Jesteś w: Motyw wsi

Motyw wsi

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw wsi - wprowadzenie



Współcześnie trudno spotkać wieś, gdzie gospodarzy jak dawniej budziłoby ze snu pianie koguta, a porządek dnia wyznaczałyby prace w gospodarstwie. Z mapy polski znikają tradycyjne wsie, a na ich miejscu powstają wielohektarowe plantacje. Ludzie, pragnący uciec od miejskiego zgiełku przenoszą się do pozostałych jeszcze osad spokoju zmieniając ich dawny ludowy charakter.



Dawna polska wieś ze swoją specyfiką, obrzędami, tradycjami i kultem codziennej pracy pozostała jednak zapisana na kartach wielu lektur oraz na obrazach wybitnych twórców, których zauroczyła barwna i żywa wieś. Dzięki nim z powodzeniem możemy odtworzyć nie naruszoną przez postęp cywilizacyjny osadę wiejską z jej mieszkańcami oraz obyczajami. Dzięki lekturze wybranych utworów możemy odnaleźć zarówno sielankową wizję wiejskiego życia, jak też poznać wiejską nędzę i ciężar codziennej pracy w polu. Możemy podziwiać malowniczość wiejskich krajobrazów, a także poznać charakterystyczne postaci wiejskich gospodarzy i gospodyń.



Motyw wsi w literaturze



„Owczarz i Koźlarz” Teokryt - twórca sielanki ukazuje ona kłótnię dwóch pasterzy: Komatasa wypasającego kozy i Lakona, mającego pieczę nad owcami, którzy wymyślają sobie nawzajem od złodziei i niewolników. Wzajemne oskarżenia prowadzą w końcu do propozycji rozstrzygnięcia sporu poprzez współzawodnictwo w śpiewie. Sielanka nie przedstawia nam więc pasterzy przy pracy, ale idealizuje ich byt. Wiodą oni szczęśliwy żywot wypełniony pieśnią i wypoczynkiem na łonie natury. Atmosfery sielankowości dopełnia rozbrzmiewający w tle śpiew ptaków i widoczne w oddali barcie pszczele.



„Bukoliki” („Eklogi”) Wergiliusz – autor, wzorując się na sielankach greckich Teokryta, przedstawia pasterzy – mieszkańców szczęśliwej Arkadii, którzy opowiadają o swoich miłosnych przygodach i rywalizują w poetyckich konkursach. „Ekloga” pierwsza to dialog między Melibeusem zmuszonym do opuszczenia swojej posiadłości, i Tityrusem, który dzięki tajemniczemu młodzieńcowi spotkanemu w Rzymie, może swoją zachować. Melibeus będący jednocześnie pasterzem, rozwodzi się nad szczęściem przyjaciela, któremu dane jest pozostać w ukochanej ojczyźnie. Opisuje swoje wiedzione dotychczas spokojne życie w okolicy, w której cała przyroda wydaje się wspierać pasterski żywot.



„Georgiki” Wergiliusz – poemat opisowy zawiera pochwałę życia na wsi i pracy na roli. Kolejne księgi mówią o rolnictwie, ogrodnictwie, hodowli bydła i pszczelarstwie.




„Satyra na leniwych chłopów” - wiersz ten jest polską realizacją popularnego toposu europejskiego wieśniaka, „dzikiego zwierzęcia”, który nie dość, że jest brudny i nędznie odziany, to jeszcze oszukuje swojego pana.



„Pieśń świętojańska o Sobótce” Jan Kochanowski - autor uczynił świętojańską Sobótkę punktem wyjścia do napisania cyklu sielankowych pieśni. Całość współtworzą opowieści dwunastu panien, które biorą udział w uroczystości odbywającej się w wigilię świętego Jana tj. 23 czerwca. Panny podejmują różne tematy, ale przede wszystkim sławią urok wiejskiego życia. Życie na wsi jest spokojne, dostatnie i sprzężone z rytmem natury. Chłop pomimo ciężkiej pracy, którą musi wykonywać codziennie jest bardzo szczęśliwy, spełniony i zadowolony. W jego życiu jest miejsce na pracę, ale również na zabawę.



• „Żywot człowieka poczciwego” Mikołaj Rej - autor w sposób sielankowy opisuje rozkosze życia wiejskiego. Spokojne bytowanie na wsi dostarcza człowiekowi radości i piękna w obcowaniu w zgodzie z przyrodą. Polowania, łowienie ryb przynoszą korzyści materialne, a dbanie o sady i ogrody obfite plony. Cieszą też dochody z inwentarza, drobiu czy bartnictwa. Życie na wsi upływa na spokojnej pracy podporządkowanej porom roku. Szlachcic - ziemianin nie wykonuje wszystkich prac sam, ma do pomocy służbę i poddanych chłopów.




• „Żeńcy” Szymon Szymonowic – utwór to przykład sielanki realistycznej. W utworze tym autor przedstawia typową sytuacje, niedolę chłopa i jego wyzysk. Bohaterkami są pracujące na polu Oluchna i Pietrucha. Chłopki biorą udział w wydarzeniach i jednocześnie komentują je:

„Już południe przychodzi, a my jeszcze żniemy.

Czy tego chce urzędnik, że tu pomdlejemy?

Głodnemu, jako żywo, syty nie wygodzi,

On nad nami z maczugą pokrząkając chodzi,

A nie wie, jako ciężko z sierpem po zagonie

Ciągnąć się.”

Oluchna, zwraca uwagę na przepaść dzielącą panów i chłopów. Praca Starosty i jego sytuacja życiowa jest zupełnie inna od bytu chłopa. Życie na wsi to przede wszystkim praca w pocie czoła w nieludzkich warunkach, wyzysk chłopów, konflikty międzyludzkie, przemoc fizyczna ze strony ekonomów.



• „Dziady” część II Adam Mickiewicz – autor ukazuje dawny ludowy obrzęd przywoływania duchów w Zaduszną Noc Do kaplicy na cmentarzu przybywają trzy kategorie duchów: lekkie, najcięższe, pośrednie. Mickiewicz ukazuje stosunki pańszczyźniane panujące na wsi. Wieś to nie tylko prostota i niewinność, ale odwieczny konflikt pan i poddanego. Ukazana została tam ludowa koncepcja świata, czyli poszanowanie odwiecznych prawd moralnych i zasad, które porządkują życie ludu, pozwalają odpowiedzieć na pytanie o prawdziwe człowieczeństwo.



„Pan Tadeusz” Adam Mickiewicz - dworek w Soplicowie ukazany został przez autora jako wzór spokoju, szczęścia i porządku. Panują tam patriarchalne stosunki – Sędzia jest dla swych chłopów niczym ojciec. Wuj Tadeusza to skrzętny gospodarz, który sam dogląda swojego majątku i jednocześnie wielki patriota zachowujący polskie tradycje. Przyroda wsi związana jest z życiem ludu, współgra z jego emocjami. Życie w Soplicowie porządkuje przede wszystkim to co od wieków trwałe, niezmienne. Taki element stanowią powtarzające się każdego roku prace gospodarskie, rolnictwo, uprawa ziemi, łącząca człowieka z porządkiem natury, zmiennością pór roku.




• „Nad Niemnem” Eliza Orzeszkowa - krajobraz nadniemeński, gdzie toczy się akcja powieści, przypomina, zwłaszcza latem, Arkadię, krainę wiecznej szczęśliwości. Wieś, dwór w Nad Niemnem jest oazą spokoju i dlatego jest opozycją w stosunku do miasta, o którego hałasie i ruchliwości Justyna wspomina z przestrachem. Wieś, a właściwie zaścianek Bohatyrowicze jest też miejscem, gdzie przetrwały narodowe tradycje i pamięć o historii, czy to tej bliższej, czy też tej bardziej odległej.



• „Placówka” Bolesław Prus - utwór ukazuje kolonizację niemiecką, życie chłopa w drugiej połowie XIX w. oraz walkę chłopa o utrzymanie ziemi. Józef Ślimak ma wiele przywar przypisywanych chłopom pańszczyźnianym: jest ciemny, zabobonny, zacofany, bierny, chętnie szukałby pomocy we dworze. Chłop uważa, że: „jak pan jest po to, ażeby bawił się i rozkazywał, tak chłop jest po to, ażeby karmił innych i siebie”. Sądzi, że bez ziemi można tylko zmarnieć, stąd tak kurczowo się jej trzymał i walczył o nią. Nieświadomy swojego patriotyzmu potrafił sprzeciwić się Niemcom, losowi i ocalił swoją ziemię.



• „Antek” Bolesław Prus - dla autora wieś to miejsce potrzebujące ratunku, gdzie żyją biedni ludzie, na których warto skupić uwagę. Antek, tytułowy bohater noweli urodził się w ubogiej chłopskiej rodzinie we wsi nad Wisłą. Wieś Antka to miejsce zacofania, ciemnoty i ciężkiej pracy, gdzie nikt nie ma czasu na zajęcie się chłopcem i jego marzeniami. Grzegorzowa, „wielka znachorka” to uosobienie ciemnoty i zabobonu, aby wyleczyć siostrę tytułowego bohatera - Rozalkę - kazała włożyć ja do rozpalonego pieca. Trudne położenie mieszkańców wsi potęgowała jeszcze wszechobecna bieda. Prus wspomina, że życie rodziny Antka było bardzo ciężkie. Po oddaniu części pieniędzy do gminy, reszta zarobku wystarczała jedynie na nędzną egzystencję. Codziennym posiłkiem był barszcz chleba i kartofle, a mięso tak wielkim rarytasem, że jedzono je raz do roku, na Wielkanoc.




• „Szkice węglem” Henryk Sienkiewicz – autor przedstawił problemy z jakimi boryka się wieś po reformie uwłaszczeniowej z 1864 roku, która doprowadziła do zwolnienia ziemiaństwa z obowiązku zajmowania się sprawami chłopów, nieprzygotowanych do samodzielnego życia. Mieszkańcy wsi są niewykształceni, nie znają własnych praw, a większość z nich nie potrafi nawet czytać i dlatego łatwo padają ofiarą spisków, podobnie jak główny bohater Wawrzon Rzepa. Sienkiewicz zwraca więc uwagę na potrzebę natychmiastowej edukacji chłopów pozostawionych samym sobie.



• „Chłopi” Władysław Stanisław Reymont - bohaterami powieści są chłopi, ich życie społeczne i rodzinne, obyczaje i praca na roli. Akcja utworu toczy się w Lipcach. Autor zastosował podział powieści na cztery tomy zatytułowane kolejno: Jesień, Zima, Wiosna, Lato. Podział ten podkreśla silne przywiązanie życia społeczności chłopskiej ze zmianami pór roku. Zajęcia gospodarcze wykonywane w Lipcach mają charakter cykliczny, wyznaczany przez przyrodę. Reymont ukazał rozwarstwienie chłopów. Pisarz ukazał chłopów w naturalistyczny sposób w różnych sytuacjach, zarówno w czasie pracy jak i w czasie odpoczynku. Barwnie odmalował tez wiejskie obyczaje, tradycje i obrzędy.



• „Z chałupy” (sonety) Jan Kasprowicz – artysta pochodzący z rodziny chłopskiej nie ukrywał swojego zauroczenia wsią. W cyklu czterdziestu sonetów przedstawił naturalistyczny obraz życia wiejskiego. Autor opisując miejsce, w którym się urodził i spędził większą część swojego życia odtworzył szereg realiów życia wiejskiego, obrazów codzienności chłopa, a także przedstawił zarys życia społecznego najniższej grupy społecznej. „Sonet I” w dwóch pierwszych zwrotkach zawiera naturalistyczny opis wsi:

„Chaty rzędem na piaszczystych wzgórkach;

Za chatami krępy sad wiśniowy. [...]

Płot się wali; piołun na podwórkach;

Tu rżą konie, ryczą chude krowy”.



„Sonet XV” opowiada historię pewnej kobiety, która kiedyś posiadała ziemię i dobrze jej się powodziło, dopóki nie dotknęły jej klęski - susza, grad, nieurodzaj, śmierć męża (Kuby). Nie miała z czego zapłacić podatku i musiała wraz ze swymi córkami iść na służbę. „Sonet XIX” przedstawia sylwetkę chłopa, który do pewnego momentu był zdrowy i pełen chęci do pracy. Pewnego dnia zachorował. Leczyły go znachorki, jednak ich pomoc okazała się bezskuteczna. Nie stać go było na lekarza. W „Sonecie XXXIX” widzimy postać chłopa, który za wszelką cenę chciał zdobyć wykształcenie. Choć narażał się na szyderstwa, wytrwale chodził do szkoły. Latem, gdy pasł bydło, miał przy sobie książki. Wyjechał także do stolicy na naukę. Jednak ciągłe uczenie się w złych warunkach doprowadziło go do choroby- suchot, a później do śmierci. Kasprowicza na życie chłopskie spogląda jak ktoś obserwujący je z wewnątrz. Obok brutalnego obrazu życia podkreśla jednak piękno otaczającej chłopów przyrody - na polach kołyszą się łany zbóż, na trawie widać krople rosy rozświetlane przez słońce.



• „Wesele” Stanisław Wyspiański - wizja wsi jako sielanki widoczna w słowach dziennikarza: „Niech na całym świecie wojna, byle polska wieś zaciszna, byle polska wieś spokojna.” Jednak chłopi, a zwłaszcza Czepiec są zorientowani w sprawach rozgrywających się nie tylko w Polsce, ale i na całym świecie. Już na początku zauważamy więc antagonizm pomiędzy chłopstwem a inteligencją, który nie pozwoli na zjednoczenie tych dwóch grup społecznych w walce o wspólne dobro – Polskę. Ciągle zbyt wiele różni te dwie grupy społeczne, żeby można było myśleć o wspólnym działaniu. W myślach pozostaje przede wszystkim pamięć o rabacji galicyjskiej, w czasie której zginęli przodkowie Gospodarza i Pana Młodego, a w której uczestniczył Dziad, jeden ze starszych mieszkańców Bronowic. Najlepiej sytuację tę opisują słowa Radczyni wypowiedziane do wiejskiej gospodyni Kliminy: „Wyście sobie, a my sobie. Każden sobie rzepkę skrobie.”



• „Ludzie bezdomni” Stefan Żeromski - kwestia warunków życia na wsi pojawia się w utworze dwukrotnie: Tomasz Judym przedstawia obraz polskiej wsi w swoim referacie wygłoszonym na spotkaniu lekarzy, a po przyjeździe do Cisów – uzdrowiska, w którym dostaje pracę, zauważa kolejne miejsce, gdzie wsi daleko do arkadyjskiej krainy. W swym referacie zauważa, że zupełnie naturalne jest kwaterowanie dwóch rodzin w jednym pomieszczeniu pełniącym rolę chlewu folwarcznego, gdzie znajduje się spiżarnia, odgrodzona od rodziny jedynie płotkiem ze spróchniałych desek. Mówi o fornalach, którzy mięso jedzą tylko na Boże Narodzenie i Wielkanoc. Ludzie nie mają własnego kąta – śpią w stajniach lub oborach, kobieta jest zmuszona do snu w jednym pomieszczeniu z mężczyznami, często nieznajomymi. Rodziny wielodzietne mieszkając w chlewie, „hodują razem dzieci i prosięta.” W najbliższej okolicy uzdrowiska w Cisach, stały tzw. czworaki, w których mieszkało wiele rodzin. Na terenie czworaków szerzyła się więc malaria i febra, które dotykały przede wszystkim dzieci.



• „Konopielka” Edward Redliński – autor akcję swojego utworu umieszcza w zacofanej wsi położonej na kresach (Taplary) i całkowicie odizolowanej od otaczającego świata. Dzięki izolacji wieś wygląda jak sprzed kilkuset lat. Ludzie boją się cywilizacji oraz urzędników pragnących doprowadzić do wsi drogę. Wierzą w zabobony i duchy, nie pragną wykształcenia dla dzieci, zabraniają im kontaktów z nauczycielką. Chłopi szanują ziemię, żniwa to dla nich prawdziwe święto związane z obrzędami. Redliński dokonuje w powieści przewrotnej sztuki, kompromituje fałszywe wyobrażenia o wsi, jej miejską wizję.



Motyw wsi w malarstwie



„Babie lato” Józef Chełmoński – realistyczny obraz skupia się na scenie, pochodzącej z ukraińskiej wsi. Główna postacią obrazu jest leżąca na ziemi bosa chłopka, która próbuje złapać nici babiego lata. Leżąc na gołej ziemi poddaje się słodkiemu lenistwu, ciepłej aurze i prostej zabawie. Za dziewczyną widzimy psa, który obserwuje grupę ludzi na dalszym planie. Zapewne jest to grupa pracujących na polu chłopów, od których odłączyła się dziewczyna.



„Bociany” Józef Chełmoński - autor ukazuje wieś jako azyl spokoju. Na obrazie widzimy ojca odpoczywającego po pracy, spożywającego posiłek przyniesiony przez syna. Obaj wpatrzeni są w lecące bociany. Nastrój obrazu jest melancholijny, spokojny, emanuje pięknem późnego wiejskiego lata.



„Orka” Józef Chełmoński - na pierwszym planie obrazu widzimy bosego chłopa kierującego parą bydła, zaprzęgniętą do pługu. Mimo dość wczesnej pory – na dalszym planie widzimy, że dopiero świta - część ziemi jest już przeorana. Oznacza to, że chłop musiał wstać wcześnie rano. Obraz jest typową sceną rodzajową ukazującą pracę na wsi. Mimo utrzymania obrazu w konwencji realizmu światło i barwa tworzą swoistą nastrojowość ukazującą sielankę wsi polskiej.



„Oberek” Józef Chełmoński – autor zwrócił uwagę na piękno ludowego tańca i kultury chłopskiej Na obrazie uwiecznił piękno tańca, jego dynamikę i różnorodność barw w niezwykłych strojach wiejskich tancerzy.



• „Trumna chłopska” Aleksander Gierymski - obraz przedstawia dwoje zrozpaczonych rodziców. Mała trumienka ustawiona przy ścianie chaty świadczy o tym, że najprawdopodobniej umarło ich dziecko. Charakterystyczny i niezwykle przejmujący jest jej kanciasty kształt, chłodny kolor (niebieski), duży biały krzyż namalowany na wieku i niewielkie rozmiary.



• „Zbierające kłosy” Jean Fran�ois Millet - na pierwszy rzut oka obraz ukazuje zwykłe prace polowe. W rzeczywistości obrazuje okrutna prawda. Pracujące kobiety na pierwszym planie są najbiedniejszymi chłopkami i zbierają resztki kłosów jakie zostały po żniwach. Wiecznie zgięte z poranionymi rękami uważnie obserwują ziemię, żeby nic nie przegapić. Ubrane w łachmany, czarne od słońca.



• „Tańczące w karczmie” Włodzimierz Tetmajer - na pierwszym planie widzimy tańczącą parę i chłopkę stojącą samotnie starającą się nie patrzeć na bawiących się w karczmie. Mężczyzna tańczący wyraźnie nie jest zainteresowany swoją parą i ukradkiem spogląda na kobietę po prawej. Widzimy piękne suknie kobiet typowo dla chłopskiego folkloru. Tło obrazu stanowią pomieszczenia i pozostali goście. Jest ono przyciemnione, co miało za zadanie wyeksponować pierwszy plan.



• „Siewca” Leon Wyczółkowski - płótno przedstawia chłopa siejącego prawdopodobnie zboże. Scena jest bardzo realistyczna, ponieważ przedstawia typowa czynność wykonywaną przez ludzi pracujących na roli. Można zauważyć tu także elementy impresjonizmu, między innymi przedstawienie świata takim, jaki jest, a nie tak jak postrzega go artysta.



Motyw wsi - tematy wypracowań



Temat wsi można potraktować wieloaspektowo, dlatego przy jego uściśleniu należy się zastanowić na co chcemy zwrócić szczególną uwagę. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:



• Różnorodność obrazów wsi i sposobów jej przedstawiania w literaturze polskiej i światowej

• Porównaj różne wizje wsi, analizując wybrane przykłady literackie.

• Motyw wsi. Przedstaw różne jego ujęcia na przykładzie wybranych utworów.



Tematy te pozwalają na dowolny dobór lektur pod kontem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych lektur. Należy jednak pamiętać, że zbyt dużo przykładów, potraktowanych pobieżnie uczyni pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu. Innym sposobem ujęcia motywu wsi jest ukazanie ukazanej jej oblicza w literaturze oraz sztuce. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:



• Wieś jako temat literatury i sztuki. Zaprezentuj różne obrazy wsi na podstawie utworów literackich i dzieł malarskich.

• Obraz wsi polskiej ukazany w literaturze i malarstwie.

• Wieś w literaturze i sztuce różnych epok. Omów na podstawie utworów i dzieł malarskich różnych epok.

• Różnorodne sposoby prezentacji wsi i chłopów w dziełach kultury



W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy wiejskie występujące w malarstwie, filmie, a nawet muzyce (warto wówczas oprzeć się na utworach ludowych) czy charakterystycznych strojach wiejskich. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania wizerunku chłopa. Temat można sformułować następująco:



• Literacki portret chłopa. Ukaż różnorodne obrazy chłopa i wsi w oparciu o wybrane przykłady z polskiej literatury.



Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:



• Nurt wiejski w literaturze okresu realizmu i naturalizmu. Analizując celowo wybrane utwory literatury polskiej omów stylistykę i funkcję tego nurtu - w temacie należy skupić się na dwóch aspektach. Pierwszy dotyczy zakresu czasowego – ogranicza lektury do pochodzących z pozytywizmu, ponieważ wówczas dominowały takie prądy jak naturalizm i realizm. Drugi każe zająć się stylistyką, czyli specyficznym stylem, jakim posłużył się autor przy kreacji wiejskich przestrzeni (gwary) oraz funkcjami jakie przyświecały artystom przy tworzeniu dzieł nawiązujących do motywu wsi.

• Porównaj literacką i malarską wizję wsi zaprezentowaną w „Chłopach” W. Reymonta i obrazach J. Chełmońskiego - temat ten znacznie ogranicza zasób tekstów kultury, do których można się odwołać. Należy pamiętać, że w takim wypadku wskazaną lekturę trzeba zanalizować bardzo szczegółowo, nie zapominając o analizie dzieł malarskich.



We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych epok.



Określenie problemu – teza



Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.



Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:



• Różne konwencje w ujęciu motywu wsi na przestrzeni wieków.

• Różne sposoby przedstawiania wsi polskiej w literaturze.

• Wieś to jeden z tematów, który widoczny jest w literaturze już od najdawniejszych epok.

• Każdy z obrazów polskiej wsi prezentuje inną stronę wiejskiego życia.



Wśród innych tez możemy wyróżnić:



• Chłopi jako warstwa społeczna bogata w tradycję i kulturę (w pracy tej należy skupić się na tradycjach i obyczajach ukazanych w poszczególnych utworach).

• Literackie wizje wsi ścierają się ze sobą. Jaki jest jej prawdziwy obraz? (trzeba przytoczyć kontrastowe wizje wiejskiego żywota np. sielankowy i pozytywistyczny obraz).

• Pisarze dostrzegali nie tylko piękno i urokliwość wiejskich zakątków. Zdawali sobie także sprawę z wielu bolączek trapiących polskie sioło (przy tak sformułowanej tezie również obok malowniczych wiejskich pejzaży literackich należy zaprezentować utwory pokazujące nędzę i zacofanie panujące na wsi).

• Wieś często kojarzona jest ze swoistą sielanką i specyficzną kulturą – własne zwyczaje, tradycje, język i system wartości (ta praca będzie musiała skupić się na pozytywnych wizerunkach życia na wsi oraz jej wyjątkowości).

• Chłopi zawsze pozostawali na uboczu oficjalnej kultury choćby z uwagi na odległość od miasta i cywilizacji (warto w tym temacie poruszyć utwory, które świadczą o zacofaniu wsi).

• Pomimo upływu lat możemy odnaleźć wiele elementów wspólnych w obrazowaniu wsi przez twórców literatury (w pracy tej należy poszukać utworów z różnych epok, ukazujących zbliżony obraz wsi).



Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca. Inny obraz wsi występuje w renesansie, gdzie mamy do czynienia głównie z sielanką, inaczej na życie na wsi patrzyli pozytywiści, podkreślając nędzę i zacofanie chłopów, a jeszcze inaczej zarażeni chłopomanią młodopolanie. Poszczególne ujęcia problemów mogą wyglądać następująco:



• Dwa obrazy wsi w literaturze polskiego renesansu i działach sztuki późniejszych epok.

• Od sielanki do realizmu. Różne obrazy wsi ukazane w dziełach kultury różnych epok.

• Wieś nie zawsze nadążała za postępem cywilizacyjnym. XIX i XX wiek, to okres ogromnych przemian na wsi.

• Artyści pragnąc zwrócić uwagę na los chłopów, wykorzystali panujące w literaturze kierunki: naturalizm i realizm.



Motyw wsi - propozycje wstępów



We wstępie możemy odwołać się do definicji sielanki np.:



Słownik terminów literackich podaje nam, że sielanka to „utwór poetycki, o słabo rozwiniętej akcji, przedstawiający w sposób wyidealizowany uroki prostego wiejskiego życia”. Z innych źródeł wiemy, że ojczyzną sielanki była Grecja, ojcami - Teokryt i Wirgiliusz, a do polskiej literatury wprowadził ją Szymon Szymonowic, nadając mu nazwę sielanka, od nazwy sioło, czyli wieś. Jednak literatura renesansu pokazuje nam, że sielanka to nie tylko idylla, choć tak nazywano ją dawniej. Możemy wyznaczyć dwie odmiany gatunku: konwencjonalną, czyli umowną formę literackiej zabawy, ukazującą wieś jako Arkadię oraz realistyczną, ukazującą nie tylko krajobraz, lecz także istotną problematykę społeczną.



Sielanka jest tylko jednym ze sposobów prezentacji wsi, która głównie skupia się na jej zaletach, jest to jednak sposób bardzo ciekawy, może właśnie przez swoją kontrastowość. Różnicę w postrzeganiu sielanki przez różnych autorów dają realny obraz wsi pod różnymi kątami widzenia. Są to dwa przeciwstawne sposoby: realistyczny skupia się na problemie społecznym, jakim jest wyzysk chłopów w pracy, natomiast sielankowy na harmonii między wiejską przyrodą a żyjącymi w niej ludźmi.



A. Obraz wsi polskiej w literaturze i malarstwie. Przedstaw odwołując się do wybranych tekstów kultury.



Przykład wstępu:



Wieś często kojarzona jest ze swoistą sielanką i specyficzną kulturą – własne zwyczaje, tradycje, język i system wartości. Raz może być spokojna, wręcz sielankowa, innym razem zamienia się w targane niepokojami miejsce buntu. W literaturze odnaleźć możemy wykorzystanie motywu wsi do pochwały gminnego życia, realistycznego przedstawienia obrazów krzywdy ludzkiej, zacofania chłopa, konfliktów z dworem. Malarstwo z kolei oddawało fascynację niepowtarzalnym kolorytem tego miejsca. Ukazywało zarówno pracę na roli, jak i bogatą i pełną kolorów obrzędowość ludową. W swojej pracy ukażę jak różnorodnie można pisać o życiu wiejskim i malować rzeczywistość chłopów.



B. Motyw wsi w literaturze. Przedstaw na przykładzie utworów z różnych epok.



Przykład wstępu:



Wieś to pierwotna jednostka osadnicza i naturalne środowisko życia ludzi. Kiedyś – doceniana bardziej od miasta, zachwycała arystokratów, czego wyrazem była chłopomania. Dziś, mimo doby szybkiego rozwoju technologicznego i ludzkiego dążenia za karierą, nie traci swoich wartości – wielu ludzi znajduje w niej miejsce wytchnienia i ucieka w malownicze krajobrazy od zgiełku metropolii.



Na przestrzeni wieków zmieniały się także ujęcia wsi w literaturze. Kontrastowo rysuje się obraz wsi w renesansie – właśnie w tym okresie poeci zaczęli dostrzegać i pokazywać w swoich dziełach konflikty społeczne, których główną podstawą był wyzysk chłopów. Dla sentymentalistów wieś była kontrastem dla zakłamanego i fałszywego życia w mieście, przedstawiana jako miejsce, w którym można osiągnąć pełnię szczęścia. Romantycy skupili się na ludowych wierzeniach, obrzędach i pieśniach. Na niedoli i biedzie wiejskiego ludu skupili się także pisarze pozytywistyczni. Szczególne realistyczne podejście do tematu wykazał okres Młodej Polski. W swojej pracy przedstawię jak zmieniał się wizerunek wsi w literaturze kolejnych epok.



C. Literacki portret chłopa. Ukaż różnorodne obrazy chłopa i wsi w oparciu o wybrane przykłady z polskiej literatury.



Przykład wstępu:



Chłopi zawsze pozostawali na uboczu oficjalnej kultury choćby z uwagi na odległość od miasta i cywilizacji. Zamknięci na świat zewnętrzny potrafili wykształcić i zachować przez wieki specyficzną kulturę. Ich świat oparty był na bardzo ugruntowanych zasadach, na wartościach, które wyznawali co dnia. Jak pokazują liczne utwory chłopi nie byli warstwą jednolitą. Również wśród nich występowali zamożni, a także bardzo biedni ludzie. Dlatego właśnie nie sposób odnaleźć w literaturze jednolitego portretu chłopa. W swojej pracy zaprezentuję kilka wybranych postaci wywodzących się z warstwy chłopskiej, którzy wyróżniali się na tle innych mieszkańców wsi.



Motyw wsi - propozycje zakończeń



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy.



A. Obraz wsi polskiej w literaturze i malarstwie. Przedstaw odwołując się do wybranych tekstów kultury.



Przykład zakończenia:



Z powyższych rozważań wynika, jak różnorodny obraz wsi polskiej maluje polska literatura, malarstwo w różnych okresach dziejowych. Widzieliśmy polską wieś jako arkadię szczęśliwości, gdzie ludzie czują się bezpiecznie, są radośni, mają nierozerwalny kontakt z naturą. Uczestniczyliśmy w pięknych obrzędach, gdzie niezwykła paleta barw w strojach ludowych, przepiękne tańce wzbudzały nasz zachwyt. Jednakże pojawił się też obraz niepokojący, przedstawiający nędzę i wyzysk polskiego chłopa. Możemy też stwierdzić, że chłopi to warstwa zróżnicowana, o niezwykłej tężyźnie fizycznej, ale niedojrzała do czynu, do walki o wolność. Wieś jednak zawsze pozostanie miejscem niezwykłym.



B. Motyw wsi w literaturze. Przedstaw na przykładzie utworów z różnych epok.



Przykład zakończenia:



Na przestrzeni wieków, wraz z prądami filozoficznymi zmieniała się też wizja wsi w literaturze. Przez jednych nazywana była ona ziemską Arkadią, w której czas płynie spokojnie i przyjemnie, dla innych stanowiła miejsce zacofania i ciemnoty. Argumenty padające za tym pierwszym poglądem to: powszechnie panujący na wsi spokój, możliwość bezpośredniego kontaktu z naturą, a także dobrobyt, obfitość plonów oraz piękno zmieniających się pór roku. Za negatywnym postrzeganiem wsi przemawiają zaś: brak wykształcenia, wiara w zabobony, nieumiejętność znalezienia się poza granicami swojej wioski, izolacja i ksenofobia chłopów. Faktem jest jednak, że pomimo tych różnic w postrzeganiu wsi, budziła ona wśród swych piewców bardzo żywe uczucia. Wszyscy oni bowiem zdawali sobie sprawę, że wiejski lud pełen jest pewnej wewnętrznej siły, mogącej stanowić lekarstwo dla zabieganego społeczeństwa wielkich aglomeracji.



C. Literacki portret chłopa. Ukaż różnorodne obrazy chłopa i wsi w oparciu o wybrane przykłady z polskiej literatury.



Przykład zakończenia:



Twórcy na przestrzeni wieków rozmaicie podchodzili do tematu chłopa. Kochanowski przedstawił wieś jako Arkadię. Wynika to z jego stoickiej filozofii, biografii i obserwacji Czarnolasu. Szymon Szymonowic ukazał wyzysk chłopów, ich uciemiężenie i niesprawiedliwość. Z kolei Prus pragnął przedstawić chłopa w sposób naturalistyczny. Jego wieś stała się przestrzenią klarowności naturalnych praw życia, czystości instynktów i autentyzmu „gatunkowego”. Prus dążył do tego, by wywyższyć wieś chłopską z jej zdrowiem moralnym nad zepsucie dworu i miasta. Naturalizm pozytywistyczny wpłynął również na twórców młodopolskich. Reymont w swoim dziele nie ubarwiał, nie krytykował ani nie oceniał chłopów i ich życia, ich mentalności. Redliński natomiast wyśmiał cechy chłopów, by uwypuklić problem złego postrzegania wsi i jej mieszkańców. Różnorodność kreacji bohaterów chłopskich zależy od epoki, jej haseł, sposobu patrzenia na rzeczywistość autora i kierunków artystycznych epoki.



Motyw wsi - literatura podmiotowa



Książka:

1. Dąbrowska M., Noce i dnie, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, Warszawa 1977.

2. Kasprowicz J., Poezje wybrane, oprac. Jan Józef Lipski, Czytelnik, Warszawa 1959 [tu:] Z chałupy - I, XV, XIX, XXXIX.

3. Kochanowski J., Pieśń świętojańska o Sobótce, Wydawnictwo Kama, Warszawa 1990.

4. Konopnicka M., Wolny najmita [w:] Konopnicka – Biblioteka Poezji (tom 4), Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 2006.

5. Mickiewicz A., Ballady i romanse, Czytelnik, Warszawa 1978.

6. Mickiewicz A., Pan Tadeusz, Nasza Księgarnia, 1982.



7. Mickiewicz A., Dziady cz. II, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1971.

8. Mrożek S., Wesele w Atomicach, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1959.

9. Orzeszkowa E., Nad Niemnem, Czytelnik, Warszawa 1988.

10. Orzeszkowa E, Tadeusz, [w:] tejże, Opowiadania, Czytelnik, Warszawa 1973.

11. Prus B., Antek, Wydawnictwo GMP, Poznań 1994.

12. Prus B., Placówka, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław 1987.

13. Redliński E., Konopielka, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa, 1975.

14. Rej M., Żywot człowieka poczciwego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Warszawa 2003.

15. Reymont W. S., Chłopi, Siedmioróg, Wrocław 1997.



16. Satyra na leniwych chłopów [w:] Teksty staropolskie: analizy i interpretacje, Stanisław Dubisz, Decyk-Zięba W., Warszawa 2003. Literackie, Kraków 1959.

17. Szymonowic Sz., Żeńcy, M. Kot, Kraków 1950.

18. Sienkiewicz H., Szkice węglem, [w:] tegoż, Nowele wybrane, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1962.



19. Sienkiewicz H., Janko Muzykant, [w:] tegoż, Nowele wybrane, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1962.

20. Teokryt, Owczarz i Koźlarz, [w:] tegoż, Sielanki, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1953.

21. Wergiliusz, Ekloga I, [w:] Bukoliki, Czytelnik, Warszawa 1998.

22. Wyspiański S., Wesele, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975.

23. Żeromski S., Ludzie bezdomni, Czytelnik, Warszawa 1967.



Malarstwo:

1. Anioł Pański, Gierymski A., 1890, olej na płótnie. Muzeum Narodowe w Warszawie.

2. Babie lato, Chełmoński J., 1875, Muzeum Narodowe, Warszawa.

3. Bez dachu, Kotsis A., 1870, olej na płótnie. Muzeum Narodowe w Warszawie.

4. Bociany, Chełmoński J., 1900, Muzeum Narodowe, Warszawa.

5. Dożynki, Wierusz-Kowalski A., ok. 1910, olej na płótnie.

6. Kopanie buraków, Wyczółkowski L., 1893, olej na płótnie. Muzeum Narodowe, Kraków.

7. Kosiarz, Kotsis A., Przed 1862, olej na tekturze. Muzeum Narodowe w Krakowie.

8. Matula pomarli, Kotsis A., 1868, olej, papier na płótnie. Lwowska Galeria Sztuki.

9. Muzykanci w Bronowicach, Tetmajer W., 1891, olej na płótnie. Muzeum Narodowe,

10. Oberek, Chełmoński J., 1878, olej na płótnie.



11. Orka, Chełmoński J., 1896, olej na płótnie. Muzeum Narodowe w Poznaniu.

12. Orka na Ukrainie, Wyczółkowski L., 1892, olej na płótnie. Muzeum Narodowe, Kraków.

13. Ostatnia chudoba, Kotsis A., 1870, olej na płótnie. Muzeum Narodowe w Warszawie.

14. Owczarek., Chełmoński J., 1897, olej na płótnie. Muzeum Narodowe w Krakowie.

15. Panna młoda, Wierusz-Kowalski A., ok. 1910, olej na kartonie.

16. Pastusza melodia,Wierusz-Kowalski A., 1892, olej na płótnie.

17. Pastuszkowie przy ognisku, Chełmoński J.,1895-1900, olej na płótnie.

18. Polski orszak weselny, Wierusz-Kowalski A., ok. 1888, olej na płótnie.

19. Powrót z jarmarku, Wierusz-Kowalski A., ok. 1880, olej na płótnie.

20. Procesja w Bronowicach,Tetmajer W., 1900, olej na płótnie, Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, Warszawa.



21. Przed karczmą, Chełmoński J., 1877, olej na płótnie.

22. Przed karczmą, Tetmajer W., 1893, olej na płótnie. Muzeum Narodowe, Warszawa.

23. Sielanka (Przed burzą), Chełmoński J., 1885, olej na płótnie.

24. Sielanka, Pruszkowski W., 1880, Muzeum Narodowe w Krakowie.

25. Siewca, Wyczółkowski L., 1896, olej na płótnie. Muzeum Śląskie, Katowice.

26. Sprawa przed wójtem, Chełmoński J., 1873, olej na płótnie. Muzeum Narodowe w Warszawie.

27. Święcone w Bronowicach,Tetmajer W., 1897, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Kraków.

28. Tańce w karczmie,Tetmajer W., Galeria Obrazów, Lwów.

29. Targ wiejski, Chełmoński J., 1882. Olej na płótnie.



30. Trumna chłopska, Gierymski A., 1894-95, olej na płótnie. Muzeum Narodowe, Warszawa.

31. Wesele krakowskie, Wierusz-Kowalski A., 1876-78, olej na płótnie.

32. W ogródku, Chełmoński J., 1869, olej na płótnie. Muzeum Sztuki, Łódź.

33. Zbierające kłosy, Millet J.F., Muzeum d` Orsay, Paryż.

34. Zrękowiny, Tetmajer W., 1895, olej na płótnie. Muzeum Narodowe, Szczecin.

35. Żniwa, Tetmajer W., 1902, olej na płótnie.

36. Żniwiarki w polu, Tetmajer W., 1901, olej na płótnie. Muzeum Narodowe, Poznań.



Motyw wsi - literatura przedmiotowa



1. Abramowska J., Jan Kochanowski, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2001.

2. Bachórz J., Bolesław Prus. [w:] Historia literatury polskiej w dziesięciu tomach. Pozytywizm., Wydawnictwo SMS, Bochnia 2006.

3. Bachórz J., Wieś. [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku. Wrocław, Ossolineum, 1991, s.1025 – 1028.

4. Burkot S., Proza powojenna 1945 – 1987, WSiP, Warszawa 1991, s. 333 – 347 (Konopielka).

5. Chrzanowski M., Poznański J., Tarkowski S., Reymont Władysław Stanisław, „Chłopi”, [w:] Opracowania lektur dla liceów, Warszawa 2002, s. 264.



6. Chrzanowski M., Poznański J., Tarkowski S., Wyspiański Stanisław, „Wesele”, [w:] Opracowania lektur dla liceów, Warszawa 2002, s. 234.

7. Drabarek B., Falkowski J., Rowińska I., Szkolny słownik motywów literackich, Wydawnictwo KRAM, Warszawa 1998, hasło: wieś.

8. Epoki literackie. Od antyku do współczesności, red. M. Hanczakowski, M. Kuziak, A. Zawadzki, B. Żynis, Wydawnictwo PPU „PARK”, Bielsko-Biała 2003.

9. Hutnikiewicz A., Młoda Polska, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2000.

10. Hutnikiewicz A. Żeromski, PWN, Warszawa 1987, str. 214 – 215.



11. Lipski J.J., Wstęp [w:] Jan Kasprowicz, Poezje wybrane, Czytelnik, Warszawa 1959, str. 5 – 18.

12. Literackie wizje i re-wizje, praca zbior. pod red. M. Stępnia i W. Waleckiego, WSiP, Warszawa 1980, str. 133 – 152.

13. Łanowski J., Wstęp, [w:] Sielanka grecka, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław 1953.

14. Matawowska Z., Epicki obraz pracy chłopskiej w powieści, „Polonistyka” 1968, nr 1.

15. Mazan B., Wstęp [do:] Szkice węglem Henryka Sienkiewicza, Ossolineum, Wrocław 1988.

16. Nosowska D., Leksykon motywów literackich, Wydawnictwo „Park”, Bielsko-Biała 2004, hasło: wieś.

17. Nowakowski J., Opracowanie [w:] Wyspiański S., Wesele, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław, 1984.



18. Pigoń S., Wstęp [do:] Pan Tadeusz Adama Mickiewicza, Ossolineum, Wrocław 1980.

19. Polańczyk D., II i IV część „Dziadów” Adama Mickiewicza, Biblioteczka Analiz, Literackich, Lublin 1997.

20. Rurawski J., Władysław Reymont, Wiedza Powszechna, Warszawa 1977, str. 267 – 310.

21. Seweryn S., Wstęp [w:] Żeńcy Szymonowic Sz., Warszawa 1948.

22. Sobótki, [w:] Encyklopedia Popularna PWN, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1998, s. 789.

23. Solecki W., Mikołaj Rej „Krótka rozprawa”, „Zwierzyniec”, „Żywot człowieka Poczciwego”, Jota, Warszawa 1991.



24. Szczerbicka- Ślęk L., Opracowanie, [w:] J. Kochanowski, Pieśni, oprac. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1998, s. XLIII – LIX.

25. Tomkowski J., Literatura polska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1993.

26. Wójcicki J., Przypisy, [w:] Bukoliki, Czytelnik, Warszawa 1998.

27. Zawiślan D., Wstęp [w:] Stefan Żeromski, Ludzie bezdomni, Czytelnik, Warszawa 1967.



28. Ziejka F. Wstęp, [w:] Chłopi, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław 1991.

29. Ziejka F.,Chłop. [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku, Ossolineum, Wrocław 1991, s. 134 – 136.

30. Ziejka F., Chłopi, [w:] Historia literatury polskiej w dziesięciu tomach. Młoda Polska., Wydawnictwo SMS, Bochnia 2006, s.270 – 306.

31. Ziomek J., Renesans, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.

32. Żabski T., Opracowanie [w:] Prus B., Placówka, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław 1987.

33. Żeleński (Boy) T., Plotka o „Weselu” Wyspiańskiego, [w:] Wyspiański S., Wesele, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975.

34. Żmigrodzka M., Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku, Wydawnictwo Literackie PAN, Kraków 1975.