Jesteś w: Motyw zjaw, duchów, upiorów

Motyw zjaw, duchów, upiorów

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw zjaw, duchów, upiorów - wprowadzenie



Metafizyka – mimo że wciąż poddawana krytyce z pozycji scjentystycznych i empirystycznych, stanowi nieodłączny element kultury ludów całego świata. Termin ten obejmuje wszystko, co wykracza poza granice fizyczności, oznacza filozofię zmierzającą do poznania „istoty rzeczy”. Świat metafizyczny obejmuje więc niezliczone postacie nadprzyrodzone, pełniące określoną rolę w kulturze, w której powstały.

Motyw istot i zjawisk nadprzyrodzonych czy metafizycznych pojawia się na maturze dość często. Pośród nich możemy odnaleźć wizje i sny, a także takie nadnaturalne postaci, jak zjawy, duchy, upiory, mary, demony, wampiry itp. Istoty i zjawiska nadprzyrodzone. Na wybranych przykładach omów funkcje, jakie pełnią w literaturze.



Duch to w ogólnym rozumieniu niematerialna rozumna istota – Bóg lub bogowie, anioły, demony, duchy osób zmarłych. Upiory są formą pośrednią egzystującą między światem ludzkim a boskim – czysto duchowym. Przypisuje się im dwa rodzaje pochodzenia: związane z osobami, które w sposób nietypowy i gwałtowny straciły życie oraz pochodzenie biorące swój początek ze sfery nadprzyrodzonej, często łączonej z określoną mocą. Jako widma ludzi zmarłych błąkają się po świecie, szukając ukojenia swoich męczarni. Sposoby przedstawiania demonów odzwierciedlały lęki oraz niebezpieczeństwa grożące człowiekowi, ale także nadzieje i sposoby obrony przed zagrożeniami. W wierzeniach starosłowiańskich istniało kilkadziesiąt rodzajów demonów, na przykład: żmije – powietrzne smoki, zamieszkujące czarne chmury, zmory – złośliwe dusze żyjących, które w czasie snu opuszczały ciało, upiory, czyli wampiry – nieśmiertelne istoty w ludzkiej postaci żywiące się krwią, licha – demony lasu, a także strzygi, czarty, chochoły, rusałki, niziołki i wiele innych.

Główną funkcją zjaw w literaturze jest wymierzanie sprawiedliwości. Często istotnie wpływają one na wybory bohaterów, tłumaczą pewne irracjonalne zjawiska. Przynoszą również z sobą, szczególnie, gdy związane są z kultura ludową, ponadczasowe prawdy moralne, istotne zarówno na ziemi, jak i w świecie pozaziemskim.



Motyw zjaw, duchów, upiorów w literaturze



Pismo Święte – „Apokalipsa św. Jana” - księga Nowego Testamentu ma charakter proroczy, a jej tematem są przyszłe dzieje ludzkości i Kościoła oraz wizja Sądu Ostatecznego. Najważniejszymi symbolami występującymi w „Apokalipsie” są: czterej jeźdźcy Apokalipsy, każdy dosiada innego rumaka, oznaczają kolejno epidemię, wojnę, głód i śmierć. Natomiast Baranek to symbol Chrystusa, lew – zwycięstwa, wół – wojny, orzeł – głodu, zwierzę o ludzkiej twarzy – śmierci. „Apokalipsa” jest dziełem o niezwykłej sile wizyjnej. W proroczych wizjach pokazuje odwieczną walkę dobra ze złem, ludzkie lęki, spojrzenie w wieczność.




„Boska Komedia” Dante Alighieri - treścią dzieła jest wędrówka bohatera (poety) przez trzy obszary zaświatów: piekło, czyściec i niebo. Wędrówka po zaświatach jest dla niego okazją do odnowy moralnej, sposobem na wyjście z lasu grzechu, w którym się znalazł. Bohater często odczuwa lęk, współczuje wielu potępionym duszom, które miały szlachetne zamiary, ale mimo to znalazły się w Piekle. Jego przewodnikiem jest duch Wergiliusza.

„Makbet” William Szekspir – w utworze trzy czarownice przepowiadają Makbetowi, że zostanie królem Szkocji. Od tego momentu bohater opiera się tylko na przepowiedniach zjaw i dążąc chorobliwie do celu dopuszcza się morderstw. Za namową żony zabija obecnego króla, potem wodza wojsk szkockich Banka i jego syna. Makbet zaczyna tracić zmysły. Pojawiają się przed nim duchy zamordowanych. Popada w coraz większy obłęd. Zjawy ofiar nie dają mu spokoju. Prześladują go halucynacje i koszmary. Widziadła zwiastują Makbetowi jego zgubę.

„Tren XIX” - „Sen” Jan Kochanowski – utwór opisuje scenę, gdy we śnie objawia się poecie zmarła matka z Urszulką na ręce, a znękany cierpieniem ojciec znajduje pociechę. Matka wyjaśnia synowi, że córeczka uniknęła namiętności i cierpień życia, a zyskała wieczny duchowy spokój i życie przez „wiek nieprzeżyty”.




„Król Olch” („Król Elfów”) Johann Wolfgang Goethe utwór ukazuje postać chorego dziecka, czyli jednostka obdarzona wyjątkową głębią uczuć pozwalających na obcowanie siłami nadprzyrodzonymi. Tak jest w przypadku króla olch z ballady Goethego. Istota ta uosabia zgodnie z wierzeniami germańskimi śmierć bądź też stanowi jej zapowiedź. Elf przyzywa do siebie chorego malca i roztacza przed nim wizję magicznego świata pełnego szczęścia i wiecznej zabawy z leśnymi córami. Gdy malec jednak nie zwraca na to uwagi, elf grozi, że porwie go siłą. W tym momencie dziecko traci ducha. Tak więc postać fantastyczna wprowadza element dramaturgii.

„Romantyczność” Adam Mickiewicz – bohaterka utworu - Karusia - zachowuje się jak osoba obłąkana, gdyż rozmawia z duchem swego zmarłego ukochanego Jasieńka. Na przemian śmieje się, płacze, wyciąga ręce, błąka się. Świadkiem wszystkiego jest prosty lud, który podobnie jak narrator wierzy, że dziewczyna faktycznie widzi ducha swego ukochanego, gdyż: „Jasio być musi przy swej Karusi, on ją kochał za żywota!” Zupełnie inne stanowisko przyjmuje starzec, będący przedstawicielem klasyków, i który jako jedyny z gromady nie wierzy w realne istnienie ducha zmarłego chłopca. Dla niego jedyną wiarygodną metodą poznawania świata jest „szkiełko i oko”.

„Dziady” cz. II Adam Mickiewicz - autor skonstruował w dramacie dwa przenikające się wzajemnie światy – metafizyczny i rzeczywisty. Świat ponadzmysłowy reprezentowany jest przez zjawy, które ze względu na niedopełnienie człowieczeństwa za życia pokutują, zawieszone w zaświatach, czyli abstrakcyjnej przestrzeni pomiędzy piekłem a niebem. Przybywają, aby uzyskać pomoc, przebaczenie lub modlitwę od uczestników obrzędu. Same także służą im przestrogą dotyczącą życia na ziemi, uczą, jak należy żyć, aby uniknąć pokuty.




• „Dziady” cz. III Adam Mickiewicz - w dramacie odnajdujemy widzenia senne, będące nieuświadomionymi wizjami, mające czasem charakter profetyczny, będące swoistą projekcją podświadomości, przeczuć, stanowiące pomost między rzeczywistością a światem nadrealnym. Irracjonalne zjawiska towarzyszą między innymi podczas snu księdza Piotra oraz snu Senatora.

• „Dziady” cz. IV Adam Mickiewicz - główny bohater to jednocześnie postać z ballady „Upiór”, poprzedzającej część drugą dramatu „Dziady”. Pustelnik – Gustaw przybywa w noc Zaduszek przywołany przez pacierz dzieci za dusze zmarłych. Upiór śpiewa piosenkę dzieci wzruszają się, płaczą i obiecują modlitwy za duszę jego ukochanej. Pod koniec rozmowy z Księdzem przebija się sztyletem. Nie umiera, co nadal nie przekonuje Księdza do uznania faktu, że na świecie istnieją zjawiska, których rozum nie potrafi ogarnąć.

• „Balladyna” Juliusz Słowacki - autor wprowadza do dramatu elementy nadprzyrodzone. Akcja utworu toczy się w dwóch równoległych światach: w prawdziwym, ziemskim raz w świecie wyobraźni, fantazji i metafizyki. Ten drugi, metafizyczny świat zaludniają trzy osoby: władczyni jeziora - Goplana oraz dwa duszki leśne, słudzy Goplany, czyli Skierka i Chochlik - ucieleśnienie sił natury. Zostały one obdarzone władzą magiczną, która źle użyta mogła zaszkodzić człowiekowi.




• „Kordian” Juliusz Słowacki – w utworze kreatorem rzeczywistości wydaje się być szatan. W „Przygotowaniu” to diabły tworzą kolejnych przywódców powstania listopadowego, wpływając tym samym na rozwój wypadków. W scenie, gdy Kordian idzie zabić cara pojawiają się Strach i Imaginacja - projekcja duszy bohatera, w której odbywa się walka między obowiązkiem moralnym, nałożonym przez sumienie, i instynktem samozachowawczym. W szpitalu psychiatrycznym diabeł pod postacią Doktora przekonuje bohatera, że jego walka jest z góry skazana na niepowodzenie.

• „Opowieść wigilijna” Karol Dickens w utworze duchy pełnią określoną funkcję, mają wpłynąć na zmianę postępowania zgorzkniałego i samotnego kupca Ebenezera Scrooge`a. W wigilię Świąt Bożego Narodzenia główny bohater spotyka się z duchem dawnego wspólnika, potem przybywają kolejne, by pokazać złemu i zgorzkniałemu przedsiębiorcy bezsens życia, które prowadzi oraz uświadomić mu, że będzie musiał je odpokutować w strasznych męczarniach po śmierci.

• „Wesele” Stanisław Wyspiański - młodopolski dramat narodowy odbywa się na dwóch płaszczyznach. Pierwsza – realistyczna – związana jest z weselną zabawą, zaś druga ma charakter fantastyczny, baśniowy, poprzez wprowadzenie przez autora postaci duchów przywołanych z polskiej tradycji narodowej. Postacie dramatu wchodzą w kontakt z osobami realistycznymi i ukazują się im jako uosobienie ich niespełnionych marzeń, stanów wewnętrznych i myśli.

• „Mistrz i Małgorzata” Michaił Bułhakow – powieść opowiada o przybyciu do Moskwy Szatana – Wolanda wraz ze świtą: Korowiowem, Asasellem, Hellą i kotem Behemotem. Głównym celem pobytu jest urządzenie corocznego balu, na który przybywają upiory – najwięksi zbrodniarze z dziejów ludzkości. Wprowadzenie demonów podkreśla nieludzkość systemu totalitarnego. Diabły unaoczniają zło, które już istnieje, wskazując jednocześnie na istotne wartości, takie jak dobro, prawda, miłość, przebaczenie.

• „Dracula” Bram Stoker - książka stała się wzorem dla większości powstałych później dzieł kultury o tej tematyce. Autor przeanalizował wiele podań historycznych i legend dotyczących Draculi jak i Transylwanii. Hrabiego Draculę poznajemy jako wytwornego arystokratę, który jednak od razu budzi niepokój. Stoker wykreował postać mroczną i nieodgadnioną, która na zawsze pozostaje w pamięci czytelnika.



Motyw zjaw, duchów, upiorów w filmie



„Dracula”, reż. Francis Ford Coppola – film jest niemal wierną adaptacją powieści Brama Stokera. Rozpoczyna się w XV wieku, kiedy rumuński książę Vlad wyrusza na wojnę, aby bronić chrześcijan przed najazdem Turków. Kiedy jako zwycięzca wraca do ukochanej dowiaduje się, że zginęła w tragicznych okolicznościach i wyrzeka się Boga i zaprzedaje duszę diabłu. Następnie akcja przenosi się do XIX wieku, kiedy stary książę – wampir pragnie kupić ziemię w Anglii i z serca europy Wschodniej wyrusza do Londynu w poszukiwaniu swej zmarłej żony Elizabeth.

„Egzorcyzmy Emily Rose”, reż. Scott Derrickson – film opowiada historię nastolatki - Emily Rose, która staje się ofiarą ataku demonicznych mocy. Poddana egzorcyzmom umiera, a ksiądz, który je przeprowadzał zostaje oskarżony o zaniedbanie i, w konsekwencji, śmierć dziewczyny. W sądzie broni go sceptycznie nastawiona do całej sprawy prawniczka, która jednak w miarę odkrywania prawdy zaczyna sobie zdawać sprawę z istnienia potężnych nadprzyrodzonych sił.

„Między piekłem a niebem”, reż. Vincent Ward - film to historia miłości dwojga ludzi, którzy po śmierci zostają rozdzieleni. On trafia do raju, ona, popełniając samobójstwo, trafia do piekła. Mąż nie mogąc znieść jej utraty postanawia wyruszyć do piekła by ponownie połączyć się z zoną. Po drodze przez świat pozaziemskich istot musi zaświadczyć, jak wielkie było jego uczucie.



Motyw zjaw, duchów, upiorów - tematy wypracowań



Najczęściej w tematach pojawia się kilka z istot nadprzyrodzonych, rzadziej za zadanie stawia się opisanie jednej kategorii nieziemskich bytów. Postaciom takim jak zjawy czy duchy towarzyszą często również zjawiska nadprzyrodzone – sny czy wizje. Choć możliwości sformułowania tematu jest wiele, najczęściej w toku pracy nad prezentacją okazuje się, że podstawowe kwestie można wykorzystać do każdej z nich. Wśród najpopularniejszych, ogólnie ujętych tematów możemy wyróżnić:

a) Omów funkcjonowanie świata pozazmysłowego w wybranych utworach literackich różnych epok.

b) Duchy, mary i upiory w literaturze. Omów problem na wybranych przykładach.

Tak sformułowane tytuły pozwalają na szeroką ich interpretację i wykorzystanie wielu, swobodnie wybranych przykładów literackich. Należy jednak pamiętać, że zbyt dużo przykładów, potraktowanych pobieżnie uczyni pracę płytką. Lepiej określając problem skupić się na jakimś aspekcie tematu. Na przykład, analizując utwory, w których występują istoty pozazmysłowe można poszukać ich podobieństw lub różnic. Skupić się na sposobie ich prezentowania w danej epoce.

Obok tematów ogólnych można spotkać takie, które skupiają się na funkcji lub roli zjaw, duchów czy zjawisk nadprzyrodzonych w tekstach kultury:

c) Motyw zjaw, duchów, snów i wizji w literaturze i jego funkcja w dziełach literackich.

d) Obecność duchów i ich rola w utworach literackich różnych epok. Przedstaw problem, odwołując się do przykładów literatury polskiej i obcej.

e) Funkcjonowanie zjaw, duchów i upiorów w literaturze różnych epok.

f) Zjawy, duchy, sny i wizje w literaturze. Na wybranych przykładach omów, jakie funkcje pełniły te zjawiska w dziełach literackich.

g) Istoty i zjawiska nadprzyrodzone. Na wybranych przykładach omów funkcje, jakie pełnią w literaturze.

Powyższe przykłady w głównej części są tożsame. Chodzi w nich o ukazanie funkcji istot i zjawisk nienaturalnych w utworach literackich. Przy wyborze tematu należy zwrócić uwagę na jego dopełnienie. Niektóre z zaprezentowanych wymagają od autora odwołania się do utworów z różnych epok. Czasami będzie trzeba sięgnąć do literatury zarówno polskiej jak i obcej. W spisie może pojawić się również temat zawężający ujęcie motywu do jednej epoki:

h) Duchy, zjawy i upiory w literaturze romantycznej. Omów funkcje tego motywu na wybranych przykładach.

Oczywiście temat związany z tym motywem może należeć do drugiej kategorii łączącej literaturę z innymi dziedzinami sztuki. Ujęcie takie może wyglądać następująco:

i) Zjawy, upiory i wampiry w literaturze i filmie. Omów ich rolę i sposoby przedstawiania.

j) Przedstaw przyczyny popularności motywów zjaw, duchów, upiorów w literaturze, malarstwie, filmie.

Drugi z tematów jest oryginalnym ujęciem omawianego motywu ponieważ każe autorowi poszukać przyczyn jego popularności. Oprócz tego możemy się również spotkać z tematami dotyczącymi uniwersalności motywu duchów w różnych kulturach bądź ich ponadczasowości. Takie sposoby przedstawienia będą wymagać głębszej analizy i sięgnięcia do mniej popularnych lektur.





Wiara w funkcjonowanie świata pozazmysłowego istnieje tak długo jak sam człowiek. Istoty nierealne - zjawy, duchy, upiory - towarzyszyły mu od zawsze. Na początku dzięki ich istnieniu człowiek tłumaczył sobie zjawiska niezrozumiałe w otaczającym go świecie. W Europie wiara w istoty nierealne zanikła już w XVIII wieku, ale opowieści o nich mają jeszcze krzepki żywot wszędzie, gdziekolwiek żyją podania ludowe. Zainteresowanie ludzi światem nadprzyrodzonym nie mogło pozostać bez oddźwięku w literaturze, która podatna była na wpływy ludowe. Twórców fascynował świat znacznie wykraczający poza racjonalne myślenie, dlatego też ich dzieła zaczęły wypełniać się duchami, zjawami i upiorami.

Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:

• Literatura od wieków podejmuje zagadnienia wiążące się z tajemnicami świata i istnienia.

• Świat nadprzyrodzony to częsty motyw spotykany w literaturze.

• Duchy i upiory są chętnie opisywane przez autorów dzieł literackich różnych epok.

• Istoty nierealne - zjawy, duchy, upiory - towarzyszyły człowiekowi od zawsze.

• Przekonanie o istnieniu irracjonalnego świata, wzajemnym przenikaniu się rzeczywistości i sfery pozaziemskiej od zarania dziejów stanowiły obiekt zainteresowania ludzkości.

Należy zwrócić uwagę, że jeśli w określeniu problemu podkreślimy ponadczasowość omawianego motywu, trzeba będzie w pracy odwołać się do lektur pochodzących z różnych okresów literackich. Jeśli wybrany temat pracy wymaga wskazania funkcji lub roli omawianego motywu tezę można przedstawić następująco:

• Świat metafizyczny obejmuje niezliczone postacie nadprzyrodzone, pełniące określoną rolę w kulturze, w której powstały.

• Różny sposób funkcjonowania świata istot metafizycznych w utworach literackich spowodowany był odmiennymi funkcjami, jakie miał on za zadanie pełnić w literaturze.

• Zjawiska nadnaturalne pojawiają się we wszystkich epokach i występują w wielu gatunkach literackich. Były i są chętnie wykorzystywane ze względu na możliwość pełnienia różnorodnych funkcji.

Poniżej znajduję się inne propozycje określenia problemu, które można wykorzystać:

• Postaci duchów i upiorów są odzwierciedleniem ludzkich stanów emocjonalnych, obaw, pragnień – w pracy należy się skupić na tym, jak poszczególne postaci nie z tego świata symbolizują nastroje, lęki poszczególnych bohaterów.

• Pisarze świadomie wykorzystują istnienie w ludzkiej świadomości istot i zjawisk fantastycznych – najważniejsze będzie ukazanie celowego wykorzystania motywu duchów i zjaw przez autora.

• Istoty pozaziemskie stanowią najczęściej symbole, lecz czasem też są równoprawnymi bohaterami utworów w zależności od funkcji jaką pełnią w utworze – w tym temacie należy z jednej strony ukazać symboliczne wykorzystanie widm (np. w „Weselu”) oraz ukazać upiory będące samodzielnymi bohaterami (np. Gustaw z IV części „Dziadów”) .

• Duchy i demony są obecne w kulturze pierwotnej każdych ludów. Nic dziwnego, że skorzystała z tych motywów sztuka, z jednej strony zainspirowana nadnaturalnymi postaciami, z drugiej popularyzująca metafizyczne zjawiska i postacie – w niniejszej pracy należy przywiązać szczególną uwagę do dwóch aspektów występowania fantastycznych postaci – z jednej strony jako inspiracji dla artystów (np. wierzenia ludowe w „Balladach i romansach” Mickiewicza), z drugiej jako popularyzację wierzeń w istoty pozaziemskie.

• Zainteresowanie ludzi światem nadprzyrodzonym nie mogło pozostać bez oddźwięku w literaturze, która podatna była na wpływy ludowe – w tej pracy ciężar wywodu powinien spocząć na ludowych korzeniach wiary w nadprzyrodzony świat.



Motyw zjaw, duchów, upiorów - propozycja wstępów



We wstępie możemy odwołać się do definicji świata irracjonalnego, metafizyki lub scharakteryzować poszczególne rodzaje widm np.:

Według „Słownika mitów i tradycji” Władysława Kopalińskiego zjawy to istoty nierealne, pochodzące przeważnie z zaświatów, stanowiące czasami element świata rzeczywistego. Duchy określane były na początku jako oddech, tchnienie, czyli właściwość odróżniającą człowieka żywego od nieboszczyka. Upiory natomiast to widma ludzi zmarłych błąkające się po świecie i nawiedzające ludzi. Kojarzone są często z siłami zła.

Innym sposobem będzie odwołanie się do sfery metafizyki lub natury ludzkiej, w której leży wiara w życie pozazmysłowe.

Wiara w funkcjonowanie świata pozazmysłowego istnieje tak długo jak sam człowiek. Istoty nierealne - zjawy, duchy, upiory - towarzyszyły mu od zawsze. Na początku dzięki ich istnieniu człowiek tłumaczył sobie zjawiska niezrozumiałe w otaczającym go świecie. W Europie wiara w istoty nierealne zanikła już w XVIII wieku, ale opowieści o nich mają jeszcze krzepki żywot wszędzie, gdziekolwiek żyją podania ludowe. Zainteresowanie ludzi światem nadprzyrodzonym nie mogło pozostać bez oddźwięku w literaturze, która podatna była na wpływy ludowe.

A. Istoty i zjawiska nadprzyrodzone. Na wybranych przykładach omów funkcje, jakie pełnią w literaturze.

Przykład wstępu:

Człowiek od zarania dziejów toczy wewnętrzny bój między swą cielesnością a duchowością. I ta dwoista natura ludzi powoduje, że ciągle poszukujemy szczęścia, mamy różne marzenia, pragnienia, ale też odczuwamy cierpienie, boimy się wielu rzeczy. Najbardziej jednak pociąga to, co nieznane, tajemnicze, niewytłumaczalne. Dlatego często ludzie podejmują się próby wytłumaczenia różnych irracjonalnych zajść, najczęściej metodami naukowymi, by nikt nie podważył dowodów… Zagadnienia wiążące się z tajemnicą świata, istnienia podejmuje również literatura, która nie zawsze szuka rozumowych wyjaśnień, która najczęściej próbuje zrozumieć istnienie niewytłumaczalnych zjawisk czy istot, by przybliżyć człowiekowi ich ogromną potęgę i wpływ na dzieje świata. Najczęściej w utworach literackich istoty nadprzyrodzone stanowią uosobienie pragnień i lęków bohaterów literackich, czasem stanowią urzeczywistnienie ich własnej duszy. W swojej pracy postaram się to udowodnić na podstawie wybranych lektur.

B. Przedstaw przyczyny popularności motywów zjaw, duchów, upiorów w literaturze, malarstwie, filmie.

Przykład wstępu:

Metafizyka, mimo że wciąż poddawana jest krytyce z pozycji scjentystycznych i empirystycznych, stanowi nieodłączny element kultury ludów całego świata od zarania dziejów. Termin ten obejmuje wszystko, co wykracza poza granice fizyczności, obejmuje więc niezliczone postacie nadprzyrodzone, pełniące określoną rolę w kulturze, w której powstały. Zaliczane są one do ogólnej kategorii duchów. Wiara w istoty nadprzyrodzone jest elementem spajającym kultury na całym świecie, od początków cywilizacji. Człowiek bowiem w swej dociekliwej naturze nie ograniczał postrzegania świata tylko do tego, co fizyczne i namacalne. Szukał przyczyn zjawisk, których nie mógł zrozumieć. Postacie z zaświatów często uosabiały ludzkie obawy, wyrzuty sumienia, pragnienia, marzenia. Z tego właśnie powodu to, co nadprzyrodzone, znalazło i wciąż znajduje szerokie odbicie w literaturze i sztuce.



Motyw zjaw, duchów, upiorów - propozycja zakończeń



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy.

A. Istoty i zjawiska nadprzyrodzone. Na wybranych przykładach omów funkcje, jakie pełnią w literaturze.

Przykład zakończenia:

Nadprzyrodzone zjawiska pojawiają się we wszystkich epokach i wielu gatunkach literackich. Były chętnie wykorzystywane ze względu na ogrom funkcji jakie mogą pełnić. Mogą wyrażać więcej niż zjawiska zwyczajne, codzienne, ponieważ są wytworem wyobraźni i nie muszą mieścić się w ściśle określonych ramach. Funkcji tych zjawisk jest wiele, na celu mają głównie wprowadzenie odpowiedniego nastroju i przekazanie odpowiednich wartości, prawd, idei. Dlatego nawet jeśli nie wierzymy w zjawiska nadprzyrodzone, warto zanurzyć się w lekturze odwołującej się do niecodziennych postaci czy wydarzeń, która być może niesie za sobą także jakieś głębsze przesłanie.

B. Przedstaw przyczyny popularności motywów zjaw, duchów, upiorów w literaturze, malarstwie, filmie.

Przykład zakończenia:

Jest wiele powodów, dla których postacie nadprzyrodzone wciąż cieszą się popularnością w literaturze, filmie oraz malarstwie. Są one uniwersalne i ponadczasowe, a ponadto niesamowite i intrygujące, ponieważ odwołują się do ciemnej i nie do końca poznanej, nawet w dobie błyskawicznego rozwoju technologii, natury. Jako te niezbadane zawsze wywoływały strach i respekt, na którym bazują twórcy filmów grozy. Zjawy, w zależności od ich funkcji w dziele, pouczają, dają nadzieję, wskazują właściwą drogę w przypadku zbłądzenia lub wprost przeciwnie kuszą do złego, podsycają zbrodnicze zapędy. Mimo że uważamy siebie za ludzi nauki, a średniowieczne przesądy dawno już poszły w zapomnienie, niekiedy wciąż odzywa się w nas pierwotny instynkt człowieczy, podszeptujący, by dostrzec i uwierzyć w to, co niewidoczne dla rozumu. Dlatego wątki metafizyczne są i zawsze będą popularne w kulturze i sztuce a słowa narodowego wieszcza Adama Mickiewicza „Czucie i wiara silniej mówi do mnie niż mędrca szkiełko i oko” nigdy nie stracą na znaczeniu.



Motyw zjaw, duchów, upiorów - literatura podmiotowa



Książka:

1. Apokalipsa św. Jana [w:] Starego i Nowego Testamentu. Wydawnictwo Pallotinum, Poznań 2005.

2. Alighieri Dante, Boska komedia, przeł. Edward Porębowicz, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1978.

3. Bułhakow M., Mistrz i Małgorzata; przeł. [z ros.] Irena Lewandowska, Witold Dąbrowski, „Muza”, Warszawa 2002.

4. Dickens K., Opowieść wigilijna, tłum. Tarnowska Krystyna, Wydawnictwo Greg, 2003.

5. Goethe J.W., Król Olch, w przekładzie W. Szymborskiej, [w:] L. Eustachiewicz, Wypisy z literatury powszechnej dla szkół średnich, WSiP, Warszawa 1970.

6. Ibsen H., Upiory, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1958.

7. Kochanowski J., Tren XIX, [w:] Jan Kochanowski, Treny, Biblioteka Narodowa, Wrocław 1969.

8. Mickiewicz A., Dziady cz. II, Wydawnictwo Greg, Kraków 2006.

9. Mickiewicz A., Dziadów cz. III, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1967.

10. Mickiewicz A., Dziady cz. IV, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001.

11. Mickiewicz A., Romantyczność, [w:] tegoż, Ballady i romanse, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1978.

12. Mickiewicz A., Lilije, [w:] Ballady i romanse, Wydawnictwo Siedmioróg, Wrocław 1997.

13. Mickiewicz A., Świteź, [w:] Ballady i romanse, Wydawnictwo Siedmioróg, Wrocław 1997.

14. Mickiewicz A., Świtezianka, [w:] Ballady i romanse, Wydawnictwo Siedmioróg, Wrocław 1997.

15. Shakespeare W., Makbet, przekł. [z ang.] Maciej Słomczyński, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 1998.

16. Słowacki J., Balladyna, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1984.

17. Słowacki J., Kordian. Cześć pierwsza trylogii. Spisek koronacyjny, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2004.

18. Stoker B., Dracula, przełożył Marek Król, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005.

19. Witkiewicz S. I., W małym dworku, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2003.

20. Wyspiański S., Wesele, Wydawnictwo Ossolineum, Wrocław 1989.

Film:

1. Dracula, reż. Coppola F. F., [DVD] USA 1992.

2. Egzorcyzmy Emily Rose, reż. Derrickson S., [DVD] Imperial USA 2005.

3. Między piekłem a niebem, reż. Ward V., [DVD] Universal Pictures USA 1998.

Obraz:

1. Kiedy rozum śpi, budzą się upiory, Francisco Goya, źródło online.

2. Leśna zjawa, Alfred Kubin, źródło online.

3. Nocna mara, Henry Fuseli, źródło online.

4. Upiór na wierzbie, Wojciech Weiss, źródło online.

5. Zjawa, Gustave Moreau, źródło online.



Motyw zjaw, duchów, upiorów - literatura przedmiotowa



1. Brahmer M., Wstęp, [w:] Dante Alighieri, Boska komedia, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1978, s. 7-17.

2. Cieśla-Korytowska M., „Dziady” Adama Mickiewicza, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1995.

3. Drabarek B., Falkowski J., Rowińska I., Słownik motywów literackich, Wydawnictwo Kram, Warszawa 1988, (motyw: zjawy - upiory – wampiry).

4. Eustachiewicz L., „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego, WSiP, Warszawa 1991.

5. Eusachiewicz L., Dramaturgia Młodej Polski, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 284-363.

6. Fast P., „Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa. Pisarz, epoka, powieść, „Polonistyka”, 1988 nr 7 s. 507-518.

7. Gonerski K., Duchy, upiory, demony w pradawnych kulturach ludów świata, [online] Dostępny w Internecie: http://horror.com.pl/publicystyka/art.php?id=85 (data korzystania 01,05.2009).

8. Hernas Cz., Wyspiański Stanisław, [w:] Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, t. II, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1985, s. 420.

9. Inglot M., Juliusz Słowacki. Balladyna, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1984, s. XVI-LIX.

10. Kleiner J., Juliusz Słowacki: Dzieje twórczości, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1999.

11. Komorowski J., „Makbet” Williama Shakespeare`a, WSiP, Biblioteka Analiz Literackich, Warszawa 1989.

12. Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987, (hasła: upiór, duchy).

13. Miłkowski T., Termer J., Leksykon lektur szkolnych, Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”, Warszawa 1993.

14. Miłkowski T., Termer J., Szkolny słownik postaci literackich, Delta, Warszawa 2005, (wybrane postacie: Makbet - s. 98, Guślarz - str. 56, Wernyhora -s. 173, Stańczyk - s. 156, Chochoł - s. 30).

15. Petoia E., Wampiry i wilkołaki. űródła, historia, legendy od antyku do współczesności, przeł. A. Pars, J. Kornecka, M. Małecka, N. Korzycka, B. Bielańska, Wydawnictwo Universitas, Kraków 2003.

16. Polańczyk D., „Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa, „Biblios”, Lublin 2006.

17. Poznański J., Tarkowski S., Przewodnik po literaturze polskiej, Skrypt, Warszawa 2003, (wybrane pojęcia: Adam Mickiewicz - s. 162, Stanisław Wyspiański - s. 291).

18. Siwicka D., Romantyzm 1822-1863, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.

19. Studniarek A., Demonologiczne aspekty kultury ludowej, [online] Dostępny w Internecie: http://inter.home.pl/studniarek/krzyze.html (data korzystania 01.05.2009).

20. Sztaudynger S., Wesele Stanisława Wyspiańskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997, s. 248-253.

21. Wielgopolanin K., Adam Mickiewicz „Dziady”, Dziennikarska Spółka Wydawnicza Omnibus, Kościan 1991.

22. Wójcicki K. W., Klechdy, starożytne podania i powieści ludu Polskiego i Rusi, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1972.