Jesteś w: Potop

Potop

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Geneza „Potopu”



Sienkiewicz rozpoczął pisanie powieści 1 października 1884 roku, a zakończył 21 sierpnia w roku 1886. Utwór powstawał w szczególnych warunkach. Sienkiewicz podróżował w tym czasie po europejskich uzdrowiskach ze swoją chorą na gruźlicę żoną. Podczas jednej z nich jego ukochana zmarła. Praca w tak wyjątkowych okolicznościach była dla autora nie tylko wyzwaniem, ale też lekarstwem na rozpacz.

„Potop” powstawał również w szczególnych okolicznościach historycznych, w których brak własnych instytucji państwowych i zniknięcie Polski z mapy świata, skłaniało Polaków do poszukiwania tożsamości narodowej w przeszłości. Wśród licznych ówczesnych szkiców i powieści historycznych „Potop”, tak jak cała „Trylogia”, realizował zapotrzebowanie na mit wielkości narodowej. Sienkiewicz odnalazł w dokumentach XVII wieku i zawarł w powieści dwa składniki, które miały dać nadzieję współczesnym mu Polakom: wielkość tkwiącą w postaciach, czynach i zdarzeniach oraz przykłady takich sytuacji, które udowadniały, że istnieje możliwość wyjścia z najbardziej nawet tragicznej sytuacji.



Czas i miejsce akcji



Akcja utworu obejmuje lata 1655-1657. Na terenie Rzeczpospolitej ma miejsce najazd szwedzki. Wydarzenia te dzieją się na obszarze niemal całego kraju: Wielkopolski, Litwy oraz Śląska i Małopolski.



„Potop” – streszczenie krótkie



Na pierwszy plan w powieści historycznej Henryka Sienkiewicza „Potop” wysuwa się wątek historyczny. Dotyczy on, na co wskazuje już sam tytuł okresu wojny Polski ze Szwecją w połowie XVII wieku. Pisarz akcję właściwą skupia w latach 1655-1656. Punktem kulminacyjnym konflikty czyni obronę klasztoru na Jasnej Górze – stanowi ona moment przełomu militarnego, ale także duchowego.



Akcja rozpoczyna się w 1655 roku. Obserwujemy zaciągi wojska, następnie poddanie Wielkopolski pod Ujściem, oddanie Litwy pod panowanie szwedzkie i bunt części szlachty przeciw zdradzie magnatów. Następnie dowiadujemy się o kolejnych klęskach Jana Kazimierza. Losy wojny odwraca obrona Częstochowy. Król goszczący na Śląsku powraca do kraju i dociera do Lwowa. Na Podlasiu trwają walki z wojskami Radziwiłłów. W kolejnym roku wojny Karol Gustaw przeprowadza kontrofensywę, jednak jego wojska zostają otoczone w widłach Sanu. Czarniecki zwycięża pod Warką, następnie trwają walki o Warszawę, rozgrywa się bitwa pod Prostkami, a działania zbrojne wygasają.

Drugim głównym wątkiem jest watek romansowo-przygodowy, którego głównymi bohaterami są Aleksandra Billewiczówna i Andrzej Kmicic. Wątek ten łączy się i przeplata z wątkiem historycznym. Głównymi jego etapami są pierwsze spotkanie Andrzeja i Oleńki, przepędzenie Kmicica po spaleniu Wołmontowicz, uczta w Kiejdanach, podczas której Kmicic pozostaje wierny Radziwiłłom. Następnie Kmicic przekonuje się o zdradzie magnatów i odkupuje swe winy walcząc przy obronie Częstochowy, towarzysząc królowi w powrocie ze Śląska, walkach podjazdowych w Prusach. W międzyczasie Oleńka zostaje porwana i uwięziona przez Bogusława Radziwiłła, udaje jej się ostatecznie zbiec, z opresji ratuje ją kochanek i wyrusza na wojnę z Rakoczym. Rozwiązanie wątku następuje podczas mszy w upickim kościele, gdy w liście król rehabilituje Kmicica, a Oleńka przebacza mu wszystkie winy.




Ważnym motywem powieści jest wewnętrzna przemiana Kmicica. Zmienia się ze szlacheckiego warchoła i awanturnika, a następnie nieświadomego zdrajcy ojczyzny w bohatera, którego czyny wysławia król Polski Jan Kazimierz. Wśród innych wątków możemy wspomnieć o wątku zdrady księcia Janusza Radziwiłła zakończonej jego tragiczną śmiercią, wątkach Miłosnych związanych z takimi osobami, jak Michał Wołodyjowski czy Anna Borzobohata-Krasieńska. W wątku historycznym możemy wydzielić także poszczególne etapy, np. obrona Jasnej Góry, zdrada pod Ujściem, walki o Warszawę.

„Potop” – znaczenie tytułu



W tytule swej powieści Sienkiewicz wykorzystał obiegową nazwę, jaką określano najazd Szwedów na Polskę w 1655 roku, zwanym „potopem szwedzkim”. Akcja utworu rozgrywa się w głównej mierze w latach 1655-1656 na terenach Rzeczpospolitej okupowanej przez wojska szwedzkie. Dotyczy początkowej klęski Polaków w pierwszej fazie wojny, której przyczyną były zdrada magnatów i niechęć szlachty do walki. Punktem kulminacyjnym konfliktu uczynił autor obronę klasztoru na jasnej górze, która oznaczała przełom militarny oraz moralny.

Jak pisał Sienkiewicz w jednym z listów z 1888 roku tytuł „Potop” podsunął mu jeden z przyjaciół – publicysta Dionizy Henkel. Tytuł zapowiada co będzie główną osią utworu i w jakich latach będzie się toczyła akcja. Mimo iż konflikt polsko-szwedzki zakończył się dopiero w 1660 roku pokojem w Oliwie pisarz ograniczył się do lat 1655-1656. „Potop” stanowi środkową część „trylogii” obok poprzedzającej „Ogniem i mieczem” przenoszącej czytelnika w czasy powstania Chmielnickiego na Ukrainie (1648-1651) oraz „Pana Wołodyjowskiego” ukazującej konflikt z Turcją (1668-1673).




Z tytułu możemy wnioskować, że powieść będzie miała charakter historyczny, gdyż odwołuje się do wydarzenia z siedemnastowiecznych dziejów Polski. Wiedza historyczna o przebiegu „potopu szwedzkiego” pozwala przypuszczać, że utwór będzie poruszał takie kwestie, jak patriotyzm, walka z nieprzyjacielem, odrodzenie narodu w trudnych czasach.



Materiał źródłowy powieści



Sienkiewicz zajmował się badaniem epoki, którą opisywał w dziełach. Czytelników interesowało odniesienie się pisarza do źródeł historycznych. Konieczny podkreślenia jest fakt, że twórca Trylogii nie był historykiem, jego dzieła sięgają zazwyczaj do takich źródeł, które są wartościowsze raczej dla pisarza niż historyka. Podstawę stanowią bowiem współczesna kroniki i pamiętniki szlacheckie. Pozwalały one na oddanie charakteru epoki, w której były pisane. Przekazywały one nie to, co stanowiło przeszłość, lecz raczej to, co o przeszłości zachowało się w ludzkiej pamięci. Sienkiewicz pisząc „Potop” korzystał z dzieł takich autorów jak: Jan Chryzostom Pasek, Augustyn Kordecki, Stanisław Radziwiłł, Bogusław Radziwiłł, Jakub Łoś, Jan Stefan Wydżga, Wespazjan Kochanowski, Samuel Twardowskiego itd. Szczególne znaczenie wywarły trzy pozycje:

„Pamiętniki” Paska

„Nowa Gigantomachia” ks. Augustyna Koreckiego

„Klimaktery” Wespazjana Kochanowskiego

Jeśli chodzi o „Pamiętniki” Paska, to wartość ich nie leżała w wiarygodności ich historycznego przekazu, lecz w rekonstrukcji obyczajowości tamtych czasów i mentalności ludzi ówcześnie żyjących. Dzięki Paskowi powstała taka postać jak Kmicic. W „Pamiętnikach” bowiem Sienkiewicz przeczytał o jego historycznym pierwowzorze Samuelu. „Najobficiej jednak – jak pisze Józef Osmoła – „ reprezentowane były „Pamiętnik” przy odtwarzaniu tzw. „kolorytu językowego” i formowaniu kształtu stylistyczno-językowej narracji”.




„Nowa Gigantomachia” Augustyna Koreckiego nie była pamiętnikiem, uważano ja za autentyczny opis walki o jasnogórski klasztor. To o ten tekst Sienkiewicz oparł opowieść o oblężeniu Jasnej Góry. Jest to „literacka transpozycja tego dzieła”.

Trzecim tekstem nie mnie ważnym są „Klimaktery” Wespazjana Kochanowskiego. Miały one charakter kroniki. Ich znaczenie było analogiczne do „Pamiętników” Paska. Były one przede wszystkim źródłem informacji, które wykorzystał pisarz do opisu scen batalistycznych, oraz postaci uwikłanych w dramat dziejowy.

Trzeba również wspomnień o tym, że na konstrukcje „Potopu” wywarła wpływ polska i obca tradycja literacka. Chodzi tu o dzieła takie jak: „Pan Tadeusz” A. Mickiewicz, „Maria” A. Malczewskiego, „Anuncjata” Z. Kacykowskiego, oraz powieści W. Łozińskiego, W. Scotta, J. Kraszewskiego i eposów homeryckich.



Typy narracji w Potopie



Sienkiewicz chciał zachować wierność prawdzie historycznej w swych dziełach. Aby zachować dystans do opisywanych zdarzeń pisarz często przywoływał wiadomości będące w społecznym obiegu, wyrażane przez narratora. Zazwyczaj patrzy on na historię, z perspektywy konkretnych bohaterów, wówczas staje się niejako XVII-wiecznym pamiętnikarzem.




Pojawiająca się zobiektywizowana narracja przybiera formę informacji. Narrator trzecioosobowy stojący poza światem przedstawionym rzeczowo przekazuje konkretne informacje, nie dokonuje oceny. Taki typ narracji pojawia się jednak tylko wtedy, gdy narrator ma przekazać jakieś szczegóły czy detale pełniące funkcje czysto informacyjne, na przykład wtedy, gdy wymienia cechy osób biorących udział w jakims zdarzeniu, czy przedmiotów przestrzeni.

Niekiedy pojawiają się wstawki o charakterze kronikarskim. Ma to miejsce wówczas, gdy narrator koncentrując swoja uwagę na datach czy okolicznościach umieszcza także swoją ich ocenę czy interpretację. Ukonkretnia się wówczas sfera przedstawień, są one bardziej wiarygodne.

Narracja o charakterze kronikarskim najczęściej jest w „Potopie” wzbogacona o element staroszlacheckiej gawędy. Komentarz narratora stanowi wówczas albo moralna ocenę zdarzeń czy postaci, albo ich humorystyczne podsumowanie.

Pojawiają się także wypowiedzi o charakterze publicystycznym. „Są to fragmenty eseju historycznego będące swoistymi odautorskimi dywagacjami na temat dziejów”.

W „Potopie” występuje także technika reportażowa, spotykamy ja głównie przy scenach batalistycznych.

Sienkiewicz wykorzystywał nie tylko techniki charakterystyczne dla prozy. Wykorzystywał także elementy poetyckiego stylu narracji. Chodzi tu o :

Wstawki liryczne z wykorzystaniem epitetów, poetyzmów czy porównań

Peryfrastyczne określenia

Mocno zrytmizowane okresy zdaniowe

Określenia homeryckie (głównie w scenach batalistycznych pojedynkach), itd.



Kompozycja Potopu



Akcję „Potopu” współtworzą dwa watki:

Wątek historyczno-przygodowy

Wątek romansowy

Powieść rozpoczyna się od spraw romansowych, czyli od stopniowego pogarszania się stosunków między Oleńką a Kmicicem. Od zupełnego moralnego rozkładu ratuje bohatera wejście w służbę Janusza Radziwiłła – pierwszy punkt zwrotny jego życia. Dopiero potem zawiązuje się wątek historyczno-polityczny. Chodzi tu o przebieg szwedzkiego najazdu oraz dokonujący się w związku z nim rozkład morale społeczeństwa polskiego jak i jego późniejsze odrodzenie. Od tego momentu wątki współwystępują ze sobą i tak upadek moralny Kmicica pokrywa się z takim upadkiem społeczeństwa, potem rozpoczyna się rehabilitacja bohatera a wraz z nim całego narodu, aż do zupełnego odrodzenia na końcu „Potopu”. W ciągu akcji różne wątki odgrywają pierwszoplanowe miejsce. Niektóre grupy rozdziałów tworzą pewne całości dające przewagę jednemu z dwóch kluczowych motywów. Niekiedy obydwa zbiegają się i wzajemnie warunkują.

Wątek romansowy jest skonstruowany z największym kunsztem. Wypędzony przez Oleńkę Kmicic pisze do niej list, w którym prosi ją o przebaczenie. W odpowiedzi szlachcianka informuje go, że uczyni to, ale tylko wówczas gdy przebaczenia udzieli mu szlachta przeciw której wystąpił. Obydwoje wiedzą, że tym samym ich miłość zostaje definitywnie przekreślona.

Akcja „Potopu” jest szybka i wartka. Sienkiewicz trzyma czytelnika w napięciu przez wprowadzanie licznych katastrof i niespodziewanych ratunków do akcji powieści. Ciekawą metoda, która stosuje Sienkiewicz, a która umożliwia mu właśnie trzymanie czytelnika w napięciu jest technika polegająca na tym, że jakiś ważny fakt podaje na końcu rozdziału, a jego wyjaśnienie dopiero w kolejnym z nich.

W „Potopie” Sienkiewicz sięga do popularnych motywów powieści awanturniczych i sensacyjnych:

Występuje dwóch pretendentów do ręki jednej kobiety. Jeden z nich jest szlachetnym patriotą, a drugi zdrajcą

Wewnętrzne rozterki bohaterów

Motyw przebrania

Motyw porwania

Liczne pojedynki

Listy wpadające w niepożądane ręce

Podróże kształcące bohatera

Niedomówienia

Konstruowanie postaci i zdarzeń na podstawie kontrastów

Szczególne znaczenie w powieści odgrywają dialogi. Nadają one dziełu charakter dramatyczny. Ponad to mogą posuwać akcję, często charakteryzują konkretne postaci, których dotyczą dane rozmowy, dostarczają również informacji natury ogólnej, np. politycznej. Dialogi rzecz jasna mogą pełnić wiele funkcji równocześnie.

W „Potopie” napotykamy na doskonale skonstruowane sceny zbiorowe. Powieść ma charakter wojenny, dlatego dominują obrazy bitew, które są niezwykle plastycznie przedstawione. Czytelnik często ma wrażenie jakby oglądał je własnymi oczyma. Brak za to opisów przyrody.

Specyficznie ukształtowany jest także język „Potopu”. Przeważają czasowniki, mniej jest za to rzeczowników i przymiotników. Płynie stąd niewątpliwy wniosek, że akcja ma dynamiczny charakter. Język bohaterów jest archaizowany, ale w specyficzny sposób. Sienkiewicz unika mało zrozumiałych makaronizmów. Postaci mówią dawnym językiem, ale zrozumiałym dla współczesnego odbiorcy. Co ważne właściwie każda z postaci ma swój indywidualny język, którym się posługuje.

Juliusz Kija, jeden z badaczy twórczości Sienkiewicza, w następujący sposób podsumował powyższe rozważania:

„Nie stworzył Sienkiewicz jakiegoś nowego, oryginalnego, typu powieści historycznej, ale dzięki różnym środkom artystycznym (wspomnianym w tym podpunkcie) udoskonalił dawny typ tego rodzaju powieściowego. Podniósł swoja Trylogią powieść historyczna polską na takie wyżyny, na jakie nigdy nie wzbili się jego poprzednicy na tym polu, a więc Czjkowski Rzewuski, Kacykowski, a nawet zasłużony autor powieści historycznych, jakim był Kraszewski”.

Motyw winy i przebaczenia w „Potopie”



Motyw winy, przebaczenia oraz rehabilitacji wykorzystał Henryk Sienkiewicz w „Potopie”. Dzieje chorążego orszańskiego Andrzeja Kmicica to przejście przez kolejne fazy przemiany - od awanturnika, poprzez nieświadomego zdrajcę, do prawego, wiernego królowi i ojczyźnie bojownika o wolność narodu, gotowego poświęcić swe życie i zdrowie dla ojczyzny. Wszystko, co czyni jest spowodowane chęcią odzyskania dobrego imienia. Nie chodziło mu jednak o zdanie żołnierzy, szlachty laudańskiej czy społeczeństwa, a przede wszystkim stosunek Oleńki. Pannę pokochał od pierwszego wejrzenia. Od tego spotkania w Wodoktach jego światopogląd uległ zmianie. Gdy panna zarzuciła mu, że jest pod złym wpływem kompanów, gotowy był zerwać z nimi wszelkie kontakty, by tylko powrócić do jej łask. Gdy z kolei nazwała go podczas uczty w Kiejdanach „Zdrajcą!”, postanowił zmazać nieświadomie popełnioną winę – wierność Radziwiłłowi zamiast ojczyźnie.

„Zmazanie win” musi być absolutnie pewne, stąd chęć odzyskania czci i dobrego imienia Andrzeja trwa do końca powieści, czyli do momentu gdy: „(…) w rejestrze niebieskim, w którym zapisują dobre i złe uczynki ludzkie, przemazano w tej chwili wszystkie winy, bo to był człowiek zupełnie poprawiony”. Istotę przemiany najtrafniej oddają słowa króla Jana Kazimierza, skierowane w liście do Wołodyjowskiego: „- Boś znał wielkiego żołnierza, ale swawolnika i radziwiłłowskiego w zdradzie socjusza... A tu stoi Hektor częstochowski, któremu Jasna Góra po księdzu Kordeckim najwięcej zawdzięcza, tu stoi obrońca ojczyzny i sługa mój wierny, który mnie własną piersią zastawił i życie mi ocalił, gdym w wąwozach, jako między stado wilków, dostał się między Szwedów. Taki to ów nowy Kmicic... Poznajże go i pokochaj, bo wart tego!”.

Jednak dla Kmicica najważniejsze są słowa ukochanej Oleńki. Ta w kościele wyznaje: „Jędruś, jam ran twoich całować niegodna”. To jedna z najbardziej znanych scen wybaczenia w polskiej literaturze.





Adaptacja „Potopu” Hoffmana



„Potop” Sienkiewicza stanowił wyzwanie realizacyjne dla wielu reżyserów. Sukcesem zakończyła się inicjatywa znanego polskiego reżysera – Jerzego Hoffmana. Zdjęcia do filmu były poprzedzone licznymi czynnościami przygotowawczymi, w tym przeróbkami powieści, a więc adaptacją samego materiału literackiego, tak by ukształtować zeń scenariusz. 2 września 1974 roku premierę miał dwuczęściowy, kolorowy film, który według rodzimych krytyków był „najgorszym obrazem na podstawie Sienkiewicza, zrealizowanym po wojnie”. Inaczej do obrazu ustosunkowała się Akademia Filmowa, która przyznała dziełu Hoffmana nominację do Oscara.

W „Potopie” – pierwszym polskim filmie posiadającym stereofoniczny dźwięk - udział wzięło siedemdziesięciu aktorów pierwszoplanowych, sześciuset drugoplanowych i aż czterdzieści tysięcy statystów. Kostiumolodzy mieli dużo pracy, bo uszyli aż dwadzieścia trzy tysiące kostiumów. Większość scen batalistycznych kręcono pod Kijowem w dorzeczu Dniepru. Rekwizyty filmowe wypożyczono między innymi z muzeum na Wawelu oraz skarbca jasnogórskiego. Choć w efekcie końcowym otrzymaliśmy najdłuższy polski film - projekcja trwała ponad pięć godzin, to jednak dokonano i tak wielu skrótów i skreśleń, trzytomowa książka liczy przecież około tysiąca stron. Hoffman wyznał w jednym z wywiadów, że pełna wersja powieści wymagałaby około dwudziestu godzin projekcji.

Decyzje dotyczące obsady głównych ról wywołały w kraju żywe dyskusje. Krytycy filmowi nie zgadzali się, by w Kmicica wcielił się Azja z „Pana Wołodyjowskiego”, czyli Daniel Olbrychski. Z kolei niektórzy kwestionowali wygląd i umiejętności aktorskie mężczyzny. Uważali, że nie jest podobny do sienkiewiczowskiego pierwowzoru, a – co gorsze – nie podoła roli, mimo iż wcześniej zagrał w tak znakomitych obrazach, jak: „Ziemia obiecana”, „Wesele”, „Krajobraz po bitwie” czy „Popioły”. Takie same opinie dotyczyły odtwórczyni roli Oleńki. Małgorzacie Braunek, która pokonała w castingu dziewięć tysięcy kandydatek, zarzucano, iż posiada bardziej nordycką niż słowiańską urodę i że źle wygląda w historycznym kostiumie.

W pozostałych rolach wystąpili między innymi: Tadeusz Łomnicki jako Michał Wołodyjowski, Kazimierz Wichniarz jako Onufry Zagłoba, Władysław Hańcza jako książę Janusz Radziwiłł i Leszek Teleszyński wcielający się w rolę księcia Bogusława Radziwiłła.

Aby zapanować nad blisko tysiącstronicową historią, wydarzenia i perypetie zgrupowano wokół postaci centralnej - Andrzeja Kmicica. Bujnicki i Helman zauważają trafnie, że: „Kmicic jest obecny na ekranie niemal we wszystkich scenach, w pozostałych mówi się o nim w taki sposób, że choć nieobecny - pozostaje istotnym składnikiem danego wątku czy epizodu narracyjnego”. Nie znaczy to, że w filmie ukazano wszystkie losy głównego bohatera. Jego perypetie również podległy skróceniu.

Film Hoffmana składa się z dwóch części akcentujących przełom wewnętrzny głównego bohatera. Część I kończy się obrazami zmagań wewnętrznych Kmicica, który raniony przez Bogusława Radziwiłła, w chacie smolarza zastanawia się na tym, jak pokierować życiem, by zasłużyć się ojczyźnie i odzyskać dobre imię. Cześć ta dramaturgicznie jest bardziej zwarta, ma żywszą akcję i szybsze tempo. Eksponuje się tu przede wszystkim wątki indywidualne. Część II - dzieje ekspiacji Kmicica - rzutowana jest na szersze tło wydarzeń wojennych i ma charakter bardziej epicki. Więcej tu wielkich, z rozmachem inscenizowanych scen masowych, wolniejsze tempo, mniej wyraźnie węzły fabuły.

W filmie zredukowano szeroką panoramę historyczną obecną w powieści, a w usta bohaterów reżyser włożył informację historyczną. Szwedzi w swych obozach narzekają, że wymyka im się Jan Kazimierz, narzekają na wojska Stefana Czarnieckiego, rosnące z każdym dniem w siłę. Osoby wymienione przez Sienkiewicza z imienia i nazwiska zastąpiono „modelami pewnych typowych wówczas postaw i zachowań, na przykład szwedzki jenerał, polski oficer-patriota, szlachcic- zdrajca, wierny sługa”.

Hoffman połączył w jedną bitwę pod Warką i Prostkami, choć w powieści to dwa różne starcia. Brak w filmie scen oblężenia Warszawy przez polskie wojska. Charakter prowadzący pełni wątek postaci fikcyjnych. Historyczni bohaterowie są w filmie drugoplanowi. Różnice widać w stosunku do postaci Jana Kazimierza. Tak jak Sienkiewicz: „szczególnie oceniał Jana Kazimierza, zaliczając go do najwybitniejszych postaci historycznych ówczesnej Europy”, tak twórcy filmu – uważający króla za słabego monarchę – pomniejszają tego bohatera, pozbawiając go blasku, majestatu. Osłabieniu w filmie ulega Sienkiewiczowska gloryfikacja wojskowych przywódców. Z kolei „ulepszeniu” poddani zostali zdrajcy Radziwiłłowie w myśl zasady, że „król nie jest postacią świetlaną, Radziwiłł nie musi być odrażającą”. Dokonano również uwspółcześnienia głównych bohaterów. Kmicic w interpretacji Olbrychskiego jest połączeniem XVII - wiecznego żołnierza - zabijaki i „targanego konfliktami moralnymi młodego człowieka połowy wieku XX”. Z kolei Braunek stworzyła bohaterkę trudnego romansu, kierującą się emocjami, a nie wzniosłymi racjami Sienkiewicza.

Niewątpliwie największym problemem w adaptacji są skróty i eliminacje. Skrótów dokonywano i we wstępnych pracach literackich, i później - czasie zdjęć oraz w procesie montażu. Kluczem dokonywanych skrótów była intencja dyktowana wymogami sztuki filmowej w ogóle, a gatunku filmu historycznego zwłaszcza.

Film Hoffmana stanowi klasykę filmową w polskim wydaniu. Każdy powinien ją znać i rozpoznawać. Niewątpliwie oba obrazy wiele dzieli, w tym czas historyczny, konwencja i forma. Jednak po dłuższym zastanowieniu i analizie, można dojść do wniosku, że są to obrazy bardzo podobne. Wymowa utworu pozostała ta sama – sławienie i gloryfikacja polskiego rycerstwa. W filmie także można odnaleźć elementy ku pokrzepieniu serc, o czym mówią niektóre recenzje.



Henryk Sienkiewicz – notatka szkolna



Henryk Sienkiewicz (pseudonim Litwos) przyszedł na świat w Woli Okrzejskiej 5 maja 1846 roku. Jego ojciec – Józef – był ubożejącym szlachcicem przywiązanym do tradycji swego rodu i patriotyzmu, co przekazał swoim dzieciom. Młody Sienkiewicz ukończył gimnazjum realne w Warszawie, a w 1866 roku wstąpił na Wydział lekarski Szkoły Głównej w Warszawie, a po roku przeniósł się na Wydział Filologiczno-Historyczny. Podjął wówczas prace jako dziennikarz.

Debiutował w 1872 roku powieścią „Na marne” opublikowaną w „Wieńcu”, wówczas ukazały się także „Humoreski z teki Worszyłły”. Dalsza kariera dziennikarska związana jest z wyjazdem do Ameryki w 1876 roku skąd przyszły Noblista przysyłał korespondencję. Oprócz tego powstały w tych latach „Szkice węglem” i „Sachem”, a także nowele poświęcone losom emigrantów.

Po powrocie do Europy w 1878 roku pisarz mieszkał w Londynie i Paryżu. Wciąż publikował swoje utwory („Orso”, „Janko Muzykant”). Sukces przyniosła mu wydana w 1884 roku powieść historyczne „Ogniem i mieczem”. W kolejnych latach powstaje „Potop” drukowany w „Słowie” od grudnia 1884 roku do września 1886 roku, a także „Pan Wołodyjowski”.

W kolejnych latach uznany pisarz podróżuje (Hiszpania, Afryka) oraz prowadzi działalność społeczną. W 1896 roku ukazuje się powieść „Quo vadis”, która przyniosła Sienkiewiczowi w 1905 roku Nagrodę Nobla. Jego nazwisko rozsławiła także powieść „Krzyżacy”. W 1900 roku Sienkiewicz z okazji jubileuszu pracy twórczej pisarz otrzymał od polskiego społeczeństwa dworek w Oblęgorku pod Kielcami, został także doktorem honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Ostatnim sukcesem literackim była powieść dla młodzieży „W pustyni i w puszczy”. Podczas pierwszej wojny światowej Sienkiewicz wyjechał do Wiednia i Szwajcarii. Działał w Komitecie Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce. Zmarł 15 listopada 1916 roku w Vevey. Jego prochy uroczyście pochowano w Warszawie w 1924 roku w krypcie katedry św. Jana.



„Potop” – bibliografia



1. Bortnowski S., „Potop” w szkole. Odbiór powieści Henryka Sienkiewicza. Wnioski dydaktyczne, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1988.

2. Bujnicki T., Między realistyczną a romantyczną wizją dziejów – „Potop” Henryka Sienkiewicza, w: Arcydzieła literatury polskiej. Interpretacje, pod red. S. Grzeszczuka i A. Niewolak- Krzywdy, Rzeszów 1990, s. 155-179.

3. Bujnicki T., „Trylogia” Henryka Sienkiewicza, w: Literatura polska w szkole średniej, pod red. Stanisława Grzeszczuka, Warszawa 1975, s.293-319.

4. Bujnicki T, Helman A., „Potop” Henryka Sienkiewicza. Powieść i film, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1977.

5. Danilewicz A., „Potop” Henryka Sienkiewicza, z serii „Lektury do matury”, Wydawnictwo Suplement, Warszawa 1991.

6. Kersten A., Sienkiewicz – „Potop” – Historia, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1974.

7. Korniłowiczówna M., Sienkiewicz, Wydawnictwo Orlęta, Warszawa 2005.

8. Kosman M., Na tropach bohaterów Trylogii, Książka i Wiedza, Warszawa 1973.

9. Krzyżanowski J., Trylogia – powieść o wieku XVII, w: Twórczość Henryka Sienkiewicza, Warszawa 1976.

10. Majsner M., Popławska A., Opracowanie, w: Potop Henryka Sienkiewicza, Wydawnictwo Greg, Kraków 2012, s. 907-935.

11. Osmoła J., „Potop” Henryka Sienkiewicza, „Biblios”, Lublin 2006.

12. Sandler S., Wokół Trylogii, Wrocław 1952.

13. Stawar A., Pisarstwo Henryka Sienkiewicza, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1980.

14. Szweykowski Z., Trylogia Sienkiewicza, Poznań 1962.

15. Wyka K., Sprawa Sienkiewicza, w: Szkice literackie i artystyczne, Kraków 1952.

16. Zawistowski W., Kto jest kim w Trylogii Henryka Sienkiewicza?, Gdańsk 1999.




„Potop” – najważniejsze cytaty

Gdy się białogłowa przeciw tobie zaweźmie, choćbyś się w szparę w podłodze skrył, jeszcze cię igłą stamtąd wydłubie.
Zagłoba o kobietach

Gdy pożyjesz dłużej, poznasz, że gdy ktoś chce czegoś na świecie dokazać, temu nie wolno większych spraw dla mniejszych poświęcać.
Janusz Radziwił... wiecej



„Kmicicowa kompania” Kossaka – portret awanturników

„Kmicicowa kompania” to jedna z ilustracji do Trylogii. Kmicic i jego kompani w interpretacji Kossaka to wąsaci, przystojni, dumni mężowie. Bez problemu dostrzegamy w bohaterach obrazu rubasznych i gnuśnych wojowników z „Potopu”. Są bogato odziani, mają na sobie futrzane czapy i płaszcze. Ich konie mają ozdobne upr... wiecej



Uczta w Kiejdanach – opis

Książę Janusz Radziwiłł zaprosił do swojej siedziby w Kiejdanach na ucztę najznamienitszych przywódców, posłów i żołnierzy litewskich. Wszyscy spodziewali się, że wspólnie z hetmanem wyruszą wkrótce przeciwko Szwedom. Gdy pojawił się gospodarz zebrani patrzyli na jego postawną sylwetkę z podziwem i wiwatowali na jego cześć.... wiecej



Charakterystyka porównawcza Andrzeja Kmicica i Jacka Soplicy

Chociaż bohaterów Mickiewicza (Jacek Soplica) i Sienkiewicza (Andrzej Kmicic) dzieli ponad wiek w stosunku do czasów, w których żyli ich pochodzenie i cechy charakteru każą doszukiwać się wielu podobieństw. Andrzej Kmicic to żyjący w połowie XVII wieku chorąży orszański, zaś Jacek Soplica to zaściankowy szlachcic.

Ob... wiecej



Potop - opracowanie

Realizm i fikcja w „Potopie”
Henryk Sienkiewicz w swej powieści połączył dwie płaszczyzny. Z jednej strony przekazał historyczną wiedzą o czasach potopu szwedzkiego, z drugiej stanowiła ona jedynie tło do fikcyjnych, fabularnych przygód jego bohaterów.

Na realizm składają się w „Potopie” wydarzenia i... wiecej



Miłość Aleksandry Billewiczówny i Andrzeja Kmicica w „Potopie”

Historia Andrzeja Kmicica i Oleńki Billewiczówny, bohaterów „Potopu” Sienkiewicza to świetny przykład spełnionego związku. Zanim jednak doszło do zawarcia szczęśliwego małżeństwa, oboje musieli wiele przecierpieć i wykazać się stałością uczucia. Od dnia ich poznania i zrodzenia się uczucia aż do szczęśliwego rozw... wiecej



Potop - motywy literackie (motyw przyjaźni, motyw rycerza, motyw pojedynku)

Motyw przyjaźni w „Potopie”
Motyw przyjaźni ukazuje utwór pt. „Potop” autorstwa Henryka Sienkiewicza. Obok typowych, schematycznych modeli przyjaźni – Jan Skrzetuski, Helena i Zagłoba – pojawia się para nietuzinkowych rycerzy z charakterem. Jeden – Wołodyjowski – prawy, sumienny rycerz – patriota, drugi – Kmici... wiecej



Tło historyczne w „Potopie”

Tło historyczne w „Potopie”
Najbardziej znanym polskim pisarzem, który w swoich dziełach opisywał wydarzenia historyczne, jest Henryk Sienkiewicz. Jest on autorem m.in. „Potopu”, pozytywistycznej powieści o najeździe szwedzkim na Polskę. „Potop” to utwór „ku pokrzepieniu serc”. Autor wyraża przekonanie, iż naród... wiecej



Założenia ideowe w „Potopie”

W czasach rozbiorowych, gdy brak było polskich instytucji państwowych i społecznych pielęgnowanie historii i jej funkcja jednocząca Polaków i chroniąca ich tożsamość była bardzo istotna. Motywy historyczne często pojawiały się w literaturze i sztuce. Istotną rolę zaczęło odgrywać nowoczesne dziejopisarstwo narodowe. Skupiano si... wiecej



Aleksandra Billewiczówna – charakterystyka

Aleksandra Billewiczówna – charakterystyka
Aleksandra Billewiczówna była wnuczką Herakliusza Billewicza, panną młodą i niezwykle urodziwą. Miała włosy koloru blond i łagodne rysy twarzy. Potrafiła być opanowana, skromna i poważna. Jej dziadek w testamencie polecił jej poślubić Andrzeja Kmicica, lecz gdyby ten się jej n... wiecej



Andrzej Kmicic – charakterystyka, dzieje, przemiana

Andrzej Kmicic – charakterystyka
Andrzej Kmicic to główny bohater powieści Sienkiewicza „Potop”. Poznajemy go jako chorążego orszańskiego, potomka znakomitego rodu, któremu Herakliusz Billewicz przyrzekł w testamencie rękę swej wnuczki – Oleńki. Podczas akcji powieści postać ta przechodzi metamorfozę.

... wiecej



„Potop” jako powieść historyczna (cechy gatunku)

Sienkiewicz mimo iż wzorował się na istniejących już typach powieści historycznej, umiejętnie je łącząc stworzył nowy typ historycznej powieści. Przede wszystkim połączył powieść walterskotowską, która kładła nacisk na szczegóły obyczajowe i historyczne (autor opierając się w „Potopie” na różnorodnych źród... wiecej



Obraz społeczeństwa polskiego w „Potopie”

W „Potopie” Henryk Sienkiewicz starał się zawrzeć obraz całego społeczeństwa polskiego. Ukazał zarówno wady, jak i zalety jego przedstawicieli, charakteryzując poszczególne grupy, wśród których najważniejsze są magnateria, szlachta oraz lud.

Polska arystokracja z XVII wieku została postawiona przez autora &... wiecej



„Potop” – problematyka

Problematyka „Potopu” Sienkiewicza związana jest z koncepcją widzenia historii przez autora. Mimo wierności realiom z XVII-wiecznej Polski opowieść Sienkiewicza jest w dużej mierze optymistyczna. Powstała pod zaborami w XIX wieku i miała społeczeństwu polskiemu przynieść pokrzepienie i nadzieję. Bohaterowie zestawieni są ... wiecej



„Potop” – plan wydarzeń

Skrócony plan wydarzeń „Potopu”
TOM I
1. Postanowienie o ślubie Aleksandry Billewiczówny i Andrzeja Kmicica.
2. Spalenie Wołmontowicz przez Kmicica.
3. Pojedynek Kmicica z Michałem Wołodyjowskim.
4. Kapitulacja pospolitego ruszenia pod Piłą, Ujściem i Wieleniem.
5. Informacja o od... wiecej



Pozostałe części "Potopu"

„Potop” jest środkową częścią cyklu trzech powieści historycznych Sienkiewicza, które umownie nazywa się „Trylogią”. Pierwsza część ukazywała się w latach 1883-1884 i nosiła tytuł „Ogniem i mieczem”, trzecia i ostatnia część to „Pan Wołodyjowski”, którego pisarz publikował takż... wiecej



Andrzej Kmicic jako bohater romantyczny

Andrzej Kmicic to postać o bardzo burzliwych dziejach życia, nie jest typowym bohaterem romantycznym, ale nosi wiele jego znamion.

W swoim młodzieńczym życiu, czyli w chwili przyjazdu do Wodoktów jest butnym, porywczym, wszczynającym awantury szlachcicem, którego zmieni dopiero miłość do ukochanej Oleńki. Nie jest to mił... wiecej



Idea „Potopu” – powieść pisana „ku pokrzepieniu serc”

Na ostatniej stronie trzeciej części Trylogii czytamy; „ Na tym kończy się szereg Książęk, pisanych w ciągu kilku lat i w niemałym trudzie – dla pokrzepienia serc”. W tym zdaniu zawiera się przewodnia idea „Potopu” i dwóch pozostałych części. W interesującej nas lekturze kluczowe znaczenie maja dwa mome... wiecej



Historyczna powieść przygodowa – kompilacja wielu gatunków literackich

„Potop” nie jest utworem jednolitym gatunkowo. Dzieło stanowi mistrzowską kompilację różnych gatunków, m in.:
Powieści historycznej (powieść dokumentalna, „walterskotowska”, gawęda szlachecka)
Epopei
Baśni
Westernu
Romansu przygodowego

„Potop” jako powieść ... wiecej



Potop - bohaterowie

Sposób kreowania bohaterów w „Potopie”
Jedną z głównych wyróżników sienkiewiczowskiej prozy jest sposób kreowania bohaterów literackich z powieści historycznych. Sam pisarz uważał, że postaci są jednym z najważniejszych składników prozy, że powinny „towarzyszyć” czytelnikom w życiu.

W kreacji b... wiecej



Potop – streszczenie

Wstęp:

Narrator opisuje historię rodu Billewiczów. Za panowania Jana Kazimierza patriarchą rodu był Herakliusz Billewicz. Jego własnością były Wodokty, Lubicz i Mitruny. Cała szlachta laudańska służyła w jego chorągwi, a Billewicz cieszył się przyjaźnią wojewody litewskiego Janusza Radziwiłła. W 1654 r. szl... wiecej