Jesteś w: Motyw zbrodni

Motyw zbrodni

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw zbrodni - wprowadzenie



Aby uporządkować swoje życie ludzie od wieków określali zasady postępowania i kodeks moralny, który obowiązywał wszystkich. W zależności od kręgu kulturowego grupy społeczne przyjmowały inne wartości za najistotniejsze, jednak w wielu systemach pewne zasady powtarzały się, stając się uniwersalnymi, a ich złamanie naruszało społeczno - etyczny ład. Zawsze jednak znalazły się jednostki, które skutecznie usiłowały ten porządek złamać, popełniając występki, przestępstwa, a nawet dopuszczając się zbrodni.

Pisarze różnych epok podejmowali się wyjaśnienia przyczyn wkroczenia ich bohaterów literackich na drogę zła, pobudzenia i uwolnienia pierwiastka zła, tkwiącym w każdym z nas. Często analizowali motywację przestępców, analizowali stan ich duszy przed i po popełnieniu zbrodni. Dzięki temu powstało wiele szczegółowych portretów zbrodniarzy, których postępowanie było potępiane, a w nielicznych wypadkach usprawiedliwiane.



Motyw zbrodni w literaturze



„Księga Rodzaju” zawiera opowieść o dwóch braciach – Kainie i Ablu. Bóg wyznaczył im role – pasterza i rolnika. Powodem zbrodni jednego z braci była zawiść. Kain przepełniony gniewem za to, że ofiary Abla były bardziej cenione przez Boga dopuścił się morderstwa na bracie. Bóg ukarał go klątwą i wypędził z ojczyzny. Ponadto otrzymał znamię, które do końca jego dni świadczyć miało o zbrodni.



„Nowy Testament” - opisuje postać jednego z największych zbrodniarzy ludzkości - Judasza. Za trzydzieści srebrników wydał oprawcom swego mistrza Chrystusa, całując go w policzek. Zdradził i oszukał z chciwości niewinnego człowieka, który przez niego umarł w mękach. Jednak czyn ten nie pozostał bez echa. Wyrzuty sumienia i obraz męczeńskiej śmierci nauczyciela nie pozwoliły Judaszowi dalej żyć normalnie i pchnęły go do samobójstwa.

„Król Edyp” Sofoklesa - tytułowy bohater dramatu Sofoklesa naznaczony jest tragizmem, doznaje samych cierpień. Nie ma żadnego wpływu na swój los, a każda jego decyzja jest skazana na niepowodzenie. Podczas bójki zabija Lajosa, nie będąc świadomy, że ma przed sobą ojca. Gdy rozwiązuje zagadkę Sfinksa i uwalnia Teby od klęsk, w nagrodę poślubia swoją matkę. Żyje szczęśliwie, lecz w pewnym momencie zły los znowu daje o sobie znać. Tragizm Edypa polegał na tym, że popełnił zbrodnię i grzech kazirodztwa nie rozumiejąc, że wypełnia wolę bogów.




„Makbet” Williama Szekspira - dramat doskonale obrazuje motyw winy i kary. Tytułowy bohater to postać tragiczna, która decyduje się na zabójstwo w celu zdobycia władzy. Utwór doskonale obrazuje motyw winy i kary. Tytułowy bohater to postać tragiczna, która decyduje się na zabójstwo w celu zdobycia władzy. Na początku utworu pokazany jest jako waleczny rycerz wiernie służący królowi. Pewnego razu napotkane przypadkowo czarownice przepowiadają mu, że zostanie królem Szkocji. W walce między moralnymi wątpliwościami, a żądzą władzy dopomaga mu żona. Jest bezwzględna, nie dba o konsekwencje i działa z zimną krwią szczegółowo wszystko planując. Zabija Dukana nie dlatego, że musi zostać królem, lecz dlatego, że chce nic zostać. Po tym zabójstwie i jeszcze później mógłby zawrócić ze zbrodniczej drogi. Prawda, że staje się to coraz trudniejsze, ale właściwie nic prócz chęci bohatera ewentualności takiej nie wyklucza. Karą stają się także zaburzenia świadomości, majaczenia, halucynacje. Zbrodnia zniszczyła go do końca.

• „Hamlet” Williama Szekspira – dramat ujawnia szczegóły zbrodni ojca Hamleta. Tytułowy bohater został postawiony przed wyborem. Mógł nie spełnić prośby ducha swego ojca, ale jego system wartości mu na to nie pozwolił. Był królewskim synem, wiedział, że pomszczenie rodzica to jego święty obowiązek. Jednak morderstwo stoi w całkowitej sprzeczności z jego naturą idealisty, marzyciela o skłonnościach do mistycyzmu i rozważań nad kruchością życia.

• „Świteź” Adam Mickiewicza - ostatnią częścią ballady jest opowieść wyłowionej rusałki o historii zatopionego miasta. W dawnych czasach, kiedy Tuhan pospieszył z pomocą obleganemu w Nowogrodzie przez siły carskie Mendogowi, ruskie wojska napadły na Świteź, w której pozostały jedynie kobiety, starcy i dzieci. Stwórca wysłuchawszy zrozpaczonych próśb zatopił miasto a jego mieszkańców zamienił w kwiaty. Najeźdźcy nie pozostali jednak bez kary. W tym przypadku Bóg karze awanturników za pomocą przyrody, bowiem, gdy zaczęli oni zbierać kwiaty, spotkała ich śmierć.




• „Lilie” Adama Mickiewicza - ballada podejmuje problematykę moralną kary, sumienia i odpowiedzialności za czyny. Centralną osoba utworu jest Pani. Wina jej, początkowo wynikająca z niewierności, zostaje spotęgowana do rozmiarów okrutnej, niesłychanej zbrodni. To już nie tylko zdrajczyni - to „męża zabójczyni żona”. Niepomna przestróg pustelnika, brnie w grzechu coraz dalej. Dopiero upiór męża wymierza sprawiedliwość, żądając zadośćuczynienia za zbrodnie.

„Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza – epopeja opowiada między innymi historię ojca tytułowego bohatera – Jacka Soplicy. Jacek w młodości, w chwili rozpaczy zabija ojca swej ukochanej Ewy. Stolnik Horeszko odmówił mu ręki córki, uprzednio dając młodzieńcowi nieco nadziei na ożenek. Ów czyn zmienia całkowicie butnego i porywczego szlachcica w cichego i pokornego pokutnika. Jacek Soplica wdziewa szatę mnicha i przyjmuje skromny przydomek księdza Robaka. Swoim postępowaniem pokutuje za grzechy młodości.

• „Balladyna” Juliusz Słowacki - Balladyna córka ubogiej Wdowy i siostra Aliny była dumna, wyniosła, zadufana w sobie. Bohaterka za wszelką cenę chciała zdobyć władzę, stać się panią pięknego zamku, dlatego bez wahania zabiła siostrę w obawie, że ta zbierze więcej malin. Okłamała następnie matkę, że Alina uciekła z narzeczonym. Wkrótce Balladynie przestała wystarczać pozycja żony Kirkora, chciała zostać królową, przejąć władzę w państwie, dlatego wraz ze swym kochankiem Fon Kostrynem występuje zbrojnie przeciwko Kirkorowi, pokonuje go, a następnie decyduje się zabić również i Kostryna, gdyż nie chce z nikim dzielić władzy. Bohaterka umiera rażona piorunem, po tym, jak trzykrotnie wydaje na siebie wyrok śmierci.




• „Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego - główny bohater, były student prawa - Rodion Romanowicz Raskolnikow, wynajmujący mały pokoik na poddaszu i cierpiący nędzę, planuje zamordowanie starej, bogatej lichwiarki Alony Iwanowny. Raskolnikow zadaje sobie pytanie dlaczego ma nie zabijać? Pytanie to wyrosło z teorii wyznawanej przez bohatera. Teoria owa bowiem dzieli ludzkość na dwie kategorie- ludzi zwykłych i niezwykłych. Zgodnie z teorią Raskolnikowa za zabicie lichwiarki nie powinna spotkać go żadna kara, bowiem poprzez morderstwo nadczłowiek nie popełnia żadnej winy. Jednak przykazanie „nie zabijaj” ostatecznie zwycięża. Zmagania z uporczywymi myślami, ciągłymi wspomnieniami wprowadzają bohatera w stan duchowych katuszy. Wreszcie Raskolnikow przyznaje się do przestępstwa publicznie. Okazał się bowiem zbyt słaby, by żyć z piętnem zbrodni. Zostaje za to ukarany ośmioma latami robót katorżniczych na Syberii.

• „Pies Baskerville`ów” Artura Conana Doyla - motywem zbrodni w utworze była chęć zagarnięcia spadku rodu Baskerville`ów przez Stapletona. Był on następny w kolejności do odziedziczeni spadku. Przy czym do tej pory rodzina nie wiedziała, że należy on do grona ewentualnych spadkobierców. Gdy tylko się o tym dowiedział postanowił odzyskać majątek, zabijając innych dziedziców. Posługiwał się psem.

• „Quo vadis” Henryka Sienkiewicza – Neron, jeden z drugoplanowych bohaterów utworu, od początku jest zepsuty i żądny władzy, dla której zabija żonę, brata i matkę. Choroba psychiczna i wysokie mniemanie o sobie jako artyście dają mu prawo zabijać i spalić Rzym, choć on sam się za okrutnego nie uważa. Jest bezwzględny wobec chrześcijan, których wiarę uważa za groźną dla swojej tyrańskiej władzy. Bawią go nieludzkie sceny na igrzyskach. Kiedy przychodzi kres jego dni, a zbrodnicze czyny mają zostać ukarane, u Nerona pogłębia się choroba psychiczna. Despota ma myśli samobójcze, ale tchórzostwo nie pozwala mu zdecydować się na ten ostateczny krok. Ostatnie chwile życia cezara pełne są szaleństwa i sprzecznych myśli.




• „Granica” Zofii Nałkowskiej - Głównego bohatera Zenona Ziembiewicza można postrzegać jako nietypowego zbrodniarza. Zbrodniarza, który dopuścił się zbrodni na psychice innych osób. Do tych zbrodni możemy zaliczyć romans z Justyną, związek z Elżbietą czy też niestosowanie się do zasad etycznych i moralnych w osiąganiu sukcesu. Dokonując wyborów Zenon przekroczył granicę "za którą nie wolno przejść, za którą przestaje się być sobą". Sprzeniewierzył się sobie i swoim ideałom.

• „Dziesięć Murzynków” Agaty Christi – w utworze motywów zbrodni jest wiele. Sędzia Wargrave wybrał swoje ofiary nieprzypadkowo. Każda z nich popełniła jakąś mniej lub bardziej tragiczną zbrodnię, lecz zrobiła to w taki sposób, że nie można jej było tego udowodnić. Wargrave uznał, że sam powinien wymierzyć sprawiedliwość, ponieważ byli to ludzie winni swoich czynów. Zabijał ich po kolei według znanego wierszyka o dziesięciu murzynkach. Najpierw ginęli ci którzy popełnili najmniejsze zbrodni a na końcu ci, którzy zabili z zimną krwią.

• „Rozmowy z katem” Kazimierza Moczarskiego - J�rgen Stroop to ludobójca i zbrodniarz wojenny, który został osadzony w jednej celi z autorem powieści. Od najmłodszych lat był wychowywany w duchu żołnierskiego posłuszeństwa. Po zaciągnięciu do 55. Pułku piechoty został ranny na froncie we Francji i odesłany do Detmoldu w celu rekonwalescencji. Józef wstąpił do SS – organizacji przestępczej, gdzie zostaje mu wpojona fałszywa historia narodu niemieckiego. Od tej pory Żydzi, Słowianie, masoni oraz wywiad anglosaski stali się jego głównymi wrogami. Bohater zrobił momentalną i bezmyślną karierę. Został wybrany na dowódcę likwidacji getta warszawskiego tzw. „Grossaktion” – zagłady tysięcy ludzi narodowości żydowskiej. Wcześniej został przygotowany wstępnie w Wielkopolsce i na Litwie, gdzie wydawał wyroki stając się pośrednim katem. Żydzi są dla niego bandytami, strzelanie do ludzi wyskakujących z okien nazywa dobrą zabawą, a wysadzenie Wielkiej Synagogi wspaniałym widowiskiem i alegorią tryumfu nad żydostwem. Do końca nie zdaje sobie sprawy z popełnionej zbrodni, twierdzi, iż „Kto chciał być wtedy prawdziwym człowiekiem, to znaczy silnym, musiał działać jak ja. Niech będzie błogosławione to, co czyni człowieka twardym.” Nawet w momencie egzekucji nie odczuł żalu, zachował stoicki spokój, do ostatniej chwili wierzył w to co robi.

• „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall – autorka przedstawiają likwidację getta warszawskiego od drugiej strony, z punktu widzenia powstańców. Ukazują jak ludzie postawieni w nieludzkich warunkach zmieniają się i łamią podstawowe prawa natury. Chęć przeżycia i uzyskania numerka gwarantującego życie doprowadza do wyrzeczenia się najbliższych, egoistycznego dbania o własne sprawy. Czyny niemoralne w wolnym świecie stają się powszechnie wywyższane przez społeczeństwo np. pielęgniarka podająca obcym dzieciom truciznę, aby uchronić je przed cierpieniem. W kolejnym przypadku młoda Żydówka Ryfka z głodu nadgryza ciało zmarłego dziecka, inna matka porzuca ciało dziecka na ulicy, bo nie ma pieniędzy na jego pogrzeb. Nie można oceniać zachowania tych ludzi, ponieważ zostali postawieni w nieludzkich warunkach.



Motyw zbrodni w filmie



„Cześć, Tereska!”, reż. Gliński Robert, autor obalił on mit dobrego i niewinnego dziecka uświadamiając nam, iż zło zakorzenione jest w psychice człowieka niezależnie od wieku. Film Glińskiego to portret skromnej dziewczyny z dużego miasta, która na pierwszy rzut oka niczym szczególnym się nie różni od swoich rówieśników. Brak zainteresowania ze strony rodziców doprowadza do ślepego podążania koleżanki, która postanowiła nauczyć ją życia. Tereska zostaje zgwałcona. Samotna, zagubiona i zamknięta w sobie dziewczyna odnajduje strzępy przyjaźni w Edziu, kalekim portierze, który dostrzega w niej kobietę, nie szanując jej intymności i wrażliwości. Tereska wpada w szał. Chwyta w dłoń metalową rurkę i zaczyna bić kalekę. Na jej twarzy nie widać ani lęku, ani zawahania, zabija swoją najbliższą sobie osobę.

„Hannibal - po drugiej stronie maski”, reż. Weber Peter, film opowiada o dzieciństwie i młodości Hannibala Lectera, który po śmierci siostry obiecał, że pomści ją, zabijając każdego kto wiedział jak zginęła i co się z nią stało. Dowiedział się kim są oprawcy z dzieciństwa, odnalazł ich i mordował po kolei. Zbrodnie te były okrutne, dokonane z zimną krwią i bardzo wymyślne.

„Imię róży”, reż. Annaud Jean-Jacques, film ukazuje motywacje zbrodni Jorgego – ślepego starca, który był fanatykiem religijnym. Za wszelką cenę próbuje utrzymać w opactwie stary ład. Uważa, że wiedzy nie należy rozpowszechniać, a jedynie pilnować, czego symbolem staje się biblioteka. W niej ukryty jest zakazany tom „Poetyki” Arystotelesa, mówiący o śmiechu. Wierny swojej idei i pchany strachem przed siłą śmiechu, Jorge zatruwa strony księgi arszenikiem. Odtąd każdy, kto poślini palce i dotknie księgi, umiera w straszliwych męczarniach. Kolejno giną: Wenancjusz i Berengar. Ponadto szalony Jorge zleca Malachiaszowi zabicie Seweryna, który zbliżył się do tajemnicy. Sam Malachiasz ginie po zetknięciu z zatrutą księgą. Jorge zabija również opata, którego zamyka w pomieszczeniu bez wyjścia. Swoje zbrodnie usprawiedliwia działaniem dla chwały Boga.

„Katyń”, reż. Wajda Andrzej, film ukazuje mord masowy - zbrodnię na prawie 19 tysiącach oficerach. 17 września po ataku ZSRR na Polskę, schwytano i wywieziono do obozów setki polskich oficerów. Przetrzymywano ich w trzech obozach tworzonych specjalnie do tego celu: kozielskim, ostaszkowskim, starobielskim. Z obozów jeńcy zostali przewiezieni w okolice Katynia, do lasu. W lesie wykopano ogromny dół, zbiorową mogiłę. Żołnierze radzieccy kolejno wyprowadzali więźniów z ciężarówek i zabijali strzałem z bliska w potylicę. Kiedy już wszyscy nie żyli Rosjanie zasypali dół i opuścili las.

„Ojciec Chrzestny”, reż. Coppola Francis Ford, film opowiada historię mafijnej rodziny Corleone. Motyw zbrodni i kary ujęty został tu w specyficzny sposób. Tu pokazany jest mafijny „dekalog” i prawa które rządzą tym środowiskiem. Życie za życie. Kiedy ktoś dopuści się morderstwa musi uciekać, bo czeka go to samo. Podobnie jest ze sprawą interesów. Mafia systematycznie eliminuje wszystkich stojących na jej drodze.

„Pachnidło”, reż. Tom Tykwer, film opowiada historię człowieka legendy, Jeana Baptiste`a Grenouille`a, o którym nikt właściwie już nie pamięta. Główny bohater jest wybitnie utalentowanym socjopatą, potworem, artystą, wcielonym złem. Grenouille miał wyjątkowy dar. Patrzył na świat poprzez węch. Dokonane przez niego zbrodnie były raczej spontaniczne, nie planował ich. Pierwszą ofiarą stała się młoda dziewczyna, która nieświadomie zwabiła go swym zapachem. Za każdym razem ofiarami były dziewczęta ledwo co dojrzałe, dziewice. I zawsze najpiękniejsze. Dla kolekcjonera takiego jak on, były zaledwie olfaktorycznymi, niezbędnymi produktami. Motyw jaki się kierował było marzenie o wydestylowaniu wonności nad wonnościami z dziewiczego ciała kobiecego, pachnidła, na zapach którego wszyscy oszaleliby i zaczęli pałać do niego miłością.

„Siedem”, reż. Fincher David, film mówi o Johniie Doenie, który przekroczył kruchą granicę pomiędzy rozsądkiem i obłędem wkroczył na drogę zbrodni. Reżyser postawił pytanie o granicę ludzkiej wytrzymałości, zasięg winy i zdolności do odkupienia. Pyta w niemal biblijny sposób o możliwość przeciwstawiania się drzemiącemu w nas samych złu. Morderca u Fischera nie ma odrażającego wyglądu szaleńca mordującego na oślep kogo popadnie, nie ma bezcielesnego kształtu ducha mszczącego się za krzywdy doznane za życia. To inteligentny psychopata, w kategoriach psychologicznych człowiek o wyjątkowo niskim poczuciu lęku, dlatego też skrupulatnie, bez śladu ludzkiego odruchu przygotowywał się do wypełnienia swojej zbrodniczej misji. Z zimną krwią mordował z dnia na dzień kolejne ofiary, nadając swym zbrodniom charakter przerażającego rytuału. Każde morderstwo stało się makabryczną ilustracją poszczególnych grzechów głównych.



Motyw zbrodni - tematy wypracowań



Temat zbrodni można potraktować wieloaspektowo, dlatego przy jego uściśleniu należy się zastanowić na co chcemy zwrócić szczególną uwagę. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:

• Motyw zbrodni w literaturze i sztuce różnych epok.

• Sposób wykorzystania motywu zbrodni w literaturze.

• Uniwersalizm motywu zbrodni i kary w literaturze.

• Zbrodnia i jej wpływ na życie bohaterów literackich. Przedstaw na podstawie wybranych lektur.

Tematy te pozwalają na dowolny dobór lektur pod kontem określonego problemu prezentacji. Mogą być wybrane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych lektur. Należy jednak pamiętać, że zbyt dużo przykładów, potraktowanych pobieżnie uczyni pracę płytką. Lepiej określając problem skupić się na jakimś aspekcie tematu. Na przykład, analizując utwory, w których występują istoty pozazmysłowe można poszukać ich podobieństw lub różnic. Skupić się na sposobie ich prezentowania w danej epoce. Innym sposobem ujęcia motywu zbrodni jest ukazanie wizerunku jego sprawcy:

• Psychika bohaterów literackich, którzy popełnili zbrodnię. Omów na wybranych przykładach literackich.

• Psychologiczny wizerunek zbrodniarza. Przedstaw zagadnienie na wybranych przykładach literackich.

• Przedstaw literackie portrety zbrodniarzy. Odwołaj się do utworów z różnych epok.

W tak sformułowanych tematach trzeba wybrać utwory, w których autorzy wyraźnie nakreślili sylwetki zbrodniarzy i skupić się na ich psychice. Można śledzić sposób zachowania się bohatera i to co dzieje się wewnątrz niego zarówno przed, w trakcie, jak i po popełnieniu zbrodni, bądź skupić się tylko na jednym etapie. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest wykorzystanie go w powiązaniu z motywem kary:

• Zbrodnia i kara jako konsekwencje złego czynu. Omów na wybranych przykładach literackich.

• Zbrodnia i kara w literaturze i filmie. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów.

Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:

• Motywy i wątki charakterystyczne dla kryminału w literaturze popularnej i pięknej. Przedstaw na wybranych przykładach – temat ten wskazuje na kilka charakterystycznych elementów do których trzeba odwołać się w pracy. Na początku należy wyraźnie określić czym są wątki, a czym motywy. Kolejnym etapem będzie charakterystyka kryminału jako gatunku. Temat wymaga również zdefiniowania czym jest literatura popularna i piękna.

• Zbrodnia doskonała w literaturze i sztuce różnych epok. Przedstaw na przykładzie wybranych utworów – w pracy tej trzeba będzie zastanowić się nad tym czy istnieje w ogóle zbrodnia doskonała, a także poszukać w tekstach kultury zbrodni, które najpełniej ją odzwierciedlają.

• Zbrodnia usprawiedliwiona. Omów zagadnienie odwołując się do wybranych przykładów z literatury polskiej i obcej – tu z kolei w literaturze krajowej i zagranicznej należy znaleźć przykłady zbrodni, które w pewnych okolicznościach można uznać za usprawiedliwione.

We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych epok. Jako przykład podano również tematy należące do grupy, która wiąże literaturę z innymi dziedzinami sztuki. Odpowiednio należy w pracy wykorzystać film, malarstwo czy muzykę.

Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:

• Motyw zbrodni fascynował autorów wielu epok literackich.

• Literatura przedstawia różne portrety zbrodniarzy.

• Zbrodnia i kara to jedne z najbardziej powszechnych i uniwersalnych motywów literackich świata.

• Postępowanie człowieka w sytuacji wyboru wynika z wielu różnorodnych czynników społecznych i indywidualnych. Często przeważają decyzje niezgodne z przyjętymi przez ogół zasadami moralnymi.

Mimo ogólnego ujęcia problemu należy pamiętać o słowach kluczach. W pierwszym temacie trzeba będzie sięgnąć do literatury kilku epok. W trzecim z kolei określenie problemu sugeruje odwołanie nie tylko do polskich lektur. Z kolei jeśli w pracy poruszać będziemy problem zbrodni w połączeniu z zagadnieniem kary teza może brzmieć następująco:

• Zbrodnia i kara ma archetypiczny wymiar i pojawia się w kulturze każdej epoki.

• Człowiek zawsze miał świadomość tego, że gdy dopuści się występku czeka go kara.

• Człowiek to istota świadoma konsekwencji wynikających z popełnionej zbrodni.

W przypadku takiego określenia tezy oczywistym wydaje się skupienie uwagi na tym,czy uzmysławia sobie konsekwencje swego czynu, a także co dzieje się ze zbrodniarzem po dokonaniu przestępstwa. Z kolei tematy dotyczące portretów zbrodniarzy możemy przeanalizować, odwołując się do takich tez, jak:

• Bez względu na wszelkie motywy i okoliczności, zbrodnia nigdy nie wpływa całkowicie obojętnie na psychikę przestępców. Zawsze pozostawia nieodwracalny ślad, który w konsekwencji zmienia charakter zbrodniarza.

• W dorobku epok literackich odnajdujemy różnorakie obrazy morderców, które możemy podzielić ze względu na wagę ich zbrodni oraz jej podłoże.

• Psychika zbrodniarza jest tematem bardzo interesującym, bo zło jest bardziej interesujące niż dobro.

• Postacie zbrodniarzy ujmowane są na wiele sposobów, czasem ich postępowanie się potępia, czasem usprawiedliwia, ale zawsze ich psychikę poddaje się wnikliwej analizie.

Wśród innych określeń problemu spotkać możemy brzmiące następująco:

• Zbrodnia wyniszcza stopniowo psychikę, tego, kto ją popełnił – w pracy pokazujemy, jak zmieniło się życie zbrodniarza po dokonaniu przestępstwa, jak wpłynęło ono na jego zdrowie psychiczne.

• Zły czyn nie pozostanie bez echa. Powróci, obracając się przeciwko oprawcy.

• „Człowiek może znieść bardzo dużo, lecz popełnia błąd sądząc, że potrafi znieść wszystko.” - cytat z Dostojewskiego, który doskonale pasuje do tematów odwołujących się do morderców, którzy załamali się po popełnieniu zbrodni.

• Literackie i filmowe kreacje morderców są dowodem na to, iż każdy może zostać zbrodniarzem – kontrowersyjnie postawiona teza daje możliwość wykazania się szczególną analizą wybranych dzieł.

• Mimo rozmaitych motywów zbrodni, osoby je popełniające łączy wiele cech wspólnych – teza zakłada, że wszystkich zbrodniarzy łączą pewne wspólne cechy. Praca będzie polegała na wskazaniu ich.



Motyw zbrodni - propozycje wstępu



We wstępie możemy odwołać się do definicji świata irracjonalnego, metafizyki lub scharakteryzować poszczególne rodzaje widm np.:

A. Motyw zbrodni w literaturze różnych epok.

Przykład wstępu:

Zbrodnia, choć jest naganna i zła, jest o wiele bardziej od dobra „pociągająca” i kusząca. Łatwo jest ulec pokusie i zapomnieć na chwilę o moralności. Dobro jest trudniejsze, bo wymaga od człowieka wyrzeczeń i poświęceń. Znane powiedzenie mówi: „zakazany owoc kusi najbardziej”, więc zło przywabia człowieka, dając mu korzyści lub nęcąc nowymi wrażeniami. Jedyną nadzieją jest wiara, że żadna zbrodnia nie pozostanie bez kary. Bardzo różnorodne mogą być motywy popełnienia podłych czynów: chciwość, żądza władzy, chęć zemsty, chwila słabości lub też po prostu przekonanie o racji swego postępowania. Literatura zawsze była bliska człowiekowi i sprawom jego codzienności. Pisarze nie skupiali się tylko na tematach wesołych i pogodnych, bowiem nie tylko takie jest życie ludzkie. Opowiadali też o zbrodniach i zbrodniarzach, o niemoralności i złu, o występkach i okrucieństwie świata.

B. Zbrodnia i kara jako konsekwencje złego czynu. Omów na wybranych przykładach literackich.

Przykład wstępu:

Zbrodnia i kara ma archetypiczny wymiar i pojawia się w kulturze każdej epoki. Od początku istnienia ludzkości człowiek dopuszczał się złych czynów. Różne były tego przyczyny np. żądza władzy, pieniądza, miłości i związku, sławy. Ludzie planowali w ten sposób drogę kariery, ale też często popełniali błędy w afekcie. Warto skupić się więc nad motywacją. Postaram się przedstawić dowody na to, że zbrodnia i kara są ze sobą nieodłącznie związane. Już od wieków człowiek miał świadomość tego, że gdy dopuści się występku czeka go kara. Niezależnie od kultury w jakiej wzrastał odczuwa obecność kogoś, kto obserwuje każdy jego krok… Mogą to być duchy przodków, bóstwa, siła wyższa czy chociażby sąsiad szczególnie zainteresowany życiem mieszkańców bloku. Ten strach przed konsekwencjami naszych czynów jest tak głęboko zakorzeniony w każdym z nas, że nie potrafimy o tym zapomnieć i uwolnić się od wyrzutów sumienia i lęku przed tym, że istnieją świadkowie naszej historii.

C. Przedstaw psychologiczny wizerunek zbrodniarza. Odwołaj się do utworów z różnych epok.

Przykład wstępu:

Zbrodniarze jako bohaterowie występowali w literaturze już u jej początków. Pierwsza wzmianka o zbrodni pojawia się już w Biblii, kiedy to Kain zabija Abla. Od tamtej pory zbrodnia jest częstym tematem wielu tekstów literackich. Jednak celem autora nie jest zazwyczaj ukazanie krwawej sceny mordu czy innego przestępstwa, lecz ukazanie psychiki zbrodniarza, motywów postępowania takiej osoby oraz ustrzeżenie czytelnika przed jej następstwami. Psychika zbrodniarza jest tematem bardzo interesującym, bo zło jest bardziej interesujące niż dobro. Zło jest motorem napędowym, który popycha ludzi w kierunku popełnienia zbrodni. Na przestrzeni dziejów zaprezentowane zostały różne rodzaje zbrodni i zbrodniarzy. Postacie zbrodniarzy ujmowane są na wiele sposobów, czasem ich postępowanie się potępia, czasem usprawiedliwia, ale zawsze ich psychikę poddaje się wnikliwej analizie.



Motyw zbrodni - propozycje zakończenia



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy.

A. Motyw zbrodni w literaturze różnych epok.

Przykład zakończenia:

Z zaprezentowanych utworów jasno wynika, że nie istniej zbrodnia doskonała, która nigdy nie ujrzy światła dziennego i zgodnie ze słowami Adama Mickiewicza „nie masz zbrodni bez kary”. Jeden zły czyn pociąga za sobą następny, a raz puszczoną w ruch machinę zbrodni jest w stanie zatrzymać tylko śmierć samego mordercy. Kara za wyrządzone zło jest nieunikniona, wymierzy ją społeczeństwo albo Bóg. Przypadki opisane w literaturze jednoznacznie pokazują, że zbrodnia nie popłaca i należy szukać innych sposobów rozwiązywania problemów, czy realizacji swoich marzeń i dążeń, gdyż morderstwo prowadzi w konsekwencji do całkowitej degradacji moralnej i fizycznej człowieka.

B. Zbrodnia i kara jako konsekwencje złego czynu. Omów na wybranych przykładach literackich.

Przykład zakończenia:

Poprzez analizę powyższych tekstów można zauważyć, że człowiek od początku stworzenia ściąga na siebie karę, przekraczając wyznaczone normy moralne. Nie zawsze działa w pełni świadomie, jednakże często jednostka zachowuje się z premedytacją, podobnie jak Makbet, łudząc się, że da się uniknąć kary. Jednak takie przeświadczenie nie jest słuszne, bowiem analiza dzieł literackich wykazała, że jednostkę zawsze spotka kara za popełnione winy: zastanie wymierzona przez samego Boga, prawo, naturę czy też sumienie. Ten ostatni czynnik: ludzkie sumienie powoduje, że człowiek nie potrafi żyć z piętnem zbrodni. Dlatego dokonanie podłych występków może doprowadzić do ludzkiej autodestrukcji. Zniszczona zostaje jej psychika a w wielu przypadkach wymierzona zostaje kara najwyższa czyli śmierć. Istnieje tylko jedna jedyna możliwość naprawienia win, a jest nią zdolność do znalezienia w sobie pokory i umiejętność przyznania się do winy. Jednak powyższa prezentacja jest dowodem na to, że czasami człowiek nie potrafi, bądź nie chce przyznać się do błędu.

C. Przedstaw literackie portrety zbrodniarzy. Odwołaj się do utworów z różnych epok.

Przykład zakończenia:

Pośród wielu rozmaitych kreacji literatura ukazuje portrety zbrodniarzy. Skupiając się na ich psychice próbuje dociec co spowodowało targnięcie się na czyjeś życie czy też wystąpienia przeciwko obowiązującym zasadom. Najciekawszy jest nie sam akt zbrodni, a to, co dzieje się w głowie przestępcy. Przedstawione sylwetki zbrodniarzy łączy to, iż wystąpili przeciwko powszechnie akceptowanemu prawu, popełnili haniebny czyn. Jednak ich losy, szczególnie po popełnieniu zbrodni pokazują, jak bardzo różnymi charakterami byli. Kolejna zbrodnia, obojętność, skrucha, odpokutowanie win to bardzo odmienne reakcje zbrodniarzy po pierwszej zbrodni. Dzięki literaturze możemy uświadomić sobie, że tak jak nie ma dwóch takich samych zbrodni, ani podobnych do siebie zbrodniarzy.



Motyw zbrodni - literatura podmiotowa



Książka:

1. Borowski T., Wspomnienia. Wiersze. Opowiadania, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1981.

2. Christie A., Dziesięciu Murzynków, tłum. Chrząstowski R., Wydawnictwo Rebis, Warszawa 1992.

3. Dostojewski F., Zbrodnia i kara; przeł. Z. Podgórzec, Wydawnictwo Greg, Kraków 2007.

4. Doyle A., Pies Baskerville`ów, tłum. Surówka K., Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2003.

5. Ewangelia wg św. Marka [w:] Biblia Tysiąclecia. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, wyd. trzecie poprawione, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań - Warszawa 1980, s. 1175 (wersety: 14.43 – 52).

6. Byron G. G., Giaur; przeł. Adam Mickiewicz, „Siedmioróg”, Wrocław 1997.

7. Krall H., Zdążyć przed Panem Bogiem, Wydawnictwo a5, Kraków 2007.

8. Księga Rodzaju 4, 1-16, [w:] Biblia Tysiąclecia, Pallottinum, Poznań-Warszawa 1989.

9. Mickiewicz A., Lilije, [w:] tegoż, Ballady i romanse, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006.

10. Mickiewicz A., Pan Tadeusz, Nasza Księgarnia, Warszawa 1982.

11. Mickiewicz A., Świteź, [w:] tegoż, Ballady i romanse, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006.

12. Miłosz Cz., Do polityka [w:] tegoż, Poezje, Czytelnik, Warszawa 1981.

13. Moczarski K., Rozmowy z katem, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.

14. Nałkowska Z., Medaliony, Wydawnictwo „Czytelnik”, Warszawa 1973.

15. Parandowski J., Mit o Prometeuszu [w:] Mitologia, wyd. Puls, Londyn 1992.

16. Reymont W., Chłopi, t. I., wyd. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1952.

17. Shakespeare W., Hamlet, przeł. [z ang.] Stanisław Barańczak, „Znak”, Kraków 2002.

18. Shakespeare W., Makbet, Wydawnictwo Greg, Kraków 2007.

19. Słowacki J., Balladyna. Wrocław : Wydawnictwo Dolnośląskie, 2003.

20. Sienkiewicz H. Potop, Wydawnictwo Greg, Kraków 2006.

21. Sofokles, Król Edyp, Wydawnictwo Greg, Kraków 2007.

22. S�skind P., Pachnidło, Wydawnictwo Świat Książki, Warszawa 2006.

Film:

1. Cześć, Tereska!, reż. Gliński Robert, [DVD] Polska 2001.

2. Hannibal - po drugiej stronie maski, reż. Weber Peter, [DVD] 2007.

3. Imię róży, reż. Annaud Jean-Jacques , [DVD] Francja, Włochy, RFN 1986.

4. Katyń, reż. Wajda Andrzej, [DVD] Polska 2007

5. Ojciec Chrzestny, reż. Coppola Francis Ford, [DVD] USA 1972.

6. Pachnidło, reż. Tom Tykwer, [DVD] Francja, Hiszpania, Niemcy 2006.

7. Siedem, reż. Fincher David, [DVD] USA 1995.



Motyw zbrodni - literatura przedmiotowa



1. Chrzanowski M., Poznański J., Tarkowski S., Opracowania lektur dla liceów i innych szkół średnich, Wydawnictwo Skrypt, Warszawa 2004.

2. Cykowska M., „Ballady i romanse” Adama Mickiewicza, Rożak, Gdańsk 1994.

3. Fluchere H., Szekspir dramaturg elżbietański, tłum. V. Komorowska, Warszawa 1965, s. 327-344.

4. Golec Ł., Zbrodnia i kara, [w:] Matura, język polski, Wydawca Newsweek Polska, Warszawa 2005.

5. Gondowicz J., Zbrodniarz, niewolnik labiryntu, [w:] tegoż, Dostojewski Fiodor. Zbrodnia i kara, Świat Książki, Warszawa 2000.

6. Goraj J., Jak omawiać Zbrodnię i karę, [tu:] Rodion Raskolnikow na rozdrożach ideologii, [w:] „Polonistyka”, 1996, nr 7.

7. Goraj J., Jak omawiać Zbrodnię i karę, [tu:] Rodion Tajemnica rodzenia się człowieka w człowieku, [w:] „Polonistyka”, 1996, nr 7.

8. Harbage A., Posłowie do Makbeta, [w:] Krzysztof Mrowcewicz. Przeszłość to dziś.: Stentor, Warszawa 2002, wydanie I, część 2.

9. Helsztyński S., „Hamlet” Wiliama Szekspira, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1969.

10. Katyń. Relacje, wspomnienia, publicystyka, Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1989.

11. Komorowski J., Makbet Williama Shakespeare`a, WSiP, Warszawa 1995.

12. Kosiek T., Skrzypek Ł., i inni, Słownik motywów literackich, [tu:] Cierpienie, Dom, Śmierć, Wina i odpowiedzialność, Zbrodnia, Wydawnictwo GREG, Kraków, 2004.

13. Kozicka D., Siwiec M., Słownik bohaterów literackich, PPU PARK, Bielsko- Biała 2004.

14. Krall Hanna. Dowody na istnienie, [w:] Most. Matura wewnętrzna. Przewodnik dla licealistów., oprac. Marzanna Leociak i in., Wydawnictwo Stentor , Warszawa 2004.

15. Krassowski M., Zbrodnia i kara, [w:] „Wiadomości kulturalne”, 1996 nr 31 s. 10.

16. Lementowicz U., „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2001.

17. Łopata A., Człowiek i kat w perspektywie historycznej i uniwersalnej w świetle powieści Kazimierza Moczarskiego „Rozmowy z Katem”. „Język Polski w Szkole Średniej”. Zeszyt 3 (1990-1991), s. 20-27.

18. Mackiewicz (Cat) S., Zbrodnia i kara. [w:] tegoż, Dostojewski, Wydawnictwo Puls, Londyn 1992.

19. Mossakowski P., Pachnidło, [w:] „Gazeta Wyborcza”, 12 stycznia 2007.

20. Miłkowski T., Termer J., Leksykon lektur szkolnych, Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”, Warszawa 1993, hasła: Dostojewski str. 66-68, Krall str. 136., Moczarski str. 183, Szekspir str. 290-293.

21. Nosowska D., Leksykon motywów literackich, Wydawnictwo Park, Bielsko-Biała 2004, s. 128-131.

22. Polańczyk D., Zbrodnia i kara Fiodora Dostojewskiego, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 1998.

23. Polańczyk D., „Makbet” Williama Szekspira, Wydawnictwo Biblios, Lublin 2008.

24. Przybylski R., Dostojewski i nowożytne idee [w:] tegoż, Dostojewski i przeklęte problemy: od biednych ludzi do Zbrodni i kary, Warszawa 1964, s.19 – 21.

25. Pospieszyl K., Psychopatia, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2000.

26. Smaga J., Wstęp, [w:] F. Dostojewski, Zbrodnia i kara”, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1987.

27. Szerer M., Z historii zbrodni i kary jako tematu literackiego w I połowie XIX wieku, „Życie Literackie”, 1976, s. 7-8

28. Szkolny słownik motywów literackich, pod. red. B. Drabarek, J. Falkowskiego, I. Rowińskiej, Wydawnictwo Kram, Warszawa 2003, hasła: kat str. 156, przemiana str.351, samotność str. 401, zbrodnia/zbrodniarz str. 508.

29. Tomkowski J., Literatura powszechna Jana Tomkowskiego, Print Shops Prego, Warszawa 1995.

30. Tomkowski J., Literatura polska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1993.

31. Tretiak A., Wstęp [tu:] Zasadniczy problem tragedii. Charakterystyka Makbeta i Lady Makbet, [w:] W. Szekspir, Makbet, Biblioteka Narodowa, 1927, seria 2 nr 16, s XI, XII, XIII, XIV, XV, XVI.

32. Wyka K., „Pan Tadeusz”. Studia o poemacie i tekście, Warszawa 1964, s. 30 – 32.

33. Zgorzelski, Cz., O sztuce poetyckiej Mickiewicza, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1976, s. 77-88, 176-185, 199-218.

34. Żabski T., Słownik literatury popularnej, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, Wrocław 1997, hasło: Powieść kryminalna, s. 319.