Jesteś w: Motyw wojny

Motyw wojny

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw wojny - wprowadzenie



Od kiedy tylko nasi przodkowie zaczęli organizować się w grupy – zaczęli prowadzić wojny. Swoje wyprawy uwieczniali na wiele sposobów. Nie tylko malowali sceny batalistyczne, ale też rzeźbili je i wyszywali na płótnie. Gdy tylko wynaleźli pismo, opiewali swych bohaterów wojennych w literaturze. Wystarczy wspomnieć tu choćby słynne hieroglify, dzięki którym wiemy, jakie wojny prowadzili Egipcjanie. Starożytni nieustannie prowadzili wojny – nic więc dziwnego, że sceny batalistyczne przedostały się do literatury i sztuki i do dziś są częstym motywem w tekstach kultury. Wojna to jednak nie tylko konkretne potyczki, ale również cierpienie, głód i śmierć, które ze sobą niosą. Szczególnie dwie wojny światowe pokazały, jak okrutny może być człowiek wobec drugiego człowieka. Oprócz bohaterów – powstańców, czy zwykłej ludności cywilnej, która na co dzień musiała się mierzyć z okupantem, liczne utwory ukazywały wojennych zbrodniarzy, katów i oprawców.



Wojna ograbia ludzkie kultury z funduszy, zasobów, talentów i sił, które można by spożytkować dla jej rozwoju. John Keegan - brytyjski historyk - w książce „Historia wojen” wyraził nadzieję, że „w końcu, po pięciu tysiącach lat poświadczonego historycznie prowadzenia wojen, przemiany kulturowe i materialne zahamują ludzką skłonność do posługiwania się bronią”. Wojna jednak trwa, bez względu na to, jak bardzo jest bezowocna, niszczycielska, odrażająca i niefunkcjonalna. Od zakończenia II wojny światowej wybuchło ponad 160 wojen na różną skalę: takich dotyczących dużych państw narodowych, ale też takich, które dotyczą grup etnicznych, frakcji czy ruchów religijnych. We wszystkich giną ludzie, wszystkie są opisywane przez pisarzy, dziennikarzy i reżyserów, dokumentowane przez malarzy, fotografów czy grafików, dlatego motyw wojny wciąż jest i będzie aktualny.



Motyw wojny w literaturze



Baczyński K. K., „Spojrzenie” – w utworze przedstawiona jest tragedia człowieka rozdartego wewnętrznie. Podmiot liryczny mówi o sobie jako o czterech różnych osobach. Jedno „ja” jest proste i uczciwe. Drugie czuje nienawiść, może zabijać. Trzecie przepełnione jest bólem i cierpieniem. Czwarte zaś jest przekonane, że zginie i jego śmierć pozostanie daremna, bezwartościowa. Rozpaczliwie próbuje odnaleźć własną tożsamość, bezskutecznie jednak, ponieważ jest młody, wrażliwy, potrafi kochać i chce kochać, ale jest wojna, która nauczyła go nienawiści, zaraziła śmiercią.

Baczyński K. K., „Pokolenie” - Wiersz ten ukazuje niezwykłość wyobraźni Baczyńskiego. Na początku utworu poeta konfrontuje ze sobą obfitość ziemi i natury, symbolizujących życie i niosący śmierć kataklizm wojny. Baczyński przedstawia nam obraz pełen grozy i mroku. Przez wojnę człowiek zaczął tracić cechy ludzkie, jego serce jest zimne jak głaz. Poeta przedstawił swoją wizję przyszłości. Kiedyś wszystko ucichnie, wojna się skończy, pył opadnie, nastanie cisza. Na końcu utworu podmiot liryczny zastanawia się, co zostanie po tych, którzy walczyli i ginęli, czy historia zapisze ich jako bohaterów i czy zostaną zapamiętani.






Baczyński K. K., „Z głową na karabinie” – autor opisuje strach, przerażenie towarzyszące wojnie, a zaraz potem wspomina świat z dzieciństwa. Nowa sytuacja, w której się znalazł zmieniła go. Z delikatnego młodzieńca stał się nagle żołnierzem myślącym jedynie o przetrwaniu. Ważnym motywem w utworze jest krąg. Baczyński chciał poprzez ten symbol przekazać nieuniknioność śmierci i wojny.

Baczyński K. K., „Bez imienia” - autor „chwilą bez imienia” czas spełnionej apokalipsy – II wojnę światową. Ta chwila to swoista akcja, huk i ogień, biegnące postacie, krzyk za ścianą, uderzenie bomby i ciemność. Nie ma nazwiska, nie ma bohatera – jest ciało. Nie wiemy, kto zginął. Nie musimy – jest to chwila bez imienia, tak ciemna w ciągu historii, że nie warta, by obdarzyć ją nazwą.






Białoszewski M., „Pamiętnik z powstania warszawskiego” - ukazuje życie z punktu widzenia cywila. Był to dramatyczny moment w historii Warszawy. Białoszewski przedstawia koszmar codziennej egzystencji w burzonym i palonym mieście. Prawdziwe oblicze wojny to głód, strach, bombardowania. Przerażeni ludzie ukrywają się w kanałach, piwnicach, przystosowują się do życia w ciągłym zagrożeniu i chaosie.

Borowski T., „Pożegnanie z Marią” – w opowiadaniu przenosimy się do okupowanej Warszawy. Bohaterem jest młody poeta Tadeusz, który utrzymuje się z pracy w firmie budowlanej. W swoim mieszkaniu spotyka się z narzeczoną – Marią, również studentką polonistyki. Dookoła nich trwa wojna. Maria produkuje i sprzedaje bimber. Tadeusz pracując w kantorze obserwuje oszustwa sklepikarzy. Narrator opowiadanie prezentuje nielegalne interesy Warszawiaków prowadzone również z Niemcami. Przesłanie tego opowiadania jest ukazaniem codziennego życia okupowanej stolicy. To zupełny upadek wartości moralnych, chwytanie się życia za wszelką cenę czy wreszcie wykorzystywanie trudnych i tragicznych sytuacji do wzbogacenia siebie.






• Borowski T., „Opowiadania” – w poszczególnych utworach obóz został pokazany jako miejsce, rządzące się prawem odwróconego dekalogu. Zderzenie dwóch odmiennych systemów wartości – tego sprzed wojny i tego, który panował w obozie, musiało prowadzić do bardzo poważnych dylematów i wewnętrznych rozterek. Nie ma tu współczucia i litości dla słabszych i mniej zaradnych więźniów, nie ma miłości, przyjaźni, solidarności. Jest tylko chęć przeżycia za wszelką cenę. Dobitnie ukazuje to scena z opowiadania Proszę państwa do gazu, przedstawiająca kobietę, która wyrzeka się własnego dziecka, by uratować się przed komorą gazową. Inna pokazuje brak współczucia więźniów dla kobiet idących na śmierć. Nikt nie kryje się z tym, że okradł współwięźnia lub, że życzy mu śmierci. Nikt też nie wstydzi się, że zjada odpadki. Co najgorsze ludzie przestają reagować na cierpienie i śmierć innych. Śmierć towarzyszy niedoli przestaje wywierać jakiekolwiek wrażenie - to efekt przyzwyczajenia się do tego widoku.

• Broniewski W., „Ballady i romanse” - utwór opowiada o losie małej Żydówki, której cały świat runął. Podczas działań wojennych zniszczono miasteczko, w którym się wychowała, zabito jej rodziców. Sama dziewczynka biega naga po gruzowisku. Jest obłąkana, twierdzi, że jej rodzice żyją. Wiersz pokazuje jakie skutki może wywołać wojenna trauma.






• Broniewski W., „Monte Cassino” – wiersz jest przykładem poezji tyrtejskiej z czasów wojny. Został napisany w rytmie marszu, żeby dodać odwagi żołnierzom kierującym się na Monte Cassino. Mówi o tym, że wielu z nich zginie, jednak reszta mimo wszystko będzie szła dalej po zwycięstwo i zwycięży, nie podda się. Obrazują one chaos wojny, ale również wpływają na utrzymanie utworu w rytmie marszu. Borowski nawiązał w swoim utworze do „Mazurka Dąbrowskiego”, co potęguje pobudzanie żołnierzy do walki. W utworze często jest mowa o przestawianiu granic.

• Camus A., „Dżuma” - w powieści próbie zostali poddani bohaterowie w sytuacji zagrożenia. Człowiek skazany jest na przeżywanie trosk i trwogi przed śmiercią. W takim świecie nie ma nic trwałego, nie ma Boga, żadnych wartości. Istnieje tylko samotny człowiek ze świadomością swej kruchości, nieuchronności śmierci, skazany na trudne wybory. Dżuma jest tutaj metaforą, która jak wojna sieje śmierć i zniszczenie, niesie cierpienie, zaraża całe społeczeństwo. Zbiorowe groby, krematoria, głośniki na ulicach miasta, komunikaty, wspólny los, zmiany w zachowaniach ludzi to wszystko, jak w przypadku dżumy odbija się w losie ludzi, którzy musieli przeżyć koszmar II wojny światowej.



• Czechowicz J., „Żal” - autor wyraża przeczucie nieuchronnego kresu. Świadczy o tym m. in. obrazowanie przypominające biblijną apokalipsę: blask, huk, czerwony udój, płomienie i krzyk ludzki. Podmiot liryczny przeczuwa wojnę która przyniesie upadek i klęskę. Człowiek zdegraduje się w swym człowieczeństwie. Wojna zniszczy ludzi nie tylko fizycznie, ale i psychicznie.

• Fiedler A., „Dywizjon 303” – autor opisuje czarną stronę wojny, a zarazem odwagę, ryzyko i dumę żołnierzy. Jest to obraz podniebnych zmagań lotników polskich z niemieckimi bombowcami i myśliwcami.. To interesujące sprawozdanie z powietrznego placu boju ujęte w formę literacką. Widok trafionego, spadającego samolotu czy kabiny pilota zbryzganej krwią z niespotykaną intensywnością oddaje koszmar wojny.



• Gałczyński K. I., „Pieśń o żołnierzach z Westerplatte” – autor upamiętnił w swoim utworze jedno z najważniejszych wydarzeń drugiej wojny światowej, mających miejsce w Polsce – obronę Westerplatte. Opisał męstwo walczących, stosując kontrast z pięknem świata. Gałczyński pisze o tym, że żołnierze z Westerplatte idą prosto do nieba. Ponadto żołnierze z „Pieśni…” mówią, że jeśli Polska będzie kiedyś potrzebowała ich pomocy, oni spłyną w dół na ziemię i ocalą ojczyznę.

• Herling-Grudziński G., „Inny świat” - to książka traktująca o procesie niszczenia człowieka przez system sowieckich obozów pracy, a także rozpaczliwej walce o zachowanie godności i człowieczeństwa. Mottem utworu są słowa Dostojewskiego z „Zapisków z martwego domu”: „Tu otwierał się inny, odrębny świat, do niczego nie podobny, tu panowały inne, odrębne prawa, inne obyczaje, inne nawyki i odruchy, tu trwał martwy za życia dom, a w nim życie jak nigdzie i ludzie niezwykli.” Grudziński uważa, ze nawet w nieludzkich warunkach, przy ogromnym samozaparciu, można ocalić w sobie godność. Walka o zachowanie podstawowych, niepodważalnych wartości, próba ich obrony nadaje ludzkiemu życiu sens.

• Homer, „Iliada” - w starożytnej Grecji namiętność jaka połączyła Parysa - księcia Troi oraz Helenę - królową Sparty, stała się przyczyną wojny. Naprzeciw siebie stanęły ogromne wojska Sparty i Troi. Walki trwały przez 10 lat, a ich kres stanowiło zwycięstwo Spartan osiągnięte podstępem – użyciem drewnianego konia z ukrytym wewnątrz wojskiem. Utwór ukazuje wojnę jako następstwo miłości. Bój toczy się o najpiękniejszą kobietę ówczesnego świata – Helenę. Homer przedstawia w eposie rycerza wyjątkowego - Achillesa. Ma on żelazne serce, odwagę i chce zdobyć sławę. Sprawnie włada nie tylko mieczem, ale i rozumem jak Odyseusz, który wymyślił konia trojańskiego. Podstęp i jawna walka o łupy, obecność bóstw na polu bitwy, wzniosłość i patos to cechy charakterystyczne wojny starożytnej.

• James J., „Cienka czerwona linia” - akcja powieści dzieje się podczas operacji na wyspie Guadalcanal, gdzie miały miejsce jedne z najbardziej dramatycznych zmagań w historii II wojny światowej. Jednak wszystkie wydarzenia są jedynie tłem dla ukazania uczuć targających żołnierzami. Czytelnik przeżywa razem z bohaterami wszystkie niepowodzenia, zwycięstwa, zniewagi, przywiązuje się do każdego z nich.

• Kamiński A., „Kamienie na szaniec” – utwór jest świadectwem tragedii młodego pokolenia, ponieważ ukazuje, jak młodzi ludzie musieli walczyć w obronie swojej ojczyzny. Przerażające jest to jak szybko wyzbyć się musieli niewinności. Zośka i jego przyjaciele tylko pewien czas służyli w dywersji, ale - powtarzając za autorem - „Broń i przeżycia związane z walką wywołały ogromne przemiany psychiczne. Inny był teraz błysk ich oczu”.

• Krall H., „Zdążyć przed Panem Bogiem” – główny bohater Marek Edelman opowiada w sposób trochę chaotyczny o losach Żydów uwięzionych w getcie. Przedstawia różne oblicza śmierci. Z szacunkiem mówi o tych, którzy z godnością i spokojem szli do wagonów wiozących ich do komór gazowych. Wbrew powszechnej opinii, nie heroizuje śmierci powstańców. Mówi: „Ludzie zawsze uważali, że strzelanie jest największym bohaterstwem. No to żeśmy strzelali”. Nie mieli nadziei na zwycięstwo, ale chcieli pokazać światu, że Żydzi też umieją umierać jak bohaterowie z honorem. W sytuacji tragicznej, w jakiej się znaleźli, „chodziło tylko o wybór sposobu umierania”, kierowali się poczuciem godności. Był to dramatyczny wybór i przejaw walki z nieuchronnym losem.

• Kruczkowski L., „Niemcy” – autor przedstawia złożony portret psychologiczny społeczeństwa niemieckiego, dementując, mit o tym, że wszyscy Niemcy byli bezwzględnymi faszystami. Do grona tych, którzy takimi są, zaliczyć jednak trzeba Willego Sonnenbrucha, entuzjastę i propagatora hitlerowskiej ideologii i posłusznego wykonawcę jej zbrodniczych praktyk.

Mickiewicz A., „Konrad Wallenrod” - tytułowy bohater stawia sobie za cel obronę ojczyzny. Walter Alf, gdyż takie jest prawdziwe imię Konrada, nie działa jednak wprost. Wojna romantyczna wymaga bowiem podstępu i zdrady. Do zwycięstwa konieczne są nieetyczne metody: kłamstwo, spisek, oszustwo. Taka walka wywołuje wyrzuty sumienia. Rycerz romantyczny ma wiele rozterek: bo czy prawo do obrony ojczyzny usprawiedliwia czynienie zła? Romantyzm kreuje obraz wojny kapryśnej, wymagającej poświęceń i tragicznej ze względu na dramat psychiczny i dylematy moralne. Jest ona siłą podstępną, która niszczy człowieka przede wszystkim od środka.

• Moczarski K., „Rozmowy z katem” – tytułowy kat – Jurgen Stroop z namiętnością opisuje metodę palenia kolejnych domów i strzelanie do ludzi wyskakujących z płonących okien. Ten brutalny i bezwzględny człowiek (jeżeli zasługuje na to miano) bez emocji mówi o tysiącach pomordowanych Żydów. Tak, jakby to była walka z robactwem… Tak, jakby zabijanie było dla niego zaspokajaniem potrzeb fizjologicznych. Powstanie w getcie to dla Niemców wspaniała zabawa w zabijanie. Wojna to zorganizowana zabawa w prawdziwą śmierć…

• Nałkowska Z., „Medaliony” - książka jest literacko - dziennikarskim zapisem z czasów, kiedy autorka pracowała w Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich. Wszystkie opisane przez nią zdarzenia są autentyczne, spisane językiem prozy reportażowej. Cykl poprzedza motto: „Ludzie ludziom zgotowali ten los”.

• „Pieśń o Rolandzie” - średniowiecze stworzyło krucjaty, wykreowało obraz wojny heroicznej, nie uznającej podstępu, wojny dobrych ze złymi w obronie wiary chrześcijańskiej. Roland to bohater wojny nie tylko z niewiernymi ludźmi, ale przede wszystkim ze złem, które w tych ludziach tkwi. Udowadnia on, że w średniowiecznej walce liczy się samotne działanie na rzecz zwycięstwa. Jest to wojna wspaniała i dobra, prowadzona w imię najświętszych idei.

• Różewicz T., „Ocalony” – w utworze ukazane są dylematy moralne człowieka, który przeżył „prowadzony na rzeź”. Jego ocalenie ma jedynie wymiar czysto fizyczny. Wojenny, kataklizm, doprowadził do klęski całego świata wartości, uznawanych przez wieki za niepowtarzalne i ponadczasowe. Teraz pojęcia i nazwy straciły swój sens, granice między dobrem i złem uległy zatarciu. „Jednako waży cnota i występek”.

• Różewicz T., „Zostawcie nas” - podmiot liryczny przemawia jako człowiek, który przeżył wojnę, z tą jednak różnicą, że doświadczenie, jakie z niej wyniósł, uważa za nieprzekazywalne. Druga różnica polega na tym, że przemawia nie tylko w imieniu własnym, ale również swojego pokolenia. Wprowadza także drugi podmiot liryczny, którym jest kobieta. Można uznać, że połączyło ich wspólne ekstremalne przeżycie. To właśnie oni kierują tytułowy apel do tych, którzy urodzili się już po wojnie i nie są w stanie zrozumieć tamtych okrutnych czasów. Środkowa część utworu wydobywa tragizm człowieka czasów wojny, który zazdrościł roślinom, kamieniom i psom, który pragnął być szczurem, pragnął nie być w ogóle, pragnął zasnąć i zbudzić się po wojnie. W tym wierszu słychać głos rozpaczy, ale jednocześnie podmiot liryczny wyraża głębokie przekonanie, że tę rozpacz trzeba nosić tylko w sobie i nie obarczać nią innych, którzy mieli więcej szczęścia, gdyż urodzili się później.

• Sienkiewicz H., „Potop” – przedstawiona w utworze, podobnie jak w pozostałych częściach Trylogii - „Ogniem i mieczem” oraz „Panu Wołodyjowskim” - wojna jest po części taka, jak jej bohaterowie: hałaśliwa, głośna, swawolna, dynamiczna i barwna. Na dalszy plan schodzą jej katastrofalne skutki. Dostrzegamy w niej przede wszystkim potężną siłę. Wojna bardziej zachwyca niż przeraża, interesuje, wzbudza podziw, a nie odstrasza. Nic dziwnego, przecież to romantyczna legenda pisana ku pokrzepieniu serc.

• Sienkiewicz H., „Krzyżacy” - bitwa w utworze jest dla autora swoistym zakończeniem powieści, finalnym zwycięstwem dobra nad złem. Przebieg bitwy autor odtworzył wg Jana Długosza i pod wpływem obrazu Jana Matejki. Opis batalii jest bardzo realistyczny, wręcz naturalistyczny. Wszechwiedzący narrator dokładnie opisuje całe zajście. Autor stara się kreować wizerunek polskiego rycerza – jako nadzwyczaj silnego, honorowego, mężnego żołnierza. W dokładnych charakterystykach walczących postaci zauważamy ideały i wartości ważne i aktualne dla czasów Sienkiewicza. Autor zwraca uwagę na ferwor walki, ilość poległych oraz aspekt taktyczny - przedstawia kolejność przystępowania chorągwi do walki i manewry na polu bitwy. Sam władca ukazany jest jako genialny, nieomylny wódz. Inspiracją dla pisarza oraz motorem jego twórczości stała się brutalna germanizacja społeczeństwa polskiego.

• Słonimski A., „Alarm” – autor opisał pierwsze dni wielkiej tragedii po wybuchu II wojny światowej. W pierwszej części utworu opisuje obraz wojny. Ludzie chowają się, są przerażeni. Niebo, które zawsze kojarzyło się im ze spokojem i szczęściem, zaczęło zrzucać na nich bomby. W drugiej części wiersza, autor mówi o nieustającym alarmie. Wojna wybuchła, już nic jej nie zatrzyma. Można tylko być gotowym na jej okropieństwa i czekać.

• Wańkowicz M., „Szkice spod Monte Cassino” - autor przedstawia udział Polaków w słynnej operacji wojennej, która otwarła aliantom drogę do Rzymu. Książka zawiera relacje ludzi, którzy uczestniczyli w bitwie. Są to opisy okrucieństwa wojny, strachu, bólu i żalu towarzyszącego walce: „moździerze biją, hałas i tumult wielki czyniąc, postrach ludziom niosąc i zniszczenie… Jasia nie ma, zginął, żal i złość ogarnia…”. Wańkowicz porównuje walkę do „krwawej łaźni”, leżące ciała ludzkie do kładącego się „łanu zboża”, saperów nazywa „termitami wojny”, a łączność- „unerwieniem Korpusu”.



Motyw wojny w malarstwie



„Bitwa pod Oliwą”, autor nieznany – obraz dotyczy bitwy morskiej stoczonej w czasach potopu szwedzkiego. Bitwa zakończyła się zwycięstwem strony polskiej, a obraz upamiętnia ją. Z punktu militarnego zwycięska bitwa nie przyniosła znaczących korzyści, jednak rozpropagowała w Europie potęgę polskiej floty. Na obrazie widać znaczącą przewagę czerwonych bander, a okręty szwedzkie okrywa dym lub są ledwo widoczne (w trakcie odwrotu).

„Bitwa pod Orszą”, autor nieznany – malowidło to obraz bitwy stoczonej 8 września 1514 r. pomiędzy wojskami polsko-litewskimi a moskiewskimi. Jest jedynym dziełem tego typu w polskim malarstwie renesansowym. Etapy bitwy są przedstawione z lotu ptaka. Szczegóły wyposażenia i uzbrojenia oraz portrety wodzów zostały odtworzone z wielką dokładnością.

Backlin Arnold, „Wojna” – na obrazie dostrzegamy w nim wiele alegorii: śmierć z kosą, demon zniszczenia, przerażona naga postać – może ofiara wojny, oszalała cnota, a może uprowadzona wolność? Konie przywołują wspomnienie jeźdźców Apokalipsy.

Dali Salvador, „Oblicze wojny” – obraz w swej wymowie operuje symbolami. Pierwszym z nich jest pustynia jako tło. Wojna niszczyła wszystko, co stanęło jej na drodze. Nie zostawiała nic i to właśnie chciał przekazać artysta. Na pierwszym planie, Dali umieścił twarz, w której oczach i ustach znajdują się czaszki, w których są kolejne czaszki i tak dalej. Symbolizuje to nieskończoność śmierci. Ostatnim z elementów są węże oddające pierwotne zło.

• Delacroix Eugene, „Wolność prowadząca lud na barykady” – malarz przedstawia dynamiczną wizję walki o wyzwoleniem, walki z uciskiem i terrorem. Kompozycja ma symboliczny podtekst: cały naród powstaje przeciwko despotyzmowi. Walczą mieszczanie, studenci, dzieci ulicy, wieśniacy. Prowadzi ich Kobieta-Wolność. Nie jest piękna, jest za to silna i dojrzała, gdyż tego wymaga bycie wolnym.

• Garwatowski Stefan, „Wzgórze 593 – Monte Cassino” - obraz jest trudny w odbiorze. Uboga ilość barw potęgująca poczucie pustki i napięcia – uogólnienie dzieła - nic nie odwraca uwagi widza. Dla odbiorcy ważni są czekający żołnierze, wzgórze oraz stos ciał. Całość sprawia wrażenie, że za chwilę znów wybuchnie bezpardonowa walka. Żołnierze są w pełnej gotowości, a bliskość poległych informuje, że walki toczą się od wielu dni.

• Grottger Artur, „Pożegnanie powstańca, Branka” – malarz przedstawia rozstanie pary kochanków. On, odważny, przystojny, wyrusza na wojnę, walczyć w imię ojczyzny. Ona – pełna smutku, pozostaje sama, z wątłym płomykiem nadziei. Jednak symbole – czarna, żałobna suknia dziewczyny i urna wskazują na to, że tych dwoje nigdy już się nie spotka.

• Kossak Wojciech, „Grunwald” - malarz przedstawia na nim konkretny fragment bitwy. Dzieło pokazuje scenę kluczową dla losów bitwy – atak jazdy polskiej. Jest to monumentalny obraz historyczny o dynamicznej wielowątkowej akcji osadzonej w naturalistycznym krajobrazie oddającym realia minionych dziejów.

• Kossak Wojciech, Styka Jan i inni, „Panorama Racławicka” - dzieło jest przede wszystkim symbolem patriotyzmu polskiego. Przedstawia bitwę pod Racławicami (1794) będącą elementem insurekcji kościuszkowskiej, zwycięstwo powstańczych wojsk polskich nad rosyjskimi. Ogromne malowidło (15x114m) dzięki specjalnej perspektywie i zastosowaniu różnych zabiegów malarskich „przenosi” widza w inną rzeczywistość i inny czas. Widzimy tu kawalerię narodową w utarczce z Kozakami, piechotę polską, dragonów i baterię armat bronionych przez kosynierów. Oglądamy wiele szczegółów umundurowania kawalerii i stroje Kozaków.

• Kossak Wojciech, „Orlęta – obrona cmentarza” - prawą stronę obrazu zajmuje uzbrojona młodzież szkolna, ukryta wśród nagrobków. Lewą stronę wypełnia biel śniegu, a wróg pozostaje niewidoczny. To zwiększa poczucie niepokoju i wyczekiwania. Dzieło porusza prostotą i nastrojem skupienia, dziecięcej powagi emanującej z młodych postaci. Malarz zainspirowany bohaterskimi i ofiarnymi walkami obrońców oddaje im hołd.

• Matejko Jan, „Bitwa pod Grunwaldem” - pracę nad obrazem malarz podjął w obliczu narastającej potęgi Niemiec, ponownie zjednoczonych w Rzeszę i nasilających się prześladowań Polaków w zaborze pruskim. Matejko chciał nie tylko ilustrować minione wydarzenia, ale także współtworzyć wciąż żywą siłę narodu. Obraz jest nasycony wieloma aluzjami i znakami. Autor wprowadza rekwizyty z różnych epok o różnym znaczeniu symbolicznym. Dużą wagę przykłada do postaci historycznych. Wszystkie są obecne na obrazie i każda posiada swoje ukryte znaczenie.

• Michałowski Piotr, „Bitwa pod Samosierrą” – na obrazie nie istnieje nic poza potężnym zrywem naprzód, wzwyż. Wąwóz jest wąski i nierówny. W rzeczywistości jest dosyć szeroki i w miarę płaski. Jednak Michałowski nie opisywał rzeczywistości, tylko syntezę przeżycia, utrwaloną w pamięci żołnierzy. Namalował Somosierrę w sercach Polaków. Szwoleżerowie z obrazu pokonują obronę hiszpańską- obronę, której nie dała rady armia francuska, którą to Polacy uważali za najsilniejszą w świecie. Zatem obraz niósł Polakom czytelne przesłanie - jak chcemy, to potrafimy walczyć i wygrywać, nawet, kiedy wrogów jest więcej

• Picasso Pablo, „Guernica” – autor przedstawił krajobraz po bitwie - być może straszliwszy, niż samej bitwy. Obraz jest buntem pisarza przeciwko wojnie domowej w Hiszpanii, reakcją na zbombardowanie stolicy kraju Basków, Guernicy. Autor posłużył się geometrycznymi kształtami, rombami i trójkątami; zamiast linii prostych na obrazie zobaczymy nierówne kreski. Poszczególne fragmenty obrazu przedstawiają okrucieństwo bitwy.

• Szajna Józef, „Replika” – dzieło to instalacja plastyczna, której częścią składową była „Ściana butów”. W „Replice” najważniejszą rolę odgrywa przestrzeń oraz współistnienie sceny i widowni. Ci ostatni od razu włączali się integralnie w przestrzeń i znaczenie widowiska. Kiedy wchodzili po schodach, ich ruch konfrontowany był z bezruchem zużytych butów ułożonych na drabinie. Stwarzał sytuację ostateczną, sytuację zagrożenia. Przechodząc przez kolejne wycięte w kształt strzelniczej, powiększonej półsylwetki ludzkiej, przejścia widz wkraczał w labirynt i piekło. Był jednym spośród skazanych na zagładę, ludzkim numerem w masie innych. Podczas tej drogi mógł zobaczyć wydrapanych, byle jak na ścianie, kilka prostych słów: woda, fotografia, ziemia, proteza, pomóż. To był klucz przebytej drogi i klucz spektaklu.

• Wróblewski Andrzej, „Rozstrzelanie z chłopczykiem” – obraz należy do serii ośmiu płócien namalowanych w 1949 r. Tematem wszystkich jest moment egzekucji ukazany z ogromnym autentyzmem. Uderzająca prawda tych przerażających obrazów wynika z osobistych doświadczeń artysty, który z pewnością był wielokrotnie świadkiem bicia, łapanek, rozstrzeliwań. Wróblewski w całej serii „Rozstrzelań” ukazuje często tego samego człowieka tuż przed śmiercią i zaraz po egzekucji. Artysta w dramatyczny sposób uwiecznił tym samym ten nieuchwytny moment przejścia z życia do śmierci.



Motyw wojny w filmie



„Helikopter w ogniu” Ridley Scott - cały niemal film jest sceną bitewną. Obraz przedstawia autentyczną akcję amerykańskich żołnierzy z 3 października 1993 roku. Mieli oni porwać dwóch wysokich rangą wojskowych ze zbuntowanego obozu Somalijczyków. Prosta misja zmieni się w najdłuższą od wojny w Wietnamie bitwę, podczas której zostają zestrzelone dwa amerykańskie helikoptery. Walka amerykańskich żołnierzy z Somalijczykami pełna jest chaosu, śmierci i zniszczenia.

„Katyń” Andrzej Wajda - film ukazuje mord masowy - zbrodnię na prawie 19 tysiącach oficerach. 17 września po ataku ZSRR na Polskę, schwytano i wywieziono do obozów setki polskich oficerów. Przetrzymywano ich w trzech obozach tworzonych specjalnie do tego celu: kozielskim, ostaszkowskim, starobielskim. Z obozów jeńcy zostali przewiezieni w okolice Katynia, do lasu. W lesie wykopano ogromny dół, zbiorową mogiłę. Żołnierze radzieccy kolejno wyprowadzali więźniów z ciężarówek i zabijali strzałem z bliska w potylicę. Kiedy już wszyscy nie żyli Rosjanie zasypali dół i opuścili las.

„Krzyżacy” Aleksander Ford – w filmie widzimy jazdę polską w natarciu oraz wojska krzyżackie wychodzące im na przeciw. Można śmiało stwierdzić, że cała produkcja wymagała ogromnego wysiłku od polskiej kinematografii. Reżyser pokazuje kolejne walki między rycerzami, unika jednak pokazania bitwy w całości. Niezapomniana jest rola Jagiełły, który jako świetny strateg na bieżąco wydaje rozkazy. Autorzy filmu momentami odchodzą od książkowego pierwowzoru.

„Lista Schindlera” Steven Spielberg – obraz nawiązuje do sytuacji Żydów podczas II wojny światowej. Powstał na podstawie książki Thomasa Keneally`ego. Akcja filmu toczy się w Krakowie i dotyka problemów społeczności tamtejszego getta. Głównymi postaciami filmu są: żydowski księgowy, komendant SS i Schindler. To opowieść o tym jak jeden człowiek zdołał uratować ponad tysiąc istnień ludzkich bez użycia broni, a wykorzystując tylko swój osobisty wdzięk. To dowód na to, że decyzje podejmowane przez jednostkę mogą zmienić losy tysięcy innych.

„Pianista” Roman Polański - autor swój film opiera na powieści Władysława Szpilmana, który opowiada o czasach swojej młodości, przypadających na ciężkie lata wojny. Film mówi o historii człowieka obdarzonego wielkim talentem, dzięki któremu przeżył wojnę. Gra na fortepianie to żywioł autora. Cała jego rodzina została wywieziona do obozu, tylko on przeżył. Znajomi ukrywali go w dzielnicy niemieckiej, ponieważ tam był najbezpieczniejszy. Siedział całe dnie i noce w samotności i wtedy dopadały go wątpliwości czy słusznie postąpił czy nie powinien pozostać w getcie i walczyć. Bohater przeżył wojnę dzięki uporowi, ciężkiej pracy, pomocy przyjaciół i niemieckiego oficera.

„Popiół i diament” Andrzej Wajda – film odpowiada na pytanie jak żyć po II wojnie światowej. Główny bohater - Maciek Chełmicki to młody człowiek uwikłany w okupacyjną przeszłość, zmęczony bohaterstwem, przeczuwający lepsze życie. Szuka odpowiedzi, jak żyć dalej - jak zrzucić dławiący bagaż przeszłości, rozwiązuje odwieczny dylemat żołnierza - słuchać czy myśleć. Do wykonania pozostał mu ostatni wyrok. Bohater liczy tylko na siebie i na dobrze ukryty pistolet. Umiera na śmietniku historii, samotny i opuszczony. Jego śmierć to apel: wyrzućmy wojnę na śmietnik!

• „Potop” Jerzy Hoffman - w filmie widzimy fragment walk o Jasną Górę. Twórcy filmu wprowadzają niepowtarzalny klimat. Szczególny akcent został położony na ofiarną walkę obrońców Jasnej Góry. Reżyser skupia się na „pojedynku artyleryjskim” walczących stron. Przechodząca procesja symbolizuje oddanie twierdzy pod opiekę Boga. Śpiewy duchownych, żołnierze ginący na murach i liczne eksplozje podkreślają tragizm i bezradność obrony. Doskonałe efekty specjalne, muzyka, gra aktorów sprawiają, że widz staje się niemalże uczestnikiem bitwy.

• „Szeregowiec Ryan” Steven Spielberg - film jest brutalny. Żołnierze giną jak muchy, często rozerwani wybuchami. Widzimy setki ciał, bezpardonową walkę, gdzie nie ma czasu na zajmowanie się jeńcami, więc ich się zabija. Bardziej wprawne oko zobaczy też wiele innych rzeczy np. nowoczesne efekty specjalne, czy też nowatorskie ujęcia kamery. Oglądając cały film zobaczymy wspaniały kunszt reżyserski Spielberga. Zobaczymy prawdziwe gwiazdy aktorskie, a na ich twarzach strach, odwagę, cynizm i uśmiech.

„Troja”, Wolfgang Petersen – film jest luźną adaptacją starożytnego eposu heroicznego. Liczne sceny batalistyczne ukazują potęgę wojsk starożytnych, ich siłę i spryt, umiejętność strategii i podstępnego działania, które zastąpiły doskonałość broni używanej w czasach późniejszych. Widok błyszczących w słońcu zbroi, hełmów, tarcz dających osłonę przed ugodzeniem oraz zapierające dech w piersiach obrazy walki wręcz przenoszą nas w świat IX w. p.n.e. i uczą historii.

„Westerplatte” Stanisław Różewicz – autor żywy widok „jęczącej” od wybuchów ziemi, chmur czarnego dymu, stosów gałęzi i piachu sypiącego się na głowy obrońców.



Motyw wojny - tematy wypracowań



Temat dotyczący wojny można potraktować wieloaspektowo, dlatego przy jego uściśleniu należy się zastanowić na co chcemy zwrócić szczególną uwagę. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:

• Zmiany w przedstawianiu motywu wojny na przestrzeni epok. Przedstaw na przykładzie literatury i kultury (praca wymagać będzie odwołania do przynajmniej trzech epok literackich, obok pozycji książkowych należy uwzględnić przykłady malarskie, lub/i filmowe, a także muzyczne).

• Motyw wojny na wybranych przykładach literatury dawnej i współczesnej (jedynym wyznacznikiem tej pracy jest wymóg sięgnięcia do literatury z epok wcześniejszych i z współczesności).

Tematy te pozwalają na dowolny dobór lektur pod kontem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na dobór podstawowych lektur. Należy jednak pamiętać, że zbyt dużo przykładów, potraktowanych pobieżnie uczyni pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu. Wśród wielu sposobów wykorzystania motywu wojny możemy odnaleźć takie, które odwołują się do człowieka, głównie jego psychiki i moralności:

• Próby zachowania człowieczeństwa podczas wojny i okupacji. Omów problem, odwołując się do wybranych utworów.

• Wpływ wojny na psychikę człowieka. Przedstaw na podstawie wybranych utworów.

• Prawda o człowieku w „czasach pogardy”. Jakich wyborów moralnych dokonywali bohaterowie literatury wojennej?

W tematach tych wojna przechodzi na drugi plan, a w centrum uwagi stoi człowiek. W każdym z tematów możemy skupić się na postaciach pozytywnych (np. pomagających sobie więźniach, ludzkich hitlerowcach), jak i negatywnych (stalinowskich lub hitlerowskich oprawcach, donosicielach, kolaborantach). Można skupić się na ludności cywilnej, jak i walczących żołnierzach. Ważna jest szczegółowa analiza psychologiczna wybranych postaci. Ostatni temat zawężą pole literackich poszukiwań do czasów pogardy, czyli II wojny światowej. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest skupienie się na wybranym konflikcie, najczęściej II wojnie światowej. Ujęcia tak zawężonego tematu mogą być różnorodne:

• II wojna światowa w literaturze i sztuce. Przedstaw na wybranych tematach.

• Polska i Polacy podczas II wojny światowej. Zaprezentuj na podstawie wybranych utworów.

• Poetyckie obrazy wojny w polskiej poezji współczesnej. Przedstaw na wybranych przykładach.

• Hitlerowscy oprawcy podczas II wojny światowej.

• Literacki obraz narodu polskiego podczas okupacji hitlerowskiej.

Popularnym ujęciem tematu dotyczącego wojny jest ukazanie scen batalistycznych, najsławniejszych potyczek, bitew, momentów kluczowych dla wybranej kampanii lub nawet całej wojny:

• Sceny batalistyczne w literaturze i sztuce różnych epok.

• Motywy batalistyczne w literaturze i sztuce. Omów, odwołując się do celowo wybranych tekstów kultury.

• Chwała oręża polskiego w literaturze i sztuce. Zilustruj, przedstawiając odpowiednie utwory.

W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy wojenne występujące w malarstwie, filmie, a nawet muzyce (warto wówczas oprzeć się na piosenkach wojennych). Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:

• Wojna jako gloryfikacja bohaterstwa czy ukazanie okrucieństwa i cierpienia. Omów na wybranych przykładach z literatury i sztuki.

• Dramat życia i dramat śmierci w literaturze podejmującej problematykę wojny i okupacji.

We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych epok, lub praca może skupiać się na jednym okresie, na przykład współczesności.

Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:

• Wojna ewoluuje i dojrzewa wraz z rozwojem cywilizacji, jednak zawsze, niezależnie od powodu przynosi cierpienie i śmierć.

• Różnorodne kreowanie obrazów batalistycznych przez kronikarzy i artystów.

• Motyw scen batalistycznych jako element często wykorzystywany w literaturze i sztuce.

• Wojna jest tak silnym wstrząsem dla artystów, że nie mogą o niej nie pisać.

• Wojna to jedna z najbardziej okrutnych doświadczeń, wywołanych przez samego człowieka.

Teza może zostać także postawiona w formie pytania. W tym przypadku treść pracy powinna starać się szukać odpowiedzi na nie. W zakończeniu powinny się znaleźć wnioski – bądź jednoznacznie dające odpowiedź na wybrany problem, bądź ukazujące różnorodność odpowiedzi. Przykładowe określenia problemu mogą brzmieć następująco:

• „Co popycha ludzi do działań wojennych?”

• „Dlaczego artyści tak chętnie i barwnie przedstawiają motywy wojenne?”

• „Jakie znaczenie ma dla odbiorców sztuka batalistyczna i czego się dzięki niej dowiadujemy?”

• „Jak traktowano temat wojny w poszczególnych okresach historycznych?”

Wśród innych tez możemy wyróżnić:

• Nawet w nieludzkich warunkach, przy ogromnym samozaparciu, człowiek może ocalić swoją godność.

• „Dopóki na ziemi żyją ludzie, dopóty będą istniały wojny” – Albert Einstein.

• Mimo zmieniających się konwencji, sztuki wojennej oraz charakteru konfliktów zbrojnych, zasadniczy ich wpływ na postać człowieka pozostaje ten sam.

• Wiele sposobów mówienia o wojnie ma ścisły związek z odmiennością ludzkich doświadczeń, zawsze indywidualną wrażliwością artysty i językiem, jakim się posłużył.

• Wojna – doświadczeniem zaprzeczającym kategoriom myśli humanistycznej.

Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca. Poszczególne ujęcia problemów mogą wyglądać następująco:

• Motywy batalistyczne. Zmienność ih funkcji w ostatnim stuleciu.

• II wojna światowa – wydarzenie, które zdominowało twórczość pisarzy i poetów lat powojennych.

• Doświadczenie II wojny światowej spowodowało, że śmierć przestała szokować.

• Zbrodnie faszyzmu i stalinizmu na Polakach są w dalszym ciągu otwartą raną, co znalazło odzwierciedlenie w twórczości pisarzy i poetów okresu powojennego.



Motyw wojny - przykład wstępów



A. Motyw wojny na wybranych przykładach literatury z różnych epok.

Przykład wstępu:

Można powiedzieć, że wojnę stworzyła natura. Od chwili, gdy na ziemi pojawiły się pierwsze żywe organizmy, toczy się nieustanna walka o światło, pożywienie i terytorium. Wojnę możemy nazwać metaforą ludzkiego życia. Wszak „bojowanie byt nasz podniebny”! Człowiek walczy nie tylko z szatanem, z ciałem i własnymi słabościami, ale też ze światem i z innymi ludźmi. O takim ujęciu wojny pragnę opowiedzieć w niniejszej prezentacji, ukazując jak na przestrzeni kolejnych epok, wraz z rozwojem cywilizacji, zmieniał się obraz walk.

B. Wpływ wojny na psychikę człowieka. Przedstaw na podstawie wybranych utworów.

Przykład wstępu:

„Dopóki na ziemi żyją ludzie, dopóty będą istniały wojny” – powiedział kiedyś Albert Einstein. Z przykrością trzeba przyznać mu rację. Od tysięcy lat walka o honor, ziemię, majątki, racje i władzę pustoszyła świat i zbierała ogromne żniwo w postaci ludzkich istnień. W czasie II wojny światowej panowało okrutnie szczere, potoczne powiedzenie, iż przemoc to zdolność zamieniania człowieka w zwłoki. Dlaczego żołnierze wychodzą na front, strzelają do zupełnie obcych sobie ludzi, mając jednocześnie świadomość, iż w każdej chwili sami mogą spotkać się z kulą śmierci? Co powoduje, że zamiast wycofać się z tego śmiertelnego połozenia, brną dalej i głębiej? Jakie czynniki kierują ich psychiką i jakie zachodzą w niej zmiany? Jakie ma to konsekwencje na ich późniejsze życie? Co czują ich bliscy? Na te wszystkie pytania postaram się odpowiedzieć w swojej prezentacji.

C. Motywy batalistyczne w literaturze i sztuce. Omów, odwołując się do celowo wybranych tekstów kultury.

Przykład wstępu:



Przedstawianie scen bitewnych stało się w różnych epokach pasją artystów, misją pisarzy, poetów, reżyserów. Sztuka batalistyczna pozwalała i pozwala zachować wspomnienia dawnych czasów, sławić wartości, o które się walczyło. Ma to znaczenie szczególnie dla nas Polaków. Tak wiele pokoleń musiało przecież przelewać krew za coś, co trudno opisać słowami czy namalować pędzlem, a co jest tak istotne – wolność. Powstały dzieła poświęcone walczącym narodom, zmaganiom godnym upamiętnienia i hołdu.

Część twórców stara się też ukazać okrucieństwo i bezsens wojen. Sceny batalistyczne w sztuce dostarczają nam wiedzy o ludziach z dawnych epok, ich uczuciach, ale również o doskonalonych w miarę upływu czasu środkach niszczenia. Narzędzia wojny poczynając od prymitywnych dzid, metalowych ostrzy mieczy, łuków miotających strzały poprzez broń palną, czołgi, samoloty i łodzie podwodne, zmieniają się na przestrzeni wieków, towarzyszą walczącym i w różnorodny sposób przedstawiane są przez licznych artystów.



Motyw wojny - przykład zakończeń



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy.

A. Motyw wojny na wybranych przykładach literatury z różnych epok.

Przykład zakończenia:

Utworów opowiadających o wojnie jest bardzo dużo. Na podstawie zaprezentowanych przeze mnie można określić pewne cechy charakterystyczne dla wszystkich utworów o tematyce wojennej. Po pierwsze, każdy pisarz nawiązywał do ważnych wydarzeń wojennych, pośrednio lub bezpośrednio. Idąc dalej zauważamy, że wyrażane emocje to nie tylko przerażenie, rozpacz, ale również radość z poświęcenia dla ojczyzny, chęć walki, odwaga. Mówiąc krócej, uczucia w utworach były różnorodne, nie ograniczały się do strachu. Każdy twórca przedstawiał je na swój własny, odrębny sposób. Spowodowane było to zazwyczaj tym, iż każdy artysta w inny sposób zetknął się z wojną – inaczej działania wojenne opisywali ich obserwatorzy, inaczej ci, którzy znali ją z opowieści innych, a zupełnie odmiennie jej bezpośredni uczestnicy. Dzięki temu w literaturze możemy spotkać taką różnorodność wykorzystania motywu wojny.

B. Wpływ wojny na psychikę człowieka. Przedstaw na podstawie wybranych utworów.

Przykład zakończenia:

Wojna stawia świat i hierarchię wartości do góry nogami. Idąc na wojnę żołnierz zamyka swoje życie i otwiera nowe, będące niczym tabula rasa. Na tej czystej karcie zapisuje on swoje przeżycia wojenne, które kształtują jego późniejszą psychikę. Osobowość weterana kieruje go w różne rejony życia – jedni staczają się na dno, inni walczą z samym sobą i traumatycznymi przeżyciami, jeszcze inni czerpią z ciężkich doświadczeń naukę i motywację do lepszego życia. Nie ma osoby, na której wojna nie wywoływałaby żadnego wrażenia i zmiany. Podane powyżej przypadki są tego najlepszym przykładem.

C. Motywy batalistyczne w literaturze i sztuce. Omów, odwołując się do celowo wybranych tekstów kultury.

Przykład zakończenia:

Na przestrzeni wieków techniki walk zmieniały się, a w ślad za nimi szła sztuka. Przedstawianie bitewnego zgiełku przybierało różną formę i służyło różnorodnym celom. Twórcy inspirowani bohaterskimi czynami, zasługami jednostek, później okropnością wojny tworzyli dzieła o różnej wymowie i przesłaniu. Poczynając od kronikarskich i archiwistycznych charakterów poprzez pompatyczne, wzniosłe kończąc na utworach obrazujących wojnę jako żywe piekło. Niezmiennym pozostaje fakt, że wojna zawsze niesie cierpienie i śmierć nie tylko żołnierzy, ale i cywilów.



Motyw wojny - literatura podmiotowa



Książka:

1. Baczyński K. K., Spojrzenie [w:] Poezja polska od średniowiecza do współczesności, Wybór: A. Rajca, K. Polanicki, Wydawnictwo Sara, Warszawa 2001.

2. Baczyński K. K., Pokolenie, [w:] tegoż, Utwory wybrane, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1973,.

3. Baczyński K. K., Z głowa na karabinie, [w:] tegoż, Utwory wybrane, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1973,.

4. Baczyński K. K., Bez imienia, [w:] tegoż, Utwory wybrane, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1973,.

5. Białoszewski M., Pamiętnik z powstania warszawskiego, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1988.

6. Borowski T., Pożegnanie z Marią, Warszawa 1978.

7. Borowski T., U nas w Auschwitzu…, Dzień na Harmenzach, Proszę państwa do gazu [w:] tegoż, Wybór opowiadań, Warszawa 1983.

8. Broniewski W., Ballady i romanse, [w:] tegoż, Wiersze i poematy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1972.

9. Broniewski W., Monte Cassino, [w:] tegoż Wiersze i poematy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1972.

10. Camus A., Dżuma, przeł. [z fr.] Joanna Guze. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2000.

11. Czechowicz J., Żal, [w:] Poezja polska od średniowiecza do współczesności, Wybór: A. Rajca, K. Polanicki, Wydawnictwo Sara, Warszawa 2001.

12. Fiedler A., Dywizjon 303, Wydawnictwo Poznańskie. Poznań 1980.

13. Gałczyński K. I., Pieśń o żołnierzach z Westerplatte, [w:] tegoż, Dzieła. Poezje., Czytelnik, Warszawa 1958.

14. Homer, Iliada, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, Oddział w Krakowie 1972.

15. Herling-Grudziński G., Inny świat, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2003.

16. Jones J., Cienka czerwona linia, Książka i Wiedza, Warszawa 1990.

17. Kamiński A., Kamienie na szaniec, Wydawnictwo Śląsk, Katowice 1989.

18. Krall H., Zdążyć przed Panem Bogiem,Wydawnictwo Literackie, Kraków 1977.

19. Kruczkowski L., Niemcy, Wydawnictwo SARA, Warszawa 2003.

20. Mickiewicz A., Konrad Wallenrod, Oficyna Wydawnicza „Promocja”, Wrocław 2001.

21. Moczarski K., Rozmowy z katem, przedm. Franciszek Ryszka, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1984.

22. Nałkowska Z., Medaliony, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1989.

23. Piechowski K., Byłem numerem, Świadectwo Eugenii Kłodeckiej-Kaczyńskiej, Wydawnictwo Sióstr Loretanek, Warszawa 2003.

24. Parandowski J., Wojna Trojańska, Iskry. Warszawa 1976.

25. Pieśń o Rolandzie, przeł. [z fr.] Tadeusz Żeleński, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1959.

26. Różewicz T., Ocalony [w:] Poezja polska od średniowiecza do współczesności, Wybór: A. Rajca, K. Polanicki, Wyd. Sara, Warszawa 2001.

27. Różewicz T., Zostawcie nas [w:] tegoż, Poezje zebrane, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2006.

28. Sienkiewicz H., Potop, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1974.

29. Sienkiewicz H., Krzyżacy, Ludowa Spółka Wydawnicza, Warszawa 1991.

30. Słonimski A., Alarm, [w:] Szczawiej Jan, Antologia polskiej poezji podziemnej /1939 – 1945/, Wspólna Sprawa, Warszawa 1957.

31. Szczypiorski A., Początek, Wydawnictwo Sens, Poznań 1999.

32. Świrszczyńska A., Strzelać w oczy człowieka, [w:] Jedrychowska M., Kłakówna Z. A., To lubię! Teksty i zadania. Klasa 3 gimnazjum, Wydawnictwo Edukacyjne, Kraków 2001.

33. Tabori G., Mein Kampf, [w:] tegoż, Teatr – sztuki, Agencja Dramatu i Teatru, Sulejówek 2003.

34. Wańkowicz M., Monte Cassino, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1978.

35. Wharton W., W księżycową jasną noc, Zysk i s-ka, Poznań 1995.

Malarstwo:

1. Bitwa pod Oliwą, autor nieznany, XVII wiek.

2. Bitwa pod Orszą, autor nieznany, 1524-1530.

3. B�cklin Arnold, Wojna, 1896.

4. Bylina Michał, Lenino, 1953.

5. Dali Salvador, Oblicze wojny, 1940.

6. Delacroix Eugene, Wolność prowadząca lud na barykady, 1830.

7. Garwatowski Stefan, Wzgórze 593 – Monte Cassino.

8. Grottger Artur, Pożegnanie powstańca, Branka, 1866, olej na tekturze, Muzeum Narodowe, Kraków.

9. Kossak Wojciech, Kościuszko prowadzi kosynierów do ataku, 1924.

10. Kossak Wojciech, Grunwald, 1931. Olej na płótnie. Muzeum Wojska Polskiego, Warszawa.

11. Kossak Wojciech, Orlęta – obrona cmentarza, 1926. Olej na płótnie. Muzeum Wojska Polskiego, Warszawa.

12. Kossak Wojciech, Styka Jan i inni, Panorama Racławicka, 1893-1894.

13. Matejko Jan, Bitwa pod Grunwaldem, 1878.

14. Matejko Jan, Kościuszko pod Racławicami, 1888.

15. Michałowski Piotr, Bitwa pod Somosierrą, po 1844. Olej na tekturze. Muzeum Narodowe, Kraków.

16. Picasso Pablo, Guernica, 1937.

17. Szajna Józef, Ściana butów. Mrowisko. Karna kompania.

18. Wróblewski Andrzej, Rozstrzelanie z chłopczykie, olej na płótnie, 1949.

Film:

1. Helikopter w ogniu, reż. Scott R., [DVD] USA 2001.

2. Katyń, reż. Wajda A., [DVD] Polska 2007.

3. Krzyżacy, reż. Ford A., [DVD] Polska 1960.

4. Lista Schindlera, reż. Spielberg S., [DVD] USA 1993.

5. O jeden most za daleko, reż. Attenborough R., [DVD] USA, Wielka Brytania 1977.

6. Ogniem i mieczem, reż. Hoffman J., [DVD] Polska 1999.

7. Pan Wołodyjowski, reż. Hoffman J., [DVD] Polska 1969.

8. Pianista, reż. Roman Polański, Francja/Niemcy/Polska/Wielka Brytania 2002.

9. Popiół i diament, reż. Wajda A., [DVD] Polska 1958.

10. Potop, reż. Hoffman J., [DVD] Polska, ZSRR 1974.

11. Sierżant York , reż. Hawks H., [DVD] USA 1941.

12. Szeregowiec Ryan, reż. Spielberg S., [DVD] USA 1998.

13. Troja, reż. Petersem W., [DVD] USA, Wielka Brytania 2004.

14. Westerplatte, reż. Różewicz S., [DVD] Polska 1967.

Piosenka:

• Bagdad, Kazik Staszewski, Album: Spalam się, źródło online.

• Dziś do ciebie przyjść nie mogę, źródło online.

• Jałta, Jacek Kaczmarski, Album: Jałta, źródło online.

• Katyń, Jacek Kaczmarski, Album: Jałta, źródło online.

• Mazurek Dąbrowskiego, Józef Wybicki, źródło online.

• My Pierwsza Brygada, Andrzej Tadeusz Hałaciński, źródło online.

• Nim wstanie świt, Agnieszka Osiecka, źródło online.

• Somosierra (wg obrazu P. Michałowskiego), Jacek Kaczmarski, Album: Muzeum, źródło online.



Motyw wojny - literatura przedmiotowa



1. Balcerzan E., Poezja polska w latach 1939-1965. Część 1. Strategie liryczne, Czytelnik, Warszawa 1982.

2. Bonikowa M., [red.] Jan Matejko Szkice – Studia, Wielki cykl historyczny, Sceny z życia dawnej Polski, Portrety – Polichromie, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 1957.

3. Bortnowski S., „Potop” w szkole. Odbiór powieści Henryka Sienkiewicza. Wnioski dydaktyczne, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1988.

4. Cyprian T., Wehrmacht: Zbrodnia i kara, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1971, s. 88, 111, 127.

5. Dillenius Z., W kręgu panoramy Racławickiej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1985.

6. Drabarek B., Falkowski J., Rowińska I., Słownik motywów literackich, Wydawnictwo KRAM, Warszawa 1998, hasło: Wojna.

7. Dzigański A., Słownik poezji, Wydawnictwo „Zielona Sowa”, Kraków 2006.

8. Ehrenreich Barbara, Rytuały krwi, Namiętność do wojny, Geneza i historia, Wydawnictwo Jacek Santorski & CO, Warszawa 1997.

9. Epoki literackie. Od antyku do współczesności, red. M. Hanczakowski, M. Kuziak, A. Zawadzki, B. Żynis, Wydawnictwo PPU „PARK”, Bielsko-Biała 2003.

10. Fromm E., Wojna w człowieku: psychologiczne studium istoty destrukcyjności, Gdańska Inicjatywa Wydawnicza, Gdańsk 1989, s. 12, 17, 21, 28, 30.

11. Głowiński M. i Słowiński J., Literatura wobec wojny i okupacji, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1976.

12. Gutowska U. [red.] Literatura w służbie ojczyzny, Wydawnictwo Ministra Obrony Narodowej, Warszawa 1969.

13. Kopaliński W., Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Wiedza Powszechna, Warszawa 1990 s. 61. (hasło: batalistyka).

14. Kosman M., Na tropach bohaterów Trylogii, Książka i Wiedza, Warszawa 1973.

15. Kowalska A. „Dżuma” Alberta Camusa, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1968.

16. Kuncewicz P. Agonia i Nadzieja. Literatura polska od 1939, Tom II. Wyd. Graf- Punkt, Warszawa 1994.

17. Kwiatkowski J., Różewicz inny i ten sam [w:] tegoż, Magia poezji (O poetach polskich XX wieku), Wydawnictwo Literackie, Kraków 1995.

18. Łopata A. Cień wojny – o wierszach „Alarm” i „Warszawa” Antoniego Słonimskiego na lekcjach w szkole zawodowej, Język polski w szkole średniej, Kielce 1993/1994, zeszyt 3, strony 54-58.

19. Leksykon dzieł i tematów literatury powszechnej, pod redakcją T. Miłkowskiego, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 2002.

20. Lementowicz U., „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, „Biblios”, Lublin 2007.

21. Lementowicz Urszula, „Krzyżacy” Henryka Sienkiewicza, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2008.

22. Lementowicz U., „Dżuma” Alberta Camus, „Biblios”, Lublin 2006.

23. Miłkowski T., Termer J., Leksykon lektur szkolnych, Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”, Warszawa 1993, hasła: Homer, Pieśń o Rolandzie, Potocki Wacław, Sienkiewicz Henryk.

24. Nosowska D., Leksykon motywów literackich, Wydawnictwo „Park”, Bielsko-Biała 2004, hasło: wojna.

25. Olszański K., Wojciech Kossak, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Wrocław – Kraków 1982.

26. Osmoła J., „Potop” Henryka Sienkiewicza, „Biblios”, Lublin 2006.

27. Polańczyk D., „Pamiętnik z powstania warszawskiego” Mirona Białoszewskiego, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2001.

28. Rzepińska M., Siedem wieków malarstwa europejskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1991.

29. Sandauer A., Poezja rupieci. (Rzecz o Mironie Białoszewskim) [w:] tegoż, Zebrane pisma krytyczne t.1., Czytelnik, Warszawa 1981.

30. Słownik języka polskiego, pod red. M. Szymczaka, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 201,727 [hasła: moralność, pogarda].

31. Stanisławski P., „Rozmowy z katem” Kazimierza Moczarskiego, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2005.

32. Stępień M., Pięćdziesiąt lat literatury polskiej (1939 – 1989), [tu:] Czas wojny i okupacji (1939 – 1945), Zaraz po wojnie (1945 – 1948), Oficyny Wydawnicze Impuls oraz Text, Kraków 1996.

33. Sylwestrowicz P., Cienka czerwona linia [recenzja on-line].

34. Tematyka żydowska w lekturach szkolnych licealistów, pod redakcją Krawczyk Alicji, Kielce 1993, Wydawnictwo Pedagogiczne Kielce, [tu:] Krawczyk Alicja, Motyw Holocaustu w wierszach W. Broniewskiego: „Ballady i romanse”, „Żydom polskim” i w „Chaskielu” T. Różewicza., strony 90-94.

35. Wałek J., Dzieje Polski w malarstwie i poezji, Wydawnictwo Interpress. Warszawa 1987.

36. Wilczycka D., „Konrad Wallenrod” Adama Mickiewicza, Biblios, Lublin 2006.

37. Wroczyński T. Literatura polska po 1939 roku, WSiP, Warszawa 1999.

38. Żbikowski A. Żydzi. Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2005.