęśliwy – wydaje mu się, że ma w ramionach cały świat. Jego partnerka jest zawstydzona, nieco milcząca, ale ulega partnerowi. Podmiot liryczny pragnie być dla swojej najdroższej atletą, światowcem, kimś wyjątkowym pomimo świadomości własnych braków. Taniec to jakby opis marzenia. Oboje są „w domysłach i mgle”. Sprawcą tego cudu jest taniec. Kiedy mężczyzna znajduje na palcu dziewczyny pierścionek – dowód zdrady, tonacja wiersza gwałtownie się zmienia. Podmiot liryczny nazywa dziewczynę „wiarołomną madonną” i posuwa się wręcz do groźby „ja ci moim nieszczęściem śliczną szyjkę obwinę”. Taniec staję się historią miłości, odrzucenia i narodzin zemsty.




• „Walc” Czesław Miłosz - autor opisuje bal sylwestrowy w 1910 roku; odbywa się on w przystrojonej sali. Pary tańczą walca, panuje pogodny nastrój. Nagle w wierszy zaczynają się pojawiać wizje przyszłości – wizje obu nadchodzących wojen światowych oraz towarzyszące im ból i cierpienie. Dzięki opisowi walca oraz charakterystycznemu, melodyjnemu brzmieniu tekstu przypominającemu takty walca możliwe jest przenikanie się dwóch światów, czyli balu sylwestrowego i apokaliptycznej wizji nadchodzących czasów. Uczestnikom bal pozwala też zapomnieć o niepewnych realiach i oddać się zabawie.

• „Tango” Sławomir Mrożek - tytułowe tango już na początku utworu pełni istotną funkcję. O bezgraniczną wolność, przeciwko której buntuje się Artur, pokolenie jego rodziców musiało zawalczyć. Stomil na początku powiedział: „- Czy wiesz, ile trzeba było odwagi, żeby zatańczyć tango? Czy wiesz, że tylko nieliczne kobiety były upadłe?” Stomilowe tango było znakiem jednostkowego i pokoleniowego wyzwolenia od obowiązujących norm obyczajowych i społecznych oraz świadomego dążenia do przemiany rzeczywistości zastanej. Natomiast końcowe tango prostego parobka - Edka z przedstawicielem mieszczańskiej inteligencji, wujem Eugeniuszem, jest klęską rodziny Stomila w konfrontacji z argumentem mocnej pięści Edka. To Artur, dochodząc do wniosku, że śmierć jest jedyną formą przywrócenia ładu, doprowadził ideę do absurdu, jednak to Edek swoim argumentem siły i przemocy sprowadza absurd do rzeczywistości. Pełna wolność czyni totalną niewolę. Tango konformistycznego wuja Eugeniusza z prostym i chamskim Edkiem jest tego potwierdzeniem. Tango „La Cumparsita” ma i pesymistyczną wymowę i usposabia czytelnika sceptycznie wobec przyszłości. Mimo to Sławomir Mrożek dystansuje się od ujęcia zakończenia dramatu w jednoznacznie katastroficzną wizję. Spinający Tango klamrowy motyw tańca jest znakiem, że na rytm istnienia nakładają się rozmaite rytmy ludzkiej historii, lecz charakterystyczną cechą wszystkich jest ich skończoność, konieczność wygasania, a więc i nadzieja na pojawienie się następnych, które rozpoczną na nowo cykl historii.

• „Niech żyje bal” Agnieszka Osiecka - przedstawiony w piosence wykonywanej przez Marylę Rodowicz bal ma charakter metaforyczny i dotyczy życia, które jest tylko jedno i dlatego powinniśmy je przeżyć tak, by czerpać z niego tyle, ile to możliwe. Życie to bal szczególny, niepowtarzalny, na który jesteśmy zaproszeni tylko raz, trzeba zatem się dobrze bawić, tańczyć i śmiać, a nie cały czas podpierać ściany. Ponadto należy korzystać z życia do końca, niezależnie od tego, w jakich czasach przyszło nam żyć. Ostatecznie bal się skończy i nic nie przywróci minionych chwil. Motyw tańca w tym wierszu jest elementem kompozycyjnym całego utworu. Dzięki niemu możliwe było wyrażenie refleksji nad sensem życia.



Motyw tańca w malarstwie



Degas Edgar, „Tańcząca z bukietem” - pastel przedstawia tancerkę z bukietem kwiatów ofiarowanych jej przez zachwyconych widzów, których dziewczyna pozdrawia ukłonem. By być bliżej zachwyconej publiczności, wyszła prawie na sam brzeg sceny, tak, że światła rampy oświetlają jej nogi, spódniczkę i dolną część twarzy. Ukłonowi towarzyszą taneczne ruchy baletnic ustawionych w grupach na drugim planie, w głębi za nią. Po lewej jedna z tancerek zdaje się wychylać do przodu, lecz nie widać jej prawego ramienia ani głowy. Dalej, za fragmentem dekoracji widać cztery rytmicznie przesuwające się tancerki. Inne, w głębi sceny, potrząsają wachlarzami, stojąc obok dwóch postaci trzymających drzewce szerokich pomarańczowych parasoli.

Degas Edgar, „Primabalerina” - obraz jest typowym przykładem malarstwa impresjonistycznego ze względu na sposób przedstawienia tancerki. Artysta uchwycił baletnicę w ulotnej chwili tańca, ukazał jej ekspresję, piękno i grację. Na pierwszym planie widzimy młodziutką baletnicę, dalej dostrzec można pozostałe tancerki, są to jednak postacie niewyraźne, nie odgrywają znaczącej roli dla obrazu. Główna tancerka została umieszczona w prawym dolnym rogu, powyżej, na lewej stronie znajdują się inne postacie, a w dole szeroka scena. Takie rozmieszczenie elementów kompozycji wywołuje wrażenie dynamiki, z jaką porusza się główna bohaterka. Również dzięki zaakcentowaniu postaci jasnymi barwami oraz gestykulacji mamy poczucie ogólnego spokoju i harmonii. Kolorystyka utrzymana jest w cieplej tonacji. Światło, jakie bije od dziewczynki, doskonale oddaje jej zwiewność, delikatność, subtelny ruch, czyli cechy charakterystyczne dla baletnicy.

• b>Malczewski Jacek, „Błędne koło” – obraz stanowi przykład malarstwa symbolicznego. Pośrodku malowidła widnieje drabina, na niej - centralna postać, siedzący na syczcie mały chłopiec z pędzlem w ręku, prawdopodobnie młody Malczewski. Obraz jest bardzo dynamiczny. Dziecko u Malczewskiego jest symbolem początku. Dookoła kłębią się liczne postacie w bezsensownym tańcu. Ich ruchy są pełne ekspresji. Prawa część kompozycji, jasna i wyrazista, przedstawia satyra tańczącego z nagimi bachantkami i młodzieńca. Z witalnością tej części kontrastuje strona lewa, ciemna, utrzymana w trupiej i błękitnej kolorystyce. Postacie zgromadzone w tej części obrazu, zakute w kajdany, wykrzywia spazm bólu i cierpienia. Obie grupy, spętane liną, utrzymuje widoczny na pierwszym planie demoniczny starzec. Wszyscy na tym obrazie zdają się postaciami z wizji, marzeniami i lękami młodego malarczyka.

• Matise Henry, „Taniec II” - Matise zapełniał swoje płótna plamami żywych, świetlistych, zwykle silnie skontrastowanych barw. Taniec to jeden z najsłynniejszych obrazów tego autora, z serii opiewającej piękno życia. Obraz odznacza się niezwykłą ekspresją zarówno w ruchu wirującego korowodu pięciu postaci, jak i ostrego kontrastu czerwieni, zieleni i ciemnego błękitu, a także rysunku upraszczającego i deformującego nagie ciała tańczących. Z płótna emanuje radość życia, beztroska, rozkosz.

• Munch Edward, „Taniec życia” – malarz ukazuje tańczącą parę. Kobieta w ramionach mężczyzny w centrum obrazu to jedna z trzech bohaterek dzieła. Po lewej stronie stoi panna w białej sukni, ta tańcząca ma na sobie suknie czerwoną, trzecia, ukazana po prawej, załamująca dłonie, jest w czerni. Każda z nich jest metaforą kolejnych etapów życia kobiety. Munch wykorzystuje tu oczywiste, ale jakże dobitne symbole: biel – niewinność, czerwień – pełnia życia i miłość, czerń – smutek, samotność i żałoba. Choć kobieta i mężczyzna na pierwszym planie obejmują się, chociaż wykonują czułe gesty, to uczucie, które ich łączy, będzie trwało tylko przez chwilę. Podkreśla to z mocą widok kilku par na drugim planie, par wirujących w świetle księżyca, postaci, na twarzach których maluje się ekstaza zapowiadająca inny taniec; do niego zmierzają, a może już w nim uczestniczą tancerze – to taniec śmierci.

• Notke Bernt, „Danse Macabre” – na obrazie widzimy szereg postaci: naprzemiennie szkielet i człowieka. Wszyscy trzymają się za ręce, tworząc swoisty korowód, a ich pozy przypominają kroki taneczne. Liczba osób biorących udział w tańcu wynosiła pierwotnie dwadzieścia cztery; byli to przedstawiciele wszystkich stanów począwszy od papieża, a skończywszy na żebraku. U dołu obrazu widać fragmenty pisma przyporządkowane każdemu uczestnikowi danse macabre. Jest to obraz realistyczny, wiernie odzwierciedla wygląd i ubiór przedstawiciela określonego stanu, szkielety też wyglądają jak żywe. Autor zrealizował tu średniowieczny motyw tańca śmierci.

• „Taniec śmierci” z kościoła Bernardynów - centralną część obrazu zajmuje właściwy taniec dziewięciu kobiet ze szkieletami do melodii wygrywanej przez dwóch muzykantów. Nieznany artysta umieścił tutaj przedstawienia grzechu Adama i Ewy, ukrzyżowania, nieba i piekła. Dookoła, na obrzeżach obrazu, znajduje się czternaście tzw. medalionów, na których kościotrupy indywidualnie zapraszają do tańca reprezentantów różnych stanów: papieża, cesarza, króla, kardynała, biskupa, księży i zakonników, księcia, senatora, szlachcica, kupca, chłopa, żołnierza, żebraka.

• Toulouse-Lautrec Henri de, „Taniec w Moulin Rouge” - impresjonistyczny obraz przedstawia kobietę tańczącą kankana przed publicznością. Ekspresywny, frywolny taniec wyraża erotyzm, pełną prowokację, rubaszność kabaretu „Mulin Rouge”, ale także bunt społeczny.



Motyw tańca w filmie



„Dirty Dancing”, reż. Emile Ardolino, młoda dziewczyna Frances, nazywana przez przyjaciół Baby, spędza wakacje wraz z rodzicami i siostrą w ekskluzywnym ośrodku wypoczynkowym. To właśnie tutaj poznaje przystojnego instruktora tańca Johne`go. W związku z tym, że partnerka tancerza jest w ciąży musi zastapić ją ktoś inny. Baby postanawia podjąć to wyzwanie. Między nią a instruktorem rodzi się uczucie. Taniec połączył młodych ludzi, dając im siłę by walczyć o miłość. Taniec w tym filmie jest główną treścią, pasją i przyjemnością bohaterów. Został przedstawiony jako wyraz uczuć, emocji i napięć, również jako triumfalne zwycięstwo nad nieprzychylnościami losu i sposób pokonywania wszelkich przeszkód na drodze do miłości.

„Bal”, reż. Ettore Scola – film jest próbą przedstawienia 50 lat historii Francji poprzez taniec i muzykę, bez użycia słów. Cały film rozgrywa się w sali balowej, gdzie 24 aktorów, tańcząc, wciela się w 140 postaci z różnych okresów historii. Ich celem jest pokazanie przemian historycznych i obyczajowych - zmieniają się zatem melodie, style taneczne oraz scenografia. Widzimy okres francuskiego Frontu Ludowego, wojny niemiecko-francuskiej i okupacji, wyzwolenia i wpływów kultury amerykańskiej, czas wojny algierskiej (1956) i narodzin rock`n`rolla, studencki maj 1968 i czas kontrkultury, by zakończyć tę taneczną podróż w roku 1983. Twórcy zadbali o oddanie klimatu poszczególnych epok, starając się jednocześnie pokazać przeobrażenia mentalności Francuzów.

„Billy Elliot”, reż. Stephen Daldry – obraz opowiada historię pochodzącego z angielskiej prowincji jedenastoletniego chłopca, który odkrywa w sobie pasję tańca. Stoi przed nim trudna droga. Aby spełnić swoje marzenia, musi walczyć ze stereotypami panującymi w jego środowisku, borykać się trudną sytuacją finansową i konfliktem rodzinnym. Historia Billy`ego to prawdziwa opowieść o pasji i dążeniu do celu. Taniec pozwala chłopcu złamać stereotyp o niemęskości profesji tancerza i robić w życiu to, co naprawdę kocha.

„Moulin Rouge”, reż. Baz Luhrmann - Moulin Rouge to najsłynniejszy i najbardziej skandalizujący nocny klub Paryża przełomu wieków. Jego gwiazdą jest piękna kurtyzana – Satine, która kocha jsię w ednak Christianie, ubogim poecie, który przybył do Paryża, by poznać smak dekadenckiego życia. Satine nie chce być tancerką - marzy, by zostać prawdziwą aktorką. Zakochany w niej bogaty książę godzi się sfinansować wystawną rewię z jej udziałem, stawia jednak jeden warunek - ma zostać jego kochanką.

• „Kabaret”, reż. Bob Fosse, akcja toczy się w Berlinie na początku lat 30-tych i w swojej głównej warstwie przedstawia losy Amerykanki Sally Bowles, aktorki i piosenkarki kabaretowej oraz Anglika Briana Robertsa, pisarza, który przyjechał do Berlina doskonalić znajomość języka niemieckiego. Tłem tych wydarzeń są natomiast ostatnie dni Republiki Weimarskiej. Hitler rozpoczął już swój marsz po władzę i „rząd dusz” niemieckiego społeczeństwa; ulice terroryzują faszystowskie bojówki, a ci, którzy maja oczy szeroko otwarte, wiedzą, że katastrofa zbliża się wielkimi krokami. W Kabarecie Kit Kat Klub wszystko odbija się w krzywym zwierciadle, a demoniczny mistrz ceremonii pozwala sobie na żarty z austriackiego malarza. W kabarecie jest wesoło, ale wśród widowni z dnia na dzień pojawia się coraz więcej hitlerowców.

• „Step-Up - Taniec zmysłów”, reż. Anne Fletcher, obraz to nawiązujący do „Dirty Dancing” musical o burzliwym uczuciu i miłości do tańca. Tyler Gage wskutek nierozważnego chuligańskiego wybryku zostaje skazany na pracę społeczną w szkole tańca. Na początku czuje się w nowej roli nieswojo i obco. Wszystko się zmienia, kiedy poznaje piękną studentkę. Dziewczyna wciągnie go w świat muzyki i pomaga mu odkryć w sobie wyjątkowy talent do tańca. W międzyczasie zapłonie między nimi gorące uczucie.



Motyw tańca - możliwość sformułowania tematu



Temat tańca można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:

• Motyw tańca w literaturze polskiej. Omów na wybranych przykładach.

• Literackie ujęcia motywu tańca. Omów na wybranych przykładach.

• Taniec w utworze literackim. Scharakteryzuj sposoby ujęcia motywu tańca w literaturze różnych epok.

Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu. Innym sposobem ujęcia motywu tańca jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:

• Motyw tańca w literaturze i malarstwie. Przedstaw na wybranych przykładach.

• Taniec w literaturze i filmie. Przedstaw jego rolę na wybranych przykładach.

• Różne ujęcia motywu tańca w literaturze i sztukach plastycznych.

W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy taneczne występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania funkcji tańca w tekstach kultury. Temat można sformułować następująco:

• Funkcje motywu tańca w literaturze i sztuce. Omów odwołując się do wybranych dzieł.

• Przedstaw różne ujęcia motywu tańca w literaturze i innych tekstach kultury. Omów ich funkcje.

• Zaprezentuj motyw tańca i omów jego funkcje w literaturze polskiej.

• Funkcjonowanie motywu tańca w literaturze i filmie. Omów problem, analizując wybrane utwory.

Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:

• Symboliczne znaczenie tańca w literaturze polskiej – temat ten skupia się nie na dosłownym traktowaniu występowania motywu tańca w danym utworze, lecz na jego symbolice.

• Sposób przedstawienia motywu tańca i wesela w kulturze polskiej. Przeanalizuj różne ich realizacje na podstawie wybranych utworów – prezentacja wymaga zwrócenia szczególnej uwagi na miejsce tańca w całej polskiej kulturze oraz jego znaczenie. Ponadto łączy taniec z motywem wesela, co ogranicza krąg lektur, do których można się odwołać.

We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok.

Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:

• Formy przedstawiania motywu tańca w literaturze są różnorodne.

• Taniec towarzyszy ludzkości od wielu tysiącleci.

• Taniec stanowi niewyczerpane źródło inspiracji dla wielu sztuk zarówno ze względu na bogatą problematykę, jak i z powodów czysto estetycznych.

• Taniec to motyw w literaturze o bardzo długiej tradycji.

• Od danse macabre do Tanga Mrożka - taniec jako motyw stale obecny w literaturze i sztuce.

• Taniec zajmuje niezwykle ważne miejsce we wszystkich kręgach kulturowych i towarzyszy człowiekowi od zawsze.

Teza może ograniczyć dobór lektur, wskazując wyłącznie na rodzime utwory:

• Taniec jest nieodłącznym motywem występującym od setek lat w literaturze polskiej.

• Odwołania do motywu tańca w polskiej literaturze mają bogatą i ciekawa tradycję.

Przy wykorzystaniu motywu tańca można odwołać się do jego symboliki i wyrażanych poprzez niego uczuć, emocji, wrażeń:

• Najczęściej taniec ma charakter symboliczny i jest symbolem niezwykle nośnym o wielu znaczeniach.

• Taniec jako sposób wyrażania uczuć i nośny symbol w literaturze i sztuce.

• Taniec to motyw od najdawniejszych czasów ukazujący przeżycia duchowe związane z różnymi dziedzinami życia.

• Taniec służy oddaniu wielu zagadnień pozornie z nim nie związanych, może nabierać bogate sensy i treści, jest wydarzeniem artystycznym lub niesie symboliczne treści.

• Poprzez układ ruchów ciała i gestów wykorzystanych w takt muzyki tańczący wyrażali swoje uczucia: radość, miłość, zachwyt i uwielbienie, ale także złość, bunt, strach czy wojownicze nastroje.

Wśród innych tez możemy wyróżnić:

• Taniec związany był z obrzędowością i obyczajami danej społeczności.

• Przez wieki zmieniały się formy tańca i wciąż powstawały nowe.

• O magii tańca świadczy wiele przykładów z literatury i filmu.

Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca. Inny obraz tańca występuje w średniowieczu, gdzie mamy do czynienia głównie z danse macabre, inaczej w późniejszej literaturze ukazane zostały dostojne tańce dworskie, zupełnie odmienny jest taniec współczesny.



Motyw tańca - przykłady wstępu



We wstępie możemy odwołać się do definicji tańca lub jego historii np.:

Historia tańca jest tak samo długa jak historia ludzkości. Taniec jest jedną z najstarszych sztuk pięknych. Był obecny we wszystkich epokach i kulturach. Od tysięcy lat ludzie przekazywali swe opowieści w formie tańca. Zawdzięcza on swe powstanie po części wierzeniom religijnym; ludzie tańczyli po to by sprowadzić deszcz w czasie suszy (tzw. taniec deszczu), czy też spowodować wzrost urodzaju i zapewnić pomyślność łowów. Wojownicy tańczyli, żeby wzbudzić w sobie odwagę przed walką.

Możemy się tylko domyślać, jak wyglądały najstarsze tańce. Taniec nie pozostawia namacalnych śladów. W kulturze europejskiej najwcześniejsze wiadomości na ten temat pochodzą od Homera, który w Iliadzie opisuje grecką choreę. Starszy jeszcze opis tańca jaki dotrwał do naszych czasów pochodzi ze Starego Testamentu i odnosi się on do króla Dawida tańczącego przed Arka Przymierza.

[źródło wikipedia.pl]

A. Motyw tańca w literaturze polskiej. Omów na wybranych przykładach.

Przykład wstępu:

Taniec zajmuje ważne miejsce we wszystkich kręgach kulturowych i można zaryzykować stwierdzenie, że towarzyszy człowiekowi od zawsze. Już ludzie pierwotni tańczyli na cześć bogów i przyrody. W starożytnej Grecji tańczono podczas święta ku czci boga Dionizosa. O tańcu czytamy również w Biblii. Był on wyrazem radości i wdzięczności za okazaną przez Boga łaskawość po przejściu Izraelitów przez Morze Czerwone. Taniec definiuje się jako układ ruchów ciała i gestów wykonywanych w rytm muzyki bądź rytmicznych dźwięków. Jest zwykle rezultatem i wyrazem radości, ponadto ma moc jednoczenia ludzi. Jednak może też wyzwalać agresję, bunt, a nawet nastrój wojowniczy. Polonez, chocholi taniec, tango „La cumparsita”, a także huczne tańce weselne w Bronowicach stały się niejako „bohaterami” literatury polskiej i na stałe weszły do kanonu jej symboliki. Niekiedy nie pełnią roli symbolu, stają się jedynie tłem do ukazania przeżyć bohaterów.

B. Funkcjonowanie motywu tańca w literaturze i filmie. Omów problem, analizując wybrane utwory.

Przykład wstępu:

Taniec to określony układ ruchów ciała i gestów im towarzyszących, wykonywany najczęściej w takt muzyki, w tradycji ludowej często z towarzyszeniem śpiewu. Od początku zajmuje niezwykle ważne miejsce niemalże we wszystkich kręgach kulturowych. Pierwotnie wykonywano go na cześć bogów lub natury. W wielu religiach, obok składania ofiary, jest najważniejszą czynnością kultyczną. W starożytnej Grecji tańczono przede wszystkim podczas święta ku czci boga Dionizosa. Taniec dziękczynienia pojawia się również w Starym Testamencie. Psalmista zachęca ludzi, aby wychwalali Boga tańcem i muzyką. Taniec stanowi niewyczerpane źródło inspiracji dla wielu sztuk zarówno ze względu na bogatą problematykę, jak i z powodów czysto estetycznych. Na przykładach zaczerpniętych ze znanych dzieł literackich i filmowych warto pokazać, jak ważną a jednocześnie różnorodną rolę może odgrywać motyw tańca.

C. Symbolika tańca w literaturze i sztuce. Przedstaw odwołując się do wybranych tekstów kultury.

Przykład wstępu:

Taniec towarzyszy człowiekowi od zawsze. Jest to sposób nawiązywania relacji międzyludzkich, wyrażania emocji, pielęgnacji obyczajów. Taniec stanowi także część tradycji narodowej każdego kraju, dlatego zajmuje ważne miejsce w wielu kręgach kulturowych. Spotykamy się z różnymi rodzajami tańca, znamy np. taniec wojenny, obrzędowy, towarzyski lub beztroski taniec jako rezultat i wyraz spontanicznej radości. Jak widać, taniec odgrywa ważną rolę w życiu człowieka i być może dlatego stał się niezwykle nośnym motywem literackim. Pisarze często obdarzają taniec bogatą symboliką mającą dla utworu kluczowe znaczenie. Motyw tańca staje się więc uniwersalny i ponadczasowy.



Motyw tańca - przykłady zakończenia



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.

A. Motyw tańca w literaturze polskiej. Omów na wybranych przykładach.

Przykład zakończenia:

Jak można zauważyć na przykładzie przedstawionych utworów motyw tańca często występuje w polskich utworach. Danse macabre wszedł na stałe do kanonu jej symboliki europejskiej, zaś polonez, chocholi taniec czy Edkowe tango stały się niejako bohaterami literatury rodzimej. Najczęściej niesie z sobą głęboką, symboliczną treść. W ostatnich kilku latach obserwuje się duże zainteresowanie tańcem. Świadczy o tym liczba programów telewizyjnych, których taniec stał się głównym bohaterem. Jednakże w tych programach taniec pełni jedynie funkcję rozrywkową, przyciąga tłumy przed ekran, gdyż jest bardzo spektakularny. Taniec może stać się pasją i sposobem spędzania wolnego czasu. Warto wiedzieć, ze oprócz formy rekreacji i funkcji estetycznej pełni również funkcję kulturową.

B. Funkcjonowanie motywu tańca w literaturze i filmie. Omów problem, analizując wybrane utwory.

Przykład zakończenia:

Taniec pełnił nader zróżnicowane role. W starożytności miał znaczenie rytualne i religijne, później w kulturze europejskiej ważniejszy stał się jego wymiar ludyczny. Dzieła literackie i plastyczne najczęściej traktowały taniec jako pretekst do ukazania panoramy społeczeństwa lub charakterystyki pewnej grupy społecznej. Niekiedy taniec stawał się nie tylko tłem, ale i bohaterem utworu. Wielokroć taniec służył zobrazowaniu silnych, często ekstremalnych uczuć bohaterów, a dzięki jakże ekspresywnej często mowie ciała pozwalał poznawać tajniki ludzkiej duszy. Dziś taniec jest obecny zarówno w literaturze, sztuce, teatrze, kinie artystycznym, jak i w rozrywkowym życiu codziennym. Stał się nośnym tematem w mass mediach. Dzięki licznym programom, jak: „Taniec z gwiazdami” czy „You can dance” taniec coraz bardziej staje się sposobem na życie i wyrażenie swojego prawdziwego wnętrza.

C. Symbolika tańca w literaturze. Przedstaw odwołując się do wybranych tekstów kultury.

Przykład zakończenia:

Przedstawione w mojej wypowiedzi utwory potwierdzają tezę, że taniec to motyw w literaturze o bardzo długiej tradycji. Najczęściej taniec ma charakter symboliczny i jest symbolem niezwykle nośnym o wielu znaczeniach. W literaturze taniec pełni funkcję dydaktyczną, czego przykładem może być „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”. W „Panu Tadeuszu” wyraża patriotyzm i optymizm narodu w określonym momencie dziejów. W dramatach „Wesele” i „Tango” pełni najczęściej funkcję krytyczną i demaskatorską w stosunku do społeczeństwa, a w „Przedwiośniu” służy pogłębieniu analizy psychologicznej bohaterów. Powyższe przykłady są dowodem na to jak pojemne znaczenie niesie ze sobą taniec i jak często pojawia się na kartach literatury.



Motyw tańca - literatura podmiotowa



Książka:

1. Biblia. Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, Pallottinum, Poznań 1980.

2. Austen J., Duma i uprzedzenie, Biblioteczka Pod Różą. Prószyński i S-ka, Warszawa 1994.

3. Dubisz S., Decyk-Zięba W., Teksty staropolskie: Analizy i interpretacje: Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2003, str. 313 – 330.

4. Kochanowski J., Pieśń Świętojańska o Sobótce [w:] Treny, Pieśń Świętojańska o Sobótce, Wydawnictwo Kama, Warszawa 1990.

5. Mickiewicz A., Pan Tadeusz, Wydawnictwo Siedmioróg, Wrocław 2000, str. 307-333 [Kochajmy się!].

6. Miłosz Cz., Walc, [w:] Ocalenie, Wydawnictwo Czytelnik Warszawa 1945.

7. Mrożek S. Tano, Wydawnictwo Noir sur Blanc. Warszawa 2006.

8. Osiecka A., Niech żyje bal, [w:] Sentymenty, Wydawnictwo C&T, Toruń 2001.

9. Parandowski J., Mitologia: Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Wydawnictwo Puls, Londyn 1992, Dionizos (Bachus), s. 116-128.

10. Reymont W. S., Chłopi, Wydawnictwo GREG, Kraków 2004.

11. Tuwim J., Grande Valse Brillante, [w:] tegoż, Kwiaty polskie, Ossolineum, Wrocław 2005.

12. Wyspiański S., Wesele, Wydawnictwo GREG, Kraków 2004.

13. Żeromski S., Przedwiośnie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1999.

Malarstwo:

1. Andriolli M.E., Polonez, ilustracja do „Pana Tadeusza”, 1881.

2. Degas E., Próba baletu, 1873.

3. Degas E., Tańcząca z bukietem, 1878.

4. Degas E., Lekcja tańca, Musee d`Orsay, ParYŻ, 1874.

5. Degas E., Primabalerina, pastel, 58x42 cm, Musee d`Orsay Paryż, ok. 1876-1977.

6. Malczewski J., Błędne koło, Melancholia, 1897.

7. Matise H., Taniec II (1909-1910).

8. Munch E., Taniec życia, olej na płótnie, Nasjonalgalleriet Oslo, ok.1900.

9. Notke B., Danse Macabre, fresk, Kościół św. Mikołaja Tallin, ok. 1436-1509.

10. Taniec śmierci, olej na płótnie, kościół Bernardynów, Kraków, ok. 1670.

11. Tetmajer W., Tańce w karczmie, olej na płótnie, Galeria Obrazów, Lwów.

12. Toulouse-Lautrec H. de, Taniec w Moulin Rouge, 1890.

Film:

1. Bal, reż. Ettore Scola, [DVD] Francja Włochy Algieria 1983.

2. Billy Elliot, reż. Stephen Daldry, [DVD] Francja Wielka Brytania 2000.

3. Carmen, reż. Vicente Aranda, [DVD] Hiszpania Wielka Brytania Włochy 2003.

4. Carmen, reż. Francesco Rosi, [DVD] Francja Włochy 1984.

5. Chicago, reż. Rob Marshall, [DVD] Niemcy USA 2002.

6. Dirty Dancing, reż. Emile Ardolino, [DVD] USA, 1987.

7. Gorączka sobotniej nocy, reż. John Badham, [DVD] USA 1974.

8. Grek Zorba, reż. Mihalis Kakogiannis, [DVD] Grecja USA Wielka Brytania 1964.

9. Hair, reż. Milos Forman, [DVD], USA RFN 1979.

10. Kabaret, reż. Bob Fosse, [DVD] USA 1972.

11. Koty, reż. David Mallet, [DVD] Wielka Brytania 1998.

12. Moulin Rouge, reż. Baz Luhrmann, [DVD] USA Australia 2001.

13. Ostatni taniec, reż. Lisa Niemi, [DVD] Kanada 2003.

14. Step-Up - Taniec zmysłów, reż. Anne Fletcher, [DVD] USA 2006.

15. Tango, reż. Carlos Saur, [DVD] Argentyna Hiszpania, 1997.

16. Tańcząc w ciemnościach, reż. Lars von Trier, [DVD] Dania Finlandia Francja Holandia Islandia Niemcy Norwegia Szwecja USA Wielka Brytania Włochy 2000.

17. Wesele, reż. Andrzej Wajda, [DVD] Polska 1973.



Motyw tańca - literatura przedmiotowa



1. Bystroń J., Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI-XIII, tom II. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1960. str. 199-237, hasło: Zabawy i zajęcia.

2. Cecchetti M., Castellani F., Edgar Degas. Życie i twórczość, Wydawnictwo ARKADY, Warszawa 2000.

3. Chojka J., Dramaturgia Sławomira Mrożka („Tango”, „Emigranci”), Wydawnictwo M. Rożak, Gdańsk 1994.

4. Drabarek B., Falkowski J., Rowińska J., Szkolny słownik motywów literackich, Wydawnictwo KRAM, Warszawa 1998, hasło: Taniec, s. 447-449.

5. Gutkowska B., Motyw tańca, [w:] tejże, O Tangu i Emigrantach Sławomira Mrożka, Wydawnictwo Książnica, Katowice 1998.

6. Huizinga J., Jesień średniowiecza, tłum. Brzostowski T., Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2003, hasło: Taniec śmierci.

2. Lementowicz U., „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2001.

3. Lichański S., „Chłopi” Władysława Stanisława Reymonta, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1987.

4. Nad wierszami Baczyńskiego: interpretacje, szkice i rozprawy, pod red. Ostasza G., Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Rzeszowie, Rzeszów 1998.

7. Nosowska D., Słownik motywów literackich, Wydawnictwo Park, Bielsko-Biała 2004, hasło: taniec.

8. Nowakowski J., Symbole i taniec chocholi [w:] Wstęp do „Wesela”, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1981.

9. Pelc J., Jan Kochanowski: poeta Renesansu,, Czytelnik, Warszawa 1988, s. 112-119.

10. Skwarczyńska S., Chocholi Taniec Wyspiańskiego jako obraz-symbol w języku późniejszej sztuki polskiej [w:] Wokół teatru i literatury: studia i szkice, PAX, Warszawa 1970.

5. Sztaudynger S., „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997.

6. Taniec i literatura, pod red. Czaplejewicza E. i Potkańskiego J., Wydawnictwo ASPRA-JR, Warszawa 2002.

11. Tazbir J., Próba określenia kultury szlacheckiej w Polsce porozbiorowej, [w:] Tradycje szlacheckie w kulturze polskiej, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1976, str. 7-34.

12. Weiss T., „Dyskusja o Polsce w bronowickiej chacie. „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego, [w:] Arcydzieła literatury polskiej. Interpretacje, red. Stanisław Grzeszczuk i Anna Niewolak – Krzywda, Krajowa Agencja Wydawnicza, Rzeszów 1987.

13. Wielcy malarze – ich życie, inspiracje i dzieło, cz. 94, Henri Matise, red. Dołowska E., Wrocław 2003.

14. Wilczyńska D., Wesele Stanisława Wyspiańskiego, Wydawnictwo Biblios, Kraków 2007.

15. Wyka K., „Pan Tadeusz”, t. I: Studia o poemacie, t. II: Studia o tekście, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1993.

16. Ziejka F., Wesele w kręgu mitów polskich, Wydawnictwo literackie, Kraków 1997.

17. Żeleński-Boy Tadeusz. Plotka o Weselu Wyspiańskiego., [w:] Stanisław Wyspiański, Wesele, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1983.