Jesteś w: Motyw śmierci

Motyw śmierci

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw śmierci - wprowadzenie



Z biologicznego punktu widzenia śmierć to nieodwracalne ustanie wszystkich czynności ustroju oraz procesów przemiany materii we wszystkich jego komórkach. Pojmowana jest jako jeden z podstawowych elementów egzystencji, który wpływa na świadomość każdego człowieka. Śmierć towarzyszy człowiekowi od początku jego istnienia. Jest odbierana jako coś negatywnego, ponieważ budzi strach i powoduje cierpienie. Z jednej strony chrześcijaństwo traktuje ją jako ucieczkę od ziemskiego cierpienia, z drugiej jako karę za grzechy oraz tragedię, która zabiera wszystko, bez względu na pochodzenie, czy status społeczny.



Charakterystyczne jest, że z jednej strony śmierć uważana była za przepustkę do niebiańskiego raju, a z drugiej bliscy zawsze opłakiwali zmarłego zamiast cieszyć się z jego szczęścia. Przede wszystkim stanowi wielką tajemnicę, dlatego każda kultura czy religia porusza problem umierania. Są różne poziomy uświadomienia śmierci, zarówno przez poszczególnych ludzi, jak i przez kolejne epoki historyczne: od lęku i obawy, poprzez pogodzenie się, aż do oczekiwania na nią. Sama śmierć jest dla człowieka nierozpoznawalna, bo gdy my istniejemy, ona jest nieobecna, a gdy tylko się pojawi, wtedy nas już nie ma.



Aby „oswoić” śmierć ludzie w zależności od epoki, a więc czasu, kultury, światopoglądu i głoszonych idei, próbowali stworzyć jej wizerunek i zmierzyć się z jej rzeczywistością. Przedstawiana jest najczęściej jako szkielet z kosą. Zagadka śmierci intrygowała od zarania artystów. Wizerunek śmierci najczęściej pojawiał się w średniowieczu i baroku, nieobcy był również twórcom romantycznym i modernistycznym. Aby udowodnić wyżej zaprezentowaną tezę, przedstawię wybrane teksty literackie i dzieła malarskie z różnych epok.



Motyw śmierci w literaturze



Mitologia - jednym z pierwszych wyobrażeń śmierci był Tanatos, bożek wywodzący się z mitologii greckiej. Był to syn bogini nocy Nyks i boga wiecznej ciemności Tartara. Miał serce z żelaza, był bezlitosny, posiadał czarne skrzydła, których trzepotanie było słychać tuż przed jego nadejściem. Mit o Tanatosie mówi: „Tanatos, syn Nocy, zlatuje na czarnych skrzydłach, wchodzi niepostrzeżony do pokoju i złotym nożem odcina konającemu pukiel włosów. W ten sposób, niby kapłan umarłych, poświęca człowieka na ofiarę bóstwom podziemnym i na zawsze odrywa od ziemi." Bożek budził przerażenie, bał się go nawet Zeus. Zabierał duszę człowieka, odnosił ją w zaświaty, oddawał Hadesowi, gdzie odbywał się nad nią sąd.




Biblia - według starotestamentowej Księgi Rodzaju Bóg uczynił pierwszych ludzi nieśmiertelnymi i dał im w posiadanie rajski ogród wraz ze wszystkimi znajdującymi się w nim roślinami i zwierzętami. Pozwolił Adamowi i Ewie jeść owoce ze wszystkich drzew, z wyjątkiem Drzewa Poznania Dobra i Zła. Gdy pierwsi ludzie słuchając szatańskiego podszeptu sprzeciwili się woli Boga i skosztowali zakazanego owocu, zostali wygnani z raju i pozbawieni nieśmiertelności. Religia chrześcijańska nie uznaje jednak tego momentu za koniec ludzkiego istnienia, ale za wstęp do wieczności. To przejście stało się możliwe dzięki Jezusowi Chrystusowi, który umarł na Krzyżu, a trzy dni później zmartwychwstał, i tym samym pokonał śmierć.



„Antygona”, Sofokles - tytułowa bohaterka musiała w swym życiu dokonać wyboru pomiędzy życiem niezgodnym z własnymi przekonaniami a śmiercią, która była konsekwencją jej czynów. Nie potrafiła pogodzić się z zakazem pogrzebania zwłok jej brata Polinejkesa. Sprzeciwiła się władcy Kreonowi i spełniła swój moralny obowiązek wobec zmarłego. Wiedziała tym samym, jakie to będzie miało konsekwencje jednakże jej ludzkie życie w hańbie utraciłoby swą pierwotną wartość. Antygona świadomie wybrała śmierć. Oprócz tytułowej bohaterki w utworze zrozpaczony Hajmon popełnia samobójstwo. Na wieść o śmierci Hajmona zabija się też Eurydyka – żona Kreona. Władca Teb rozpacza po stracie najbliższych.



„Król Edyp”, Sofokles - Jokasta, żona króla Laiosa, rozkazała zabić swoje nowo narodzone dziecko, aby uniknąć przepowiedni, ze jej syn zostanie ojcobójcą i będzie dzielił łoże z własną matką. Ocalony Edyp powrócił po latach i spełnił proroctwo, został mężem własnej matki i miał z nią czworo dzieci. Gdy prawda wyszła na jaw Jokasta nie była w stanie pogodzić się z prawdą i popełniła samobójstwo. Tragizm żony Edypa polegał na tym, iż jak to w tragedii antycznej, zarówno ona jak i jej syn, nie mogli uciec przed fatum. Motywem Jokasty był wstyd i hańba, jaką okryła swoją rodzinę.




• „Pieśń o Rolandzie” - utwór jest przykładem umierania zgodnie z zasadami ars moriendi. Ranny rycerz Roland wspina się na wzgórze i kładzie się w pobliżu sosny. Miejsce nie jest przypadkowe - wzgórze przypomina Golgotę, zaś drzewo symbolizuje Krzyż Chrystusa. Rycerz próbuje wyszczerbić swój miecz, a gdy to się nie udaje, chroni go własnym ciałem, by nie trafił w ręce wroga. Przed śmiercią Roland zwraca się do Boga. Prosi Go, o przebaczenie grzechów i ofiaruje mu prawą rękawicę- tym gestem lennego hołdu Roland uznaje się wasalem Pana Niebios. Zwraca twarz ku Hiszpanii, aby pokazać, ze nie czuje się pokonany. Konając opuszcza głowę na ramię jak Chrystus na Krzyżu, co jest kolejnym nawiązaniem do historii Męki Pańskiej. Po duszę Rolanda przybywają aniołowie i unoszą ją do raju.



• „Legenda o świętym Aleksym” - tytułowy bohater postanowił pewnego dnia dobrowolnie oddać się cierpieniu, wyzbywając wszystkiego, co miał, w imię wyższych racji i wyznawanej przez siebie wiary. Zdecydował się na porzucenie wszystkich tych, których kochał, opuściwszy rodzinę, przyjaciół i piękną małżonkę w noc poślubną. Nierozpoznany przez nikogo, długie lata cierpiał głód, upodlenie oraz nędzę w progach własnego domu. Nie obawiał się śmierci, świadomy iż jest ona koniecznym dopełnieniem jego losu. Była ona ostatnim etapem wędrówki do zrealizowania szczytnych ideałów oraz zbliżenia się do Boga i wzorca świętości. Śmierć, która w końcu nadeszła nie była dotkliwą dla bohatera, ponieważ stanowiła skutek jego świadomych decyzji i krok ku lepszemu życiu, a zarazem rekompensowana była rosnącą bliskością Wszechmogącego i świadomością jego stałej obecności w życiu bohatera.



• „Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią” – utwór zawiera bardzo typowy jak dla tej epoki wizerunek śmierci. Autor spersonifikował ową postać jako postać kobiety w trakcie rozkładu; „chuda, blada, żółte lice…z oczu płynie krwawa rosa”. Śmierć przekazuje przesłanie, iż jest nieunikniona i sprawiedliwa, dotrze do wszystkich ludzi, niezależnie od stanu społecznego, każdego odnajdzie niezależnie od miejsca pobytu. Jest także wyrocznią moralną- ocenia, przestrzega i grozi karą za niecne czyny.




• „Treny”, Jan Kochanowski - renesansowy poeta napisał cykl dziewiętnastu utworów po śmierci ukochanej córki Urszuli. „Treny” nie służą przesadnemu wychwalaniu zasług zmarłego, lecz stanowią niezwykle poruszające studium ludzkiego cierpienia spowodowanego zetknięciem ze śmiercią. „Treny” miały być literackim pomnikiem wystawionym zmarłej dziecinie, jednak to nie Urszulka jest główną postacią cyklu, lecz bolejący, zrozpaczony ojciec. Ukazany jest tutaj skutek działania śmierci oraz bezradność człowieka wobec jej potęgi. Bunt i cierpienie, które dotknęło ojca po śmierci córki Urszulki doprowadziło do załamania ówczesnego poglądu poety. Wobec śmierci i przemijalności Kochanowski jest bezradny. W trenie IV tęskniący Ojciec zwraca się do śmierci w następujący sposób: „Zgwałciłaś, niepobożna Śmierci, oczy moje, Żem widział umierając miłe dziecię swoje!”. Metaforyka owocu użyta jest w Trenie V, gdzie Urszulka przyrównana jest do małej oliwki, którą „sadownik podciął skwapliwy” oraz w Trenie XII, w którym przyrównana została do bujnego, lecz niedojrzałego kłosa, złamanego przed okresem żniwa. Przerażającą perspektywę śmierci w Trenie VII ukazanej jako sen wyrażają 3 epitety: żelazny, twardy, nieprzespany.



• „Krótkość żywota”, Daniel Naborowski - autor ukazał w swoim utworze przemijalność. Jego zdaniem ludzka egzystencja jest tylko drogą ku śmierci. Nic nie trwa wiecznie, każdy dzień przynosi niepewność. Wszystko, co ziemskie, to marność, ponieważ rzeczy doczesne ulegają przemijaniu. Całe życie ludzkie jest tylko dążeniem do śmierci („kolebka grobem”, matka mogiłą”).



• „Hamlet”, Wiliam Szekspir - tytułowy bohater zastanawia się w nim nad sensem życia i śmierci. Jest pesymistą, który wylicza przeciwności losu „gwałty ciemiężców, nadętość pyszałków, męki wzgardzonych uczuć, opieszałość Prawa, bezczelność władzy, i kopniaki, Którymi byle zero upokarza… ”. Temu niezbyt ciekawemu życiu przeciwstawia śmierć - „sen, Uśmierza boleść serca i tysiące Tych wstrząsów, które dostają się ciału W spadku natury...”. Samobójstwo staje się wybawieniem od potulnie przecierpianego życia. Na przeszkodzie jednak stoi „Obawa przed tym, co będzie po śmierci, Przed nieobecną w atlasach krainą, Skąd żaden jeszcze odkrywca nie wrócił…”. Według Hamleta świadomość czyni nas tchórzami, a refleksja „plącze szyki” i zmusza do życia.




• „Cierpienia młodego Wertera”, Johann Wolfgang Goethe – główny bohater jest młodym, wrażliwym mężczyzną, kochającym literaturę i przyrodę. Pewnego razu wyjeżdża na wieś by odpocząć. Tam zakochuje się w Lotcie. Niestety jest ona już zaręczona z Albertem, co blokuje Werterowi drogę do jej serca. Spotkania, a nawet myśli o Lotcie stają się dla Wertera nie tylko źródłem wielkiego szczęścia, ale także ogromnego cierpienia. Przeżywa ból świata - „Weltshmertz”, którego wynikiem jest melancholia, załamanie i depresja. Ostatecznie decyduje się na popełnienie samobójstwa, które, jak uważa, będzie nie tylko dla niego, ale także dla Lotty i Alberta ukojeniem, o czym pisze w swoim ostatnim liście: „Albercie, ale mi przebacz! Zburzyłem Twój spokój domowy (…) Bądźcie szczęśliwi przez moją śmierć!”.



• „Dziady” cz. II, Adam Mickiewicz - poeta opisał staropolski obrzęd. W dzień wigilii Wszystkich Świętych, 31 października w cmentarnej kaplicy gromadzą się mieszkańcy wsi, by przywołać zmarłych, którzy nie mogą wstąpić do nieba. Każdy z duchów, po śmierci, mimo, że nie trafił do nieba lub piekła, prowadzi nowe życie. Dzieci są wiecznie znudzone, Zły Pan nie może nic zjeść, Zosia nie może dotknąć ziemi, a Widmo cierpi. Śmierć w ich wypadku nie była końcem, lecz była początkiem nowego życia.



• „Dziady” cz. III, Adam Mickiewicz - autor ukazał wizję bohaterskiej śmierci bojowników – patriotów. Ukazał historię narodu polskiego, głównie proces filomatów i filaretów, który miał miejsce w latach 1823-1824. Mickiewicz ukazał martyrologię narodu i beznadziejność sytuacji, w jakiej się znalazł. Ogrom ofiar, bezwzględność wobec zatrzymanych, nieludzkie warunki bytowania w więzieniach, tortury i zsyłki na Syberię skutkowały nieustannym cierpieniem całego narodu.



„Konrad Wallenrod”, Adama Mickiewicz - w ostatnich scenach tytułowy bohater wie, że śmierć jest nieunikniona, jednak, aby nie zostać zabitym przez wroga popełnia samobójstwo:

„Z dobytym mieczem Alf czekał spotkania,

Lecz coraz blednie, pochyla się, słania;

(…)Rzekł, spojrzał w okno i bez czucia pada,

(...)

I przy tym blasku widać Alfa oczy,

Już pobielały - i światło zagasło. ”

Konrad wypija truciznę i umiera, w ten sposób omija go śmierć z rąk znienawidzonych Krzyżaków. W chwili jego śmierci, kiedy lampa gaśnie, umiera też kochająca go Aldona.



• „Śmierć pułkownika”, Adam Mickiewicz - autor ukazał w wierszu ostatnie chwile życia Emilii Plater, w których żegna się ze wszystkim, co było jej drogie:

„A u wrót stoi straż Pułkownika,

Tam w izdebce Pułkownik ich kona.

Z wiosek zbiegły się tłumy wieśniacze,

Wódz to był wielkiej mocy i sławy,

Kiedy po nim lud prosty tak płacze

I o zdrowie tak pyta ciekawy.”

Bohaterka umiera jak zwykły człowiek, leży w zwykłej chatce. Mimo to, jej bohaterskie czyny czynią z niej narodową bohaterkę i przykładną patriotkę. Przed śmiercią żegna się ze swoim koniem – towarzyszem wielu bitew – oraz ze swoją bronią. Emilia chce umrzeć jak bohater, autor porównuje ją nawet do Czarneckiego.



• „Reduta Ordona”, Adam Mickiewicz – auror opisuje jak dowódca po długiej, wyczerpującej walce od początku spisanej na klęskę z powodu przeważającej liczebności wroga, zdecydował się na wysadzenie okopów, aby proch który pozostał nie wpadł w ręce Rosjan. Zdarzenia te relacjonował młody żołnierz, który obserwował zmagania pułku: „spojrzałem na redutę;- wały, palisady,/ Działa i naszych garstka, i wrogów gromady;/ Wszystko jako sen znikło. – Tylko czarna bryła/ Ziemi niekształtnej leży – rozjemcza mogiła. (…) Tam zagrzebane tylu set, ciała, imiona:/ Dusze gdzie? nie wiem; lecz wiem, gdzie dusza/ Ordona. ” Dowódca wykazał się bohaterstwem, poświęcił własne życie, aby nie wzmocnić sił wroga. Wybrał bohaterską śmierć ponad niewolę i okazał się patriotą, który gotów był poświęcić się dla swoich rodaków.



• „Sowiński w okopach Woli”, Juliusz Słowacki - wiersz jest obrazem bohaterskiej śmierci walczącego w czasie powstania listopadowego powstańca. Sowiński, stary generał z drewnianą nogą, walczył nie tylko w powstaniu listopadowym, ale też w kościuszkowskim oraz kampanii napoleońskiej na Moskwę. Ostatnią bitwę w swoim życiu stoczył w starym kościółku na Woli, gdzie dzielnie bronił się szpadą oparty o ołtarz. Scena ukazana w kościele to przede wszystkim obraz wielkiej odwagi, jaką wykazał się stary generał. Sowiński nie poddał się i mimo zmęczenia i osłabienia oraz ze świadomością, że bierze udział w bitwie z góry skazanej na klęskę stawił czoła wrogom. Jeden z wrogich żołnierzy w końcu przebił jego pierś i zakończył bohaterski żywot generała Sowińskiego.

„I szpadą się jako fechmistrz

Opędzał przed bagnetami;

Aż go jeden żołnierz stary

Uderzył w piersi i przebił...

Opartego na ołtarzu

I na tej nodze drewnianej.”

Poprzez postać Sowińskiego Słowacki ukazał cechy prawdziwego patrioty oraz najchwalebniejsze zakończenie życia Polaka.



• „Antek”, Bolesław Prus – autor opisał historię młodego chłopca o imieniu Antek i jego siostry Rozalki. Gdy ośmioletnia Rozalka zachorowała, matka nie posłała po lekarza, ale po znachorkę. Znachorka, poradziła by dziewczynkę włożyć do rozgrzanego pieca na „trzy zdrowaśki”. Mimo krzyków Rozalki i sprzeciwów Antka, matka zgodziła się na tą „kurację”. Niestety, gdy otwarto piec, nie znaleziono tam zdrowej dziewczynki, ale jej zwłoki. Można bez wahania powiedzieć, że przyczyną śmierci małej Rozalki były zacofanie i nędza.



• „Padlina”, Charles Baudelaire - śmierć została ukazana pod postacią rozkładających się zwłok. Autor podkreśla nieuchronność śmierci i kontrast żywego człowieka i martwego ciała. Dokonuje naturalistycznego opisu zwłok, na które natchnął się podczas spaceru z ukochaną. Odrażający obraz padliny kontrastuje z urodą swojej towarzyszki, przypominając jej, że w przyszłości upodobni się do zwłok, na które właśnie patrzy. Złowroga apostrofa jest świadectwem przemijalności, nietrwałości ludzkiego życia i urody ciała.



• „Nie wierzę w nic”, Kazimierz Przerwa-Tetmajer - podmiot liryczny pojmuje śmierć jako wybawienie od złego świata. Wykazuje on postawę dekadencką, neguje wszelkie wartości. Uważa, że jakiekolwiek czyny nie mają sensu. Wszystko to sprowadza podmiot liryczny do pragnienia Nirwany, stanu między życiem a śmiercią:

„I jedno mi już tylko zostało pragnienie

Nirwany, w której istność pogrąża się cała”.



• „O przyjdź!”, Stanisław Korab-Brzozowski - utwór to wezwanie mające wszelkie znamiona apelu do ukochanej kobiety. Wiersz kończy się jednak dramatyczną, zaskakującą puentą, która wyjaśniam że wezwanie skierowane zostało do śmierci. Poeta wyobraża ją sobie jako senną marę - piękną i dobrą. W jego marzeniach śmierć została spersonifikowana - ma hebanowe włosy i miękkie, woniejące dłonie, ubrana jest w zwiewną szatę. Przyjście śmierci młodopolski poeta wyobraża sobie jak wieczorne spotkanie z kochanką, która niesie ukojenie zmęczonemu życiem człowiekowi, kładąc na jego skroniach miękkie dłonie.



• „Granica”, Zofia Nałkowska - Zenon, gdy został oblany kwasem, uświadomił sobie, że już dalej brnąć nie może. Jedną z przyczyn odebrania sobie życia był lęk prezydenta miasta przed kompromitacją i skandalem wywołanym wtargnięciem kochanki, jednak jego światopogląd na swój temat, który budował przez całe życie, załamał się już nieco wcześniej.



• „W małym dworku”, Stanisław Ignacy Witkiewicz - śmierć w utworze nie tylko niczego nie kończy, lecz pozbawiona jest fatalizmu i tragizmu, skoro zamordowana Anastazja Nibek może brać udział w życiu swoich najbliższych. W dworku pojawia się Widmo matki, przywołane w czasie seansu spirytystycznego przez Amelkę i Zosię. Duch zmarłej łączy w sobie cechy ducha i osoby żywej, które nikogo nie dziwią: je śniadanie, pije wódkę, wzrusza się do łez wierszem kuzyna, a jednocześnie przechodzi przez zamknięte drzwi. Anastazja mści się na mężu podając córkom truciznę: „Otóż matka jako widmo dopiero zobaczywszy całą ohydę życia w tym dworku – pisze Witkacy – woli zabrać córki ze sobą na tamten świat.” Po śmierci dziewczynek Dyapanazy stracił sens życia. Jego samobójstwo jest konsekwencją zabójstwa. Tragedia rodziny Nibków nie porusza pozostałych domowników, są obojętni wobec śmierci, która nie przeszkadza im w spokoju zasiąść do kolacji. W finale sztuki duchy zmarłych w uroczystym pochodzie opuszczają ziemski padół.



• „Dżuma”, Albert Camus - pisarz opisał ludzi, zachowania i wydarzenia z miasta Oran. Miasto to zostało zaatakowane przez nieuleczalną, śmiertelną chorobę - dżumę. W książce ukazane są opisy męczeńskiej śmierci setek ludzi, kobiet, dzieci, silnych mężczyzn. Nikt nie mógł się schronić przez dżumą, nikt nie mógł przewidzieć postępu choroby. Ludzie byli bezbronni. Ginęli w wielkich męczarniach, nie wiedząc dlaczego akurat ich to spotkało. Wojna, jak i choroba, są przyczyną śmierci milionów osób. Camus szczegółowo opisuje zachowania ludzi w obliczu nadchodzącej i nieuniknionej śmierci: Doktor Rieux to człowiek oddający się bez reszty walce z śmiercią, Paneloux traktuje dżumę jak karę za grzechy popełnione przez ludzkość, Tarrou jest osobą gotową poświęcać się w walce z dżumą, Cottard – korzysta na nieszczęściu innych.



• „Obcy”, Albert Camus – autor ,tworząc postać Mersaulta, dał kliniczny opis osoby cierpiącej na atrofię moralną i emocjonalną. Jest ona kwintesencją bezsensownej egzystencji, samotnej wśród ludzi, z którymi żyje. W obliczu zbliżającej się śmierci uzyskał pełną świadomość samego siebie, wygłosił credo, w którym objawił swoje prawdziwe myśli. Do końca pozostaje – jak pisał Camus – „człowiekiem, który nie chce się usprawiedliwiać. Woli wyobrażenia, jakie o nim maja inni. Umiera sam ze swoja prawdą – daremność tej pociechy”.



• „Pokolenie”, Krzysztof Kamil Baczyński – autor poprzez pryzmat losów całego pokolenia Kolumbów ukazuje kształt dramatów ludzi, których historia przeznaczyła na śmierć. W świecie, w którym równolegle obfitość natury i piękno świata skonfrontowane zostają z niszczycielskimi siłami kataklizmu wojny człowiek nie ma ucieczki przed nieuchronnym końcem. Życie pokolenia staje się jedynie oczekiwaniem na zbliżającą się zagładę przy braku wiary w to, że przyszłość doceni ofiary złożone na ołtarzu okrutnej historii. Wykreowana przez Baczyńskiego wizja śmierci i umierania nabiera zatem kształtu dalece pesymistycznego, stając się świadectwem katastroficznego, okrutnego losu człowieka, którego szczęściu, młodości i egzystencji bezwzględnie kładzie kres. Staje się także świadectwem bezsensu i absolutnego zła, jakim jest wojna.



• „Medaliony”, Zofia Nałkowska – książka to cykl opowiadań opisujących zbrodnie hitlerowskie, a także życie i zachowanie ludzi więzionych. Opowiadanie „Profesor Spanner” ukazuje proces wyrobu mydła z ludzkiego tłuszczu. Opowiadanie „Dno” opisuje historię więzionych kobiet, które z głodu zjadają zwłoki swoich koleżanek. Z kolei opowiadanie „Dorośli i dzieci w Oświęcimiu” pokazuje chęć przeżycia więźniów. Małe dzieci wspinają się na palcach by dotknąć belki, usłyszeć, że są wystarczająco wysokie by przeżyć.



• „Opowiadania”, Tadeusz Borowski – pisarz ukazuje człowieka zlagrowanego, który obcując na co dzień z masową śmiercią, zbrodnią, staje się zobojętniały na otaczającą go rzeczywistość. Więzień obserwuje przerażającą technikę uśmiercania. Narrator stwierdza: „Między jednym a drugim kornerem za moimi plecami zagazowano trzy tysiące ludzi”. Więzień doświadcza stale przejmującego głodu i jest bezsilny wobec otaczającego go zła i przemocy. Obojętniejąc na ból i rozpacz egoistycznie troszczy się o własne przetrwanie. „Kto ma żarcie w obozie, ten ma siłę” - stwierdza jeden z więźniów. Więźniowie nie mieli wyboru między dobrem a złem, a jedynie między złem mniejszym lub większym. Narrator opowiadań wybrał to pierwsze. Wynosił z wagonu trupy niemowląt, ale: „nie mógł przemóc wzbierającego w nim dzikiego strachu”. Milczał, gdy kobiety, idąc na śmierć, pytały go, co z nimi będzie.



• „Inny świat”, Gustaw Herling-Grudziński - autor opisuje wszechobecną świadomość śmierci. Najbardziej objawiała się ona w nocy, gdy pośród snu słychać było krzyki będące objawem lęku przed śmiercią, która w obozie była anonimowa. Nikt nie wiedział co robiono ze zwłokami i czy ktokolwiek powiadamiał o śmierci rodziny, więźniowie czuli się bezradni. Często umawiano się, że kto przetrwa obóz, przekaże wieści rodzinom kolegów, którym się to nie udało.



• „Zdążyć przed Panem Bogiem”, Hanna Krall - autorka ukazuje autentyczne doświadczenia i losy Żydów związane z pobytem w warszawskim getcie i wybuchem powstania. Losy przedstawionych tu ludzi były niezwykle zróżnicowane, jednak wiązały się zawsze i nieustannie z wyborami pomiędzy życiem a wszechobecną śmiercią. Była ona nieludzka i upadlająca, jako wynik zbiorowych mordów, jednostkowych zabójstw, wycieńczenia, głodu czy chorób. Żydzi zorganizowali powstanie, nie po to, by w nim zwyciężyć, gdyż świadomi byli oczywistej klęski. Postanowili w ten sposób zawalczyć o jedyną rzecz, dzięki której ocalić mogli resztki swoich ludzkich praw i godności, którą było decydowanie o własnym końcu i godnym umieraniu w karabinem w ręku czy poprzez samobójstwo, nie zaś w komorach gazowych, w poniżeniu, milczeniu i bezradności.



• „Mały Książę”, Antonie De Saint – Exupery - Mały Książę nie doceniał tego co posiadał. Złościła go monotonia, narzekania Róży, i niekończąca się praca. Wybrał się więc podróż podczas której poznał ludzi, którzy także nie byli zadowoleni ze swego życia, zawarł przyjaźń pilotem, a dzięki pomocy lisa zrozumiał, że Róża była dla niego najważniejsza. Właśnie te przemyślenia skłoniły go decyzji o samobójstwie, które było jedyna możliwością powrotu do ukochanego kwiatu.



• „Tango”, Sławomir Mrożek - główny bohater - Artur, jest wielkim idealistą, który pragnie przywrócić ład i porządek w swoim rodzinnym domu. Ostatecznie jednak bohater ginie, uderzony w kark przez Edka- służącego. Edek bez żadnych skrupułów zabija Artura i przejmuje władzę w domu. Zabójstwo nie zostaje potępione, nie zostaje nawet skomentowane.



• „Pętla”, Marek Hłasko – dla głównego bohatera - Kuby przeżycie opisanego w opowiadaniu dnia jest próbą. Czeka na ukochaną, która chce mu pomóc. Bohater ma zbyt słaby charakter i brak mu silnej woli. Jego pijaństwo wynika z kompleksów i ze zbyt niskiego poczucia własnej wartości. Jest ono także ucieczką przed dokonaniem w życiu zmiany, gdyż umacnia słabość człowieka. Krystyna daje Kubie do zrozumienia, że od niego zależy jej los, a ta świadomość jest dla jego słabej psychiki takim ciężarem, że woli popełnić samobójstwo, niż stanąć z nią oko w oko.



• „Śmierć”, Halina Poświatowska – autorka próbuje odpowiedzieć na pytanie czym jest śmierć. Dochodzi do wniosku, że dla każdego jest czymś innym:

„dla przyrodnika

jesteś zagadką jak życie

dla fizyka

przeistoczeniem materii

dla wierzącego

przejściem do innego bytu

dla cierpiących wyzwoleniem.”



• „U wrót doliny”, Zbigniew Herbert – w wierszu odnajdujemy nawiązanie do obozów masowej zagłady. Scena w wierszu przypomina drogę skazańców „do gazu”, a aniołowie bezwzględnych oprawców. Ludzie zostali pozbawieni resztek swojego człowieczeństwa, od tego momentu są jedynie „beczącym stadem dwunogów”. Dzieci oddzielono od ich matek. Niektórzy się buntują (słychać krzyki), inni idą spokojnie, z opuszczonymi głowami, tak jakby się poddali, jednak w dłoniach ściskają stare fotografie z nadzieją, że nie zostaną im odebrane. Sąd ostateczny jest niczym selekcja: na tych którzy zostaną ocaleni i tych dla których są to ostatnie minuty życia, przed uduszeniem w komorze.



• „Wywiad”, Miron Białoszewski - bohaterami utworu są dwie postaci: MISTRZ MIRON oraz PANI GOŚĆ. Bohaterka przychodzi do domu MISTRZA MIRONA, wprasza się do środka i rozpoczyna rozmowę. Ten bierze ją za „dziennikarkę”. Jest to jednak przypuszczenie błędne. PANI GOŚĆ okazuje się być śmiercią, wymierzającą karę. Karę „za życie”, jak tłumaczy bohaterowi. Ten, przyjmuje to ze zdziwieniem, ale i z ulgą, podsumowując: „Nareszcie spokój”.



• „Kot w pustym mieszkaniu”, Wisława Szymborska - podmiotem lirycznym wiersza jest kot, którego właściciel zmarł i zostawił go samego w pustym mieszkaniu. Śmierć pojawia się już w pierwszym wersie: „Umrzeć – tego nie robi się kotu”. Cały utwór utrzymany jest w tonacji delikatnej pretensji kota do właściciela za to, że odszedł. Autorka opisuje pustkę, jaka powstaje po śmierci człowieka.



• „Weronika postanawia umrzeć”, Paulo Coelho – tytułowa bohaterka nie miała problemów, była młodą, piękną kobietą, cieszyła się powodzeniem u mężczyzn, miała dobrą pracę, rodzinę, przyjaciół, wszystko czego potrzeba do życia. Mimo to nie była szczęśliwa. Uważała swoje życie za monotonne i pozbawione perspektyw, czuła się bezużyteczna i sądziła, że życie przyniesie tylko cierpienie. Dążyła do zakończenia swojej „marnej egzystencji” i rozpoczęcia nowego, lepszego bytu. Dlatego pewnego dnia postanowiła połknąć tabletki nasenne. Utwór Paula Coelho zdecydowanie potępia próby odebrania sobie życia. Weronika została odratowana, ale jej serce było niezdolne do pracy, więc pozostało jej kilka dni życia w zakładzie psychiatrycznych do którego trafiła. Pośród umysłowo chorych odkryła co to gniew, miłość, przyjaźń, pociąg seksualny i tym samym nabrała chęci do życia w momencie, gdy zostało jej niewiele czasu.



• „Oscar i pani Róża”, Eric-Emmanuel Schmitt - utwór to krótka powiastka o naszych marzeniach i o tym jak żyć, ale przede wszystkim przypowieść o śmierci chorego na białaczkę dziesięcioletniego chłopca Oscara. Mamy tu motyw śmierci dziecka, ale też przykład śmierci skrzętnie ukrywanej przed samym umierającym. Chłopczyk wie, że umrze, choć nikt z dorosłych mu tego nie powiedział – „wszyscy głuchną, jeśli powie się coś o umieraniu” – mówi Oscar. Pokazuje nam także inną postawę tak częstą w obecnych czasach. Bohater uzmysławia czytelnikom, że myśl o śmierci nie musi powodować bólu, nie musimy się jej bać, bo: „Śmierć nie jest karą, jest faktem”.



Motyw śmierci w malarstwie



„Triumf śmierci”, Pieter Bruegel przedstawił triumf śmierci jako armię tysiąca szkieletów z kosami na chudych koniach, czasami chytrze przebranych, by oszukać swoje ofiary. Atakują każdego bez względu czy jest monarchą, szarym człowiekiem z ludu, czy będzie się bronił, podda się bez walki, czy jak błazen schowa się pod stół. W prawym dolnym rogu widzimy szkielet, który pokazuje królowi klepsydrę oznajmującą mu w ten sposób, że jego czas minął. Na obrazie widać dramat bezbronności ludzi w walce ze śmiercią, jej wszechwładzę. Los jednostki stapia się z losem zbiorowym. Widzimy w lewym dolnym rogu parę kochanków starających się udawać, że wszystko, co dzieje się wokół, ich nie dotyczy. Śmierć zapędza ludzi do wielkiego pudła, na którego klapie widnieje znak krzyża. Po bokach znajdują się armia szkieletów gotowa atakować ludzi. Śmierć triumfuje nad całym światem, nie ma przed nią ratunku.



„Czterej Jeźdźcy Apokalipsy”, Albrecht Dϋrer - niemiecki artysta wydał szczegółowo przedstawia biblijnych bohaterów. Pierwszy jedzie na białym koniu i trzyma w ręku łuk - jest symbolem Podboju. Drugi- trzymający miecz, jedzie na koniu barwy ognia - symbolizuje Wojnę. Trzeci, który trzyma w ręku wagę i jedzie na czarnym koniu, to symbol Głodu. Trzej jeźdźcy pędzą naprzód tratując wszystko, co napotykają na swej drodze. Czwarty jeździec, który ma postać szkieletu na trupo-bladym koniu, to śmierć, która podąża tuż za Podbojem, Wojną i Głodem zbierając krwawe żniwa. Dzieło Dϋrera osiągnęło wspaniały ładunek ekspresyjny dzięki połączonemu działaniu rzeczywistości i fantazji.



„Złożenie do grobu”, Rafaela Santi - dzieło nawiązuje do śmierci na krzyżu i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa. Obraz cechuje harmonia, realizm i trójwymiarowość. Układ kompozycji dzieli postacie na dwie grupy. Pierwsza gromadzi się wokół martwego ciała Zbawiciela, druga zaś wokół mdlejącej z rozpaczy Maryi. Dramatyczność sytuacji podkreślają gwałtowne gesty i wymowne spojrzenia dziewięciu osób stłoczonych w wąskiej przestrzeni obrazu. Twarze wszystkich postaci przedstawionych na obrazie wyrażają ból, cierpienie i rozpacz. Męczeńską śmierć Mesjasza podkreśla zastosowanie odpowiedniego kolorytu, w którym przeważają czerwienie, ochry i żółcie. Ciało Chrystusa nosi na sobie znaki ukrzyżowania – rany po gwoździach; widoczny jest także przebity prawy bok oraz korona cierniowa.



„Kochanowski nad zwłokami Urszulki”, Jan Matejko - na płótnie widać poetę z Czarnolasu żegnającego pocałunkiem córkę, która leży w drewnianej trumnie. Refleksyjny nastrój stwarza świeca, krzyż - zarówno na ścianie jak i na sercu niewinnej istoty oraz obraz Maryi. Sam tytuł jest wstrząsający - zwłoki wywołują u negatywne emocje. Obraz pokazuje, iż cierpiący Ojciec chce być przy dwuipółletnim dziecku, w jego ostatniej wędrówce.



„Thanatos I” (1898), Jacek Malczewski - malarz przedstawia Thanatosa jako dorodną kobietę z biegnącymi szerokimi łukami skrzydłami, która pojawia się zwykle w realnym świecie polskiego, archetypicznego dworu. W obrazach występuje kontrast pomiędzy erotyzmem ciała niewiasty a kosą – narzędziem śmierci. Artysta obdarzył nas niezwykłym, pełnym powagi, dostojności i hieratycznej posągowości wizerunkiem śmierci, dopełnionym zmysłowością i tajemnicą Erosa. Nie jest ona straszna ani umowna, jawi się jako konieczny i przynoszący ukojenie kres ludzkiej wędrówki.



„Thanatos” (1899), Jacek Malczewski - śmierć pojawia się w scenerii przydomowego pejzażu. Przyodziana w czerwoną draperię, silna, atrakcyjna i dojrzała, zwrócona jest w kierunku mężczyzny w podeszłym wieku spoczywającego na podokienniku. Starzec był zapewne świadomy rychłego nadejścia kresu jego życia, oczekiwał jej w niczym niezmąconym spokoju. Zjawiła się niepostrzeżenie, cicho i dyskretnie, by zebrać swoje żniwo. Śmierć stanowi tu swoista dominantę na tle ciemnych barw polskiego dworu, o czym zadecydował odpowiedni dobór kolorytu jej szat oraz znakomite operowanie światłem przez malarza.



• „Śmierć” (1902), Jacek Malczewski – na obrazie widzimy starszego mężczyznę i kobietę z kosą - śmierć. Śmierć trzyma rękę na oczach mężczyzny, możemy przypuszczać, że w tym momencie odbiera mu życie. Jak widać, mężczyzna nie ucieka, nie boi się, wręcz przeciwnie przyjmuje śmierć ze spokojem, z tęsknotą. Patrząc na ręce, twarz mężczyzny, można stwierdzić, że człowiek ten bardzo wiele przeżył, dużo pracował, jest on po prostu zmęczony długim, ciężkim życiem, a śmierć jest dla niego utęsknionym wybawieniem.



• „Guernica”, Pablo Picasso - głównym bodźcem twórczym stał się dla Picassa atak niemieckich bombowców na tytułowe miasto 26 kwietnia 1937 r.. Z technicznego punktu widzenia „Guernica” jest zasadniczo rysunkiem, kompozycją i syntezą. Malowany w odcieniach czerni, szarości i bieli, obraz jest karykaturalnie przerysowaną wizją terroru i przerażenia. Postaci trzech kobiet, z ciałem martwego dziecka na rękach, płaczącej oraz niewiasty z lampą, poszarpane i zniekształcone ciało żołnierza ściskającego w martwej dłoni miecz, otwarte usta wydające jakby zbiorowy krzyk przerażenia, wykrzywiony grymasem bólu pysk konia, złowieszczy łeb okrutnego byka i żarówka otoczona ostrymi zębami korony słonecznej - wszystko to oddaje horror wojny totalnej.



Motyw śmierci w filmie



„Katyń”, reżyseria Andrzej Wajda - film ukazuje mord masowy - zbrodnię na prawie 19 tysiącach oficerach. 17 września po ataku ZSRR na Polskę, schwytano i wywieziono do obozów setki polskich oficerów. Przetrzymywano ich w trzech obozach tworzonych specjalnie do tego celu: kozielskim, ostaszkowskim, starobielskim. Z obozów jeńcy zostali przewiezieni w okolice Katynia, do lasu. W lesie wykopano ogromny dół, zbiorową mogiłę. Żołnierze radzieccy kolejno wyprowadzali więźniów z ciężarówek i zabijali strzałem z bliska w potylicę. Kiedy już wszyscy nie żyli Rosjanie zasypali dół i opuścili las.



„Pasja”, reżyseria Mel Gibson - wstrząsający film o ostatnich chwilach z życia Chrystusa zmusza widza do refleksji nad Jego śmiercią. Jezus został skazany na śmierć, ponieważ domagał się tego lud. Zanim jednak umarł przeszedł bardzo ciężką drogę, pełną bólu, cierpienia, płaczu – w filmie wszystko pokazane jest w bardzo naturalistyczny sposób. W szczególny sposób warto przyjrzeć się samej śmierci. Gdy Jezus wraz z 2 łotrami wisiał na krzyżu ludzie śmiali się z niego, z niecierpliwością czekali na Jego koniec. W tym czasie skazani rozmawiali między sobą. Widać było spokój w oczach Zbawiciela, ponieważ wiedział, że śmierć to tylko pewien etap, dzięki któremu można trafić do Królestwa Niebieskiego. O poranku Chrystus wypowiedział następujące słowa: „Ojcze, w Twoje ręce oddaje mojego ducha” i odszedł do Pana.



„Pora umierać”, reżyseria Dorota Kędzierzawska – główna bohaterka - Aniela to starsza pani żyjąca samotnie w starym domu. Dni spływają jej na prostych czynnościach, rozmowach z psem - jej jedynym towarzyszem. Aniela obserwuje życie dziejące się na zewnątrz, ale niewiele ją ono obchodzi. Syn, który czasami, i wyłącznie z obowiązku ją odwiedza, jest tylko żałosnym cieniem, dowodem porażki, osobą jakby z innego wymiaru. Ale Aniela nie ma pretensji do świata, nie ma w niej zgorzknienia, jest za to powolne godzenie się z nieuchronnością, żartobliwe dystansowanie się do spraw doczesnych. Na uwagę zasługuje scena , w której bohaterka postanawia umrzeć. Zabiera się do tego z pełnym zachowaniem funeralnego obrzędu (czarna suknia, różaniec, gromnica). W pewnym momencie zrywa się z łoża, stwierdzając, że to jakaś głupota z tym umieraniem, i co tez jej w ogóle przyszło do głowy.



• „Tatarak”, reżyseria Andrzej Wajda - historia starzejącej się, doświadczonej życiem i schorowanej doktorowej Marty borykającej się z nudą i wspomnieniami. Żyje ze swym mężem w małym miasteczku. Przypadek sprawi, że przypomni sobie, czym jest miłość, a nawet fizyczna fascynacja. Spotkanie z młodym mężczyzną i jego tragiczna śmierć w trakcie wspólnej kąpieli wywołują w niej uczucia i reakcje, jakich sama się nie spodziewała.



Motyw śmierci - propozycje wstępu



A. Motyw śmierci w literaturze. Dokonaj analizy wybranych utworów z różnych epok.



Przykład wstępu:



Śmierć jest zjawiskiem nieodłącznie towarzyszącym człowiekowi w jego codziennej życiowej drodze. Fakt, iż wszyscy jesteśmy śmiertelni i któregoś dnia każdemu z nas przyjdzie stanąć z nią twarzą w twarz jest oczywistą, choć w historii dziejów ludzkości przez nielicznych zuchwalców raz po raz, bezskutecznie podważaną prawdą. Jako trudna do zdefiniowania, nieprzewidywalna i tak naprawdę do końca nie odkryta, śmierć od zamierzchłych czasów, do których sięga ludzka świadomość i cywilizacja intryguje człowieka i skłania do refleksji nad jej istotą. Popycha do poszukiwania odpowiedzi na pytanie czy na zawsze i bezpowrotnie unicestwia ona istnienie czy też stanowi jedynie moment przejścia w wymiar życia pozaziemskiego? Rodzi jednocześnie wątpliwość co do tego, jaka siła kieruje jej działaniem? Poszukując rozwiązania tych zagadek ludzie od wieków, w ramach swych wierzeń, teorii filozoficznych i wyobrażeń, wykształcali różne sposoby postrzegania śmierci oraz sposobów umierania. Starali się w ten sposób odnaleźć punkt zaczepienia na gruncie tego, jakże złożonego i pełnego niepewności problemu. Tendencje te znajdują swoje odzwierciedlenie między innymi w tworzonej przez człowieka kulturze, zwłaszcza zaś literaturze średniowiecza w twórczości okresu II wojny.



B. Wizerunek śmierci i umierania w utworach literackich i malarstwie. Zaprezentuj odwołując się do wybranych przykładów.



Przykład wstępu:



Śmierć jest jednym z podstawowych aspektów ludzkiej egzystencji, gdyż nierozerwalnie łączy się z życiem. Jest odbierana jako zjawisko negatywne, ponieważ budzi strach i powoduje cierpienie. Mimo tego, śmierć jest tematem chętnie podejmowanym przez artystów kolejnych epok. Z biegiem czasu zmieniał się sposób przedstawiania śmierci w literaturze i sztuce, niezmienna pozostaje natomiast aktualność tego tematu. Pomimo licznych prób ukazania śmierci w literaturze i sztuce wciąż pozostaje ona tajemnicą.



C. Różne oblicza śmierci w literaturze i ich funkcje.



Przykład wstępu:



Śmierć od zawsze stanowiła ważną cześć rozważań europejskich pisarzy. Odkąd tylko pojawiło się słowo pisane, ludzie snuli rozważania nad jej sensem oraz nad losami człowieka po śmierci. Na przestrzeni wieków kobieta z kosą była wybawicielką od ziemskiego cierpienia, jak i karą za grzechy oraz tragedią, która zabiera wszystko, bez względu na pochodzenie czy status społeczny. Charakterystyczne jest, ze z jednej strony śmierć uważana była za przepustkę do niebiańskiego raju, a z drugiej bliscy zawsze opłakiwali zmarłego zamiast cieszyć się jego szczęściem. W związku z ostateczną tajemnica śmierci i tym co po niej nastąpi, a także bólem i rozpaczą odejścia, autorzy przypisywali bardzo różnorodne funkcje motywowi umierania.



Motyw śmierci - propozycje zakończenia



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.



A. Motyw śmierci w literaturze. Dokonaj analizy wybranych utworów z różnych epok.



Przykład zakończenia:



Sądzę, że temat śmierci zawsze będzie dla człowieka pewnego rodzaju zagadką, czymś nieokreślonym. Jednak spojrzenie na nią zmienia się wraz z historią, wierzeniami, rozwojem nauki, czy laicyzacją społeczeństwa. W literaturze temat śmierci był podejmowany wielokrotnie i na różne sposoby, na nas ciągle większe wrażenie robi śmierć jednostki, stopniowo coraz mniejsze tysiąca, a później miliona osób. Śmierć masowa staje się anonimowa, nie znamy historii poszczególnych jednostek, ich rodzin i dzieci. Nie wiemy jaką tragedią było dla nich odejście kogoś bliskiego. Dlatego staje się to dla nas takie odległe, a wręcz abstrakcyjne. Również w dzisiejszych czasach śmierć, jak w przytoczonych powyżej przykładach, może być wyzwoleniem od cierpienia, ale może być też wielkim nieszczęściem, kiedy ginie człowiek młody, mający przed sobą całe życie i wiele planów. Śmierć jest niewątpliwie jedyną pewną rzeczą dla człowieka i powinniśmy o niej pamiętać, żyjąc zgodnie z własnym sumieniem i wyznawanymi zasadami. Nikt jednak nie jest w stanie się w pełni do niej przygotować, gdyż, niezależnie od wieku i sytuacji, zawsze przychodzi niespodziewanie.



B. Wizerunek śmierci i umierania w utworach literackich i malarstwie. Zaprezentuj odwołując się do wybranych przykładów.



Należy zwrócić uwagę na kilka wniosków dotyczących motywu śmierci. Przede wszystkim wizerunek ten zmieniał się na przestrzeni wieków. W zależności od epoki zmiany te były dosyć widoczne. Pragnę również zauważyć, że wraz ze zmianą postaci, stosunek ludzi również często się przeinaczał. Z początku była to fascynacja samą postacią i tym, co dzieje się po śmierci z duchem, jak i z ciałem. Później nieszczęśliwie zakochani (i nie tylko) traktowali ją, jako rodzaj ucieczki od problemów codziennego życia. Dzieła literackie XX wieku pokazały moim zdaniem trochę mieszane odczucia, co do śmierci. Być może było to spowodowane wydarzeniami, które miały miejsce w ubiegłym stuleciu. Sądzę jednak, że stosunek ludzi zależał od przyjętych postaw, ideologii i panującego światopoglądu. Te właśnie czynniki w dużej mierze decydowały o postawie człowieka wobec śmierci. Śmierć będzie częściej kojarzona z końcem życia, aniżeli z początkiem życia wiecznego, ponieważ człowiek zawsze szybciej uwierzy w to co namacalne, co go otacza, niż w rzeczywistość niepoznawalną ludzkimi zmysłami, wymagającą wielkiej wiary.



Motyw śmierci - tematy wypracowań



Temat śmierci można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:



• Śmierć w literaturze różnych epok.

• Motyw śmierci w literaturze. Dokonaj analizy wybranych utworów z różnych epok.

• Motyw umierania ukazany w literaturze. Omów na wybranych przykładach.



Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu. Innym sposobem ujęcia motywu śmierci jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:



• Motyw śmierci w literaturze i sztukach plastycznych. Omów zagadnienie, odwołując się do wybranych dzieł.

• Śmierć jako motyw w literaturze i sztuce. Przeanalizuj zagadnienie na wybranych przykładach.

• Wykorzystanie motywu śmierci w utworach literackich i malarskich XIX i XX wieku. Omów, analizując wybrane dzieła.

• Różne sposoby ukazywania śmierci i umierania w literaturze i malarstwie renesansu oraz przełomu XIX i XX wieku.

• Wizerunek śmierci w utworach literackich i malarstwie. Zaprezentuj odwołując się do wybranych przykładów.



W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy taneczne występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania funkcji śmierci w tekstach kultury. Temat można sformułować następująco:



• Funkcje motywu śmierci w literaturze i sztuce. Przedstaw na podstawie wybranych utworów.

• Różne oblicza śmierci w literaturze i ich funkcje.



Pośród innych wariantów tematów dotyczących śmierci odnaleźć można takie, które przedstawiają wyłącznie śmierć samobójczą, śmierć bohaterską, lub skupiają się na stosunku człowieka do śmierci:



• Motyw samobójstwa w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach pochodzących z różnych epok.

• Samobójstwo jako temat utworów literackich różnych epok.



• Sposoby ukazywania bohaterskiej śmierci w literaturze. Scharakteryzuj je na podstawie wybranych utworów różnych epok literackich.

• Bohaterska śmierć w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach literackich.



• Człowiek wobec śmierci w poznanych utworach literackich różnych epok. Przedstaw na wybranych przykładach.

• Przedstaw różne wyobrażenia ludzi dotyczące śmierci w oparciu o wybrane dzieła literackie.



We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok.



Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.



Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:



• Śmierć jako zjawisko fascynujące człowieka od zarania dziejów.

• W literaturze problem śmierci jest podejmowany niezwykle często.

• We wszystkich epokach niemal każdy twórca podejmował temat śmierci.

• Myśl o śmierci towarzyszyła człowiekowi praktycznie od zawsze. Istnieją na to dowody w poezji, prozie, dramacie czy sztukach pięknych.

• Pomimo licznych prób ukazania śmierci w literaturze i sztuce wciąż pozostaje ona tajemnicą.

• Temat śmierci jest ciągle aktualny i fascynuje wielu artystów, dlatego też powstało mnóstwo dzieł poruszających tę kwestię.



• Śmierć jest zjawiskiem ponadczasowym, które na przestrzeni epok literackich zmienia swój wizerunek.

• Artyści próbując przybliżyć innym tajemnicę śmierci przedstawiali w swoich dziełach własne wyobrażenia umierania i życia pośmiertnego.

• Motyw życia i śmierci towarzyszy ludzkości od początku jej istnienia poprzez wszystkie epoki literackie i artystyczne.

• Z biegiem czasu zmieniał się sposób przedstawiania motywu śmierci w literaturze, niezmienna pozostaje natomiast aktualność tego tematu.

• Motyw śmierci i umierania pojawiał się często w literaturze i sztuce, jednak z biegiem czasu przybierał nowe formy oraz budził różnorodne emocje.

• W zależności od epoki historycznej, kultury, światopoglądu i głoszonych idei człowiek próbował oswajać śmierć, pojąć jej zagadkę.



• Różnorodne sposoby pojmowania motywu śmierci i sposobu umierania są ściśle uzależnione od uwarunkowań historycznych, światopoglądowych i epokowych.

• Literatura odbiega od przedstawiania śmierci wyłącznie w biologicznym wymiarze, nadając jej określony sens.



Można sformułować tezę w formie cytatu:



• „Żyć jest bardzo niezdrowo. Kto żyje, ten umiera.”

• „Ta straszna rzecz zwana trupem jest w nas obecna już dziś”

• „Śmierć otwiera człowiekowi drogę do wieczności, jest jednak sama w sobie czymś potwornym, niosąc zniszczenie i szpetotę.”



Wśród innych tez możemy wyróżnić:



• W romantyzmie twórcy ukazywali śmierć bohaterów w celu ukazania właściwej postawy patriotycznej, jednak sposoby przedstawiania zgonu bohatera były różne – praca ogranicza zasięg poszukiwań literackich do epoki romantyzmu.

• Ucieczka przed realnym życiem, zagubienie w świecie wartości oraz niedojrzałość i nieodpowiedzialność jako źródła decyzji samobójczej wybranych bohaterów literackich.

• Samobójstwo w literaturze jako potępienie aktu samoagresji.



Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca. Inny obraz śmierci występuje w średniowieczu, gdzie mamy do czynienia np. z danse macabre i wizerunkiem kościotrupa, inaczej w późniejszej literaturze ukazującej śmierć romantycznych kochanków, a w końcu masowe zagłady z XX wieku.



Motyw śmierci - literatura przedmiotowa



1. Abramowska J., Jan Kochanowski, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2001.

2. Aries P., Człowiek i śmierć, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989, s. 116-128.

3. Bolecki W., „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Warszawa 1997.

4. Camus A., Mit Syzyfa. De Agostini Polska Sp. Z o.o.. Warszawa 2001, s. 11-29.

5. Contemptus mundi, [w:] Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, pod. red. Kopaliński W., Deagostini, Wiedza Powszechna, Warszawa 1967.



6. Cieśla-Kotytowska M., „Dziady” Adama Mickiewicza, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1995.

7. Czerni K., Szczerski A., Śmierć - 1902. [w:] Wielcy Malarze. Ich życie, inspiracje i dzieło. Jacek Malczewski, cz. 92, Wydaw. P.O. Polska Sp. zo.o. Wrocław 2003, s.18-19.

8. Dobrzyński R., Zwycięstwa Guerniki., Wydawnictwa Radia i Telewizji, Warszawa 1988, s. 60-100.

9. Drabarek B., Falkowski J., Rowińska I., Szkolny słownik motywów literackich, Wydawnictwo Kram, Warszawa 2000, hasło: śmierć, s.434-446.

10. Epoki literackie. Od antyku do współczesności, red. M. Hanczakowski, M. Kuziak, A. Zawadzki, B. Żynis, Wydawnictwo PPU „PARK”, Bielsko-Biała 2003.



11. Grzeszczuk S., „Treny” Jana Kochanowskiego, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1988.

12. Huizinga J., Wizerunek śmierci, [w:] tegoż, Jesień średniowiecza, s.168-184, Warszawa 1974.

13. Jakimowicz A., Jacek Malczewski, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1974.

14. Jakubowski J. Z., Porozmawiajmy o poezji, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1979, str. 283-295.

15. Janion M., Romantyzm i historia, PWN, Warszawa 1978.



16. Józefczyk K., Motyw śmierci [w:] Zdasz maturę z języka polskiego. Motywy literackie cz. I, Wydawnictwo „Piątek trzynastego,” Łódź 1999.

17. Klasycyzm niemiecki. Życie i twórczość Goethego i Schillera, wybór, oprac. i red. Gunter Albrecht, Johannes Mittenzwei. [przeł. Jacek Buras et al.]. Państwowy Instytut Wydawniczy. Warszawa. 1970, s. 98-107.

18. Komorowski J., „Makbet” Williama Shakespeare`a, WSiP, Biblioteka Analiz Literackich, Warszawa 1989.

19. Kosiek T., Nawrot A., Sętkowska - Steczek G., Skrzypek Ł., „Słownik motywów literackich”, Kraków 2004, s. 354 – 360.

20. Kowalczykowa, A., Arcydzieła malarstwa: Dżuma, Wydawnictwo Stentor, Warszawa. 1997.



21. Kowalczykowa A., Samobójcy romantyczni, [w:] Style zachowań romantycznych. Propozycje, dyskusje., red. Maria Janion i Marta Zielińska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986.

22. Kowalska A., „Dżuma” Alberta Camusa. Biblioteka analiz literackich, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1968, s. 37-91.

23. Krzysztofowicz-Kozakowska S., Wielcy malarze. Wybitne dzieła. Jacek Malczewski, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2005.

24. Krzysztofowicz-Kozakowska S., Sztuka Młodej Polski, wyd. Ryszard Kluszczyński, Kraków 1999, str. 97.

25. Kulczycka – Saloni J., Straszewski M., Romantyzm. Pozytywizm, [w:] Literatura polska, praca zbiorowa, t. 2, Warszawa 1990.



26. Kuleszewicz R., Słownik symboli literackich, Wydawnictwo Printex, Białystok 2000, s.220-223.

27. Lementowicz U., Poezje Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2002.

28. Lementowicz U., „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, „Biblios”, Lublin 2007.

29. Lementowicz U., „Cierpienia młodego Wertera” Johanna Wolfganga Goethego, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2003.

30. Lementowicz U., „Dżuma” Alberta Camus, „Biblios”, Lublin 2006.



31. Łopata A., Średniowieczny wizerunek śmierci, [w:] „Język Polski w Szkole Średniej”, 1990/1991, nr 1, s. 12-21.

32. Michałowska T., Średniowiecze. Wielka historia literatury polskiej, [tu:] Wprowadzenie w epokę, memento Mori, danse macabre, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995, s. 516-527.

33. Miłkowski T., Leksykon dzieł i tematów literatury powszechnej, Książka i Wiedza, Warszawa 2002, s. 766-768.

34. Nyczek T., Zdzisław Beksiński, Arkady, Warszawa 1989, str. 65.

35. Ostasz G. i in., Pokolenie [w:] Nad wierszami Baczyńskiego. Wyd. Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 1998.



36. Pelc J., Wstęp, [w:] J. Kochanowski, Treny, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław1972, s. 69 – 90.

37. Pieńkos A., Motyw śmierci w malarstwie, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002.

38. Polańczyk D., „Makbet” Williama Szekspira, Wydawnictwo Biblios, Lublin 2008.

39. Polańczyk D., „Romeo i Julia” Williama Szekspira, [w:] „Biblioteczka opracowań”, Zeszyt 14, Lublin 2006.

40. Ratajczek W., Motyw śmierci, [w:] Słownik motywów literackich, Wydawnictwo „Skrypt”, Warszawa 2003.



41. Sokół L., Witkacy, W małym dworku., Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa1987, s. 15 – 28.

42. Śmierć, [w:] Nawrot A., Słownik motywów literackich, Wydawnictwo Greg, Kraków 2004.

43. Triumf śmierci, [w:] Wielka kolekcja sławnych malarzy Pieter Bruegel między 1525 a 1530-1569, Wydawnictwo Oxford Educational Sp. z o.o., Poznań 2006.

44. Vrtel-Wierczyński S., Średniowieczna poezja polska świecka, str. XV-XXXIX, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1952.

45. Węgrzyniakowa A., Nie ma rozpusty większej niż myślenie. O poezji Wisławy Szymborskiej, Towarzystwo Zachęty Kultury, Śląsk, 1996, str. 72-73.



46. Wilczycka D., „Konrad Wallenrod” Adama Mickiewicza, Biblios, Lublin 2006

47. Włodarski M. i in., Ars moriendi w literaturze polskiej XV i XVI wieku, Wydawnictwo Znak, Kraków 1987.

48. Zamarovski V., Tanatos, [w:] Bogowie i herosi Mitologii greckiej i rzymskiej, Świat Książki, Warszawa 2003, s. 429.

49. Zaworska H., „Medaliony” Zofii Nałkowskiej, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1984.



Motyw śmierci - literatura podmiotowa



Lista najpopularniejszych tekstów kultury odwołujących się do motywu śmierci:

Książka:




1. Baczyński K. K., Pokolenie [w:] tegoż, Utwory zebrane. Wydawnictwo Literackie, Kraków 1994.

2. Baka J., Uwagi śmierci niechybnej, [w:] Barwy Epok. Kultura i literatura,:WSiP, Warszawa 2002, s. 372-374.

3. Baudelaire Ch., Padlina, [w:] Kwiaty zła, Wydawnictwo Siedmioróg, Wrocław 1997.

4. Białoszewski M., Wywiad (z kabaretu Kici Koci), [w:] Poezja polska w szkole średniej od średniowiecza do współczesności, Wydawnictwo Kama, Warszawa 1999, s. 126-128.

5. Biblia. Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań 1980.



6. Borowski T., Ludzie, którzy szli, U nas w Auschwitzu i Proszę Państwa do gazu, [w:] tegoż, Wspomnienia. Wiersze. Opowiadania, PIW, Warszawa 1977.

7. Camus A., Dżuma, przeł. Joanna Guze, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1973.

8. Camus A., Obcy, Państwowy Instytut Wydawniczy. Warszawa 1995.

9. Coelho P., Weronika postanawia umrzeć. Wydawnictwo Drzewo Babel, Warszawa 2000.

10. Dynysiuk J., Wyznanie nieboszczyka, [w:] Asymetria słowa, Głuchołazy 1999, s. 26.



11. Goethe J. W., Cierpienia młodego Wertera, przeł. Leopold Staff, Wydawnictwo Arcanum, Bydgoszcz 1990.

12. Herbert Z., U wrót doliny, [w:] Wiersze wybrane, Kraków 2004, s. 45.

1. Herling-Grudziński G., Inny świat: zapiski sowieckie, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 2000.

13. Hłasko M., Pętla, [w:] tegoż, Opowiadania, Wydawnictwo „ELF”, Warszawa 2002.

14. Kochanowski J., Treny,, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1972.

15. Korab- Brzozowski Stanisław, O przyjdź, [w:] T. Weiss, Literatura Młodej Polski, WSiP, Warszawa 1987.



16. Krall H., Zdążyć przed Panem Bogiem, Wydawnictwo a5, Kraków 2005.

17. Legenda o świętym Aleksym [w:] Włodarski M. (oprac), Polska poezja świecka XV wieku, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1997.

18. Mickiewicz A., Dziady cz. II, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1971.

19. Mickiewicz A., Reduta Ordona, [w:] tegoż, Dzieła, tom I, Wydawnictwo Czytelnik, Kraków 1949.

20. Mickiewicz A., Śmierć pułkownika, [w:] tegoż, Dzieła, tom I, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1993.



21. Mickiewicz A., Konrad Wallenrod, Oficyna Wydawnicza „Promocja”, Wrocław 2001.

22. Mrożek S., Tango, Oficyna Literacka Noir sur Blanc, Warszawa 2006.

23. Naborowski Daniel, Krótkość żywota, [w:] Poeci polskiego baroku, Pod red. Jadwigi Sokołowskiej, Kazimiery Żukowskiej, Warszawa 1965.

24. Nałkowska Z., Granica, Prószyński i S-ka, Warszawa 2001.

25. Nałkowska Z., Medaliony, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1970.



26. Parandowski J., Tanatos, [w:] Mitologia, Wydawnictwo Plus Londyn 1992, s. 161-163.

27. Pieśń o Rolandzie, Wydawnictwo Kama, Warszawa 1995.

28. Poświatowska H., Śmierć, [w:] tejże, Wiersze wybrane, Wydawnictwo Literackie Kraków 1992, s. 234.

29. Prus B., Antek [w:] tegoż, Opowiadania, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1956.

30. Przerwa-Tetmajer K., Nie wierzę w nic [w:] tegoż, Wiersze, Wydawnictwo Algo, Warszawa 2007.



31. Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią, [w:] Poezja polska w szkole średniej od średniowiecza do współczesności, Wydawnictwo Kama, Warszawa 1999, s. 6-10.

32. Saint-Exupery A. de, Mały Książę, Wydawnictwo Siedmiogród, Wrocław 1998.

33. Schmitt E., Oscar i Pani Róża, tłum. Grzegorzewska B., Wydawnictwo Znak, Kraków 2005.

34. Shakespeare W., Romeo i Julia, Akt I, scena I i V, przeł. [z ang.] Maciej Słomczyński, Zielona Sowa, Kraków 2004.

35. Shakespeare W., Makbet, przekł. [z ang.] Maciej Słomczyński, Wydawnictwo „Zielona Sowa”, Kraków 1998.



36. Shakespeare W., Król Lear, przeł. [z ang.] Maciej Słomczyński. „Zielona Sowa”, Kraków 2002.

37. Shakespeare W., Hamlet, przeł. [z ang.] Stanisław Barańczak.: „Znak”, Kraków 2002.

38. Słowacki J., Sowiński w okopach Woli, [w:] tegoż, Dzieła wszystkie, pod red. J. Kleinera, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1952.

39. Sofokles, Antygona. Król Edyp, tł. Kazimierz Morawski, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006.

40. Sofokles, Król Edyp, Biblioteka Narodowa, Kraków 1992.



41. Szekspir W.,: Hamlet, Wydawnictwo Siedmiogród, Wrocław 1996.

42. Szymborska W., Kot w pustym mieszkaniu, [w:] tejże, Koniec i początek, Wydawnictwo a5, Kraków 1996.

43. Witkiewicz S. I., W małym dworku, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987.



Malarstwo:



1. Beksiński Zdzisław, 26, 1976 [w:] Tadeusz Nyczek Zdzisław Beksiński, Arkady, Warszawa 1989, str. 65.

2. Breughel Pieter starszy, Triumf śmierci, 1562, Museo del Prado, [w:] Arcydzieła malarstwa, pod red. A. Dobrzyckiej, Wrocław 2002.

3. Durer Albrecht, Czterech jeźdźców Apokalipsy, 1497-98, Staatliche Kunsthalle, [w:] B. Osińska, Sztuka i czas, WSiP, Warszawa 2004.

4. Goya Francisco, Rozstrzelanie powstańców madryckich, 1814, Museo del Prado.

5. Holbein Hans, Danse macabre, [w:] K. Mrowcewicz, Przeszłość to dziś, STENTOR, Warszawa 2004.



6. Malczewski Jacek, Śmierć na etapie, 1891, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Poznań, [w:] Andrzej Jakimowicz, „Jacek Malczewski”, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1974.

7. Malczewski Jacek, Śmierć, 1902, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Warszawa. [w:] Stefania Krzysztofowicz - Kozakowska Sztuka Młodej Polski, wyd. Ryszard Kluszczyński, Kraków 1999, str. 97.

8. Malczewski Jacek, Śmierć, 1911, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Poznań.

9. Malczewski Jacek, Śmierć Elenai, 1883, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Kraków.

10. Malczewski Jacek, Thanatos I, 1898, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Poznań, [w:] „Leksykon malarstwa od A do Z”, Czarzasty M., Gałęzowski A., Warszawa 1998.



11. Malczewski Jacek, Thanatos II, 1898, olej na płótnie, Muzeum Sztuki, Łódź.

12. Malczewski Jacek, Thanatos, 1898-99, olej na płótnie, Muzeum Narodowe, Warszawa.

13. Millais John Everett, Ofelia, 1851 – 1852, Tate Britain, London.

14. Bocklin Arnold, Dżuma, 1898, Montanta State University.

15. Picasso Pablo, Guernica, 1937, olej na płótnie, Museo Reina Sofia.

16. Santi Rafael, Złożenie do grobu, 1507, olej na desce, Galeria Borghese.

17. Taniec śmierci, malarz nieznany, ok.1670.



Film:



1. Pasja, reż. Mel Gibson, [film] USA 2004.

2. Truposz, reż. Jim Jarmusch, [film] Japonia, Niemcy, USA 1996.

3. Piętno śmierci, reż. Akiro Kurosawa, [film] Japonia 1952.

4. Pora umierać, reż. Dorota Kędzierzawska, [film] Polska 2007.

5. Katyń, reż. Andrzej Wajda, [film] Polska 2007.



6. Niebieski, reż. Krzysztof Kieślowski, [film] Francja, Polska, Szwajcaria, Wielka Brytania 1993.

7. Filadelfia, reż. Jonathan Demme, [film] USA 1993.

8. Pokój syna, reż. Nanni Moretti, [film] Francja, Włochy 2001.

9. Pearl Harbour, reż. Michael Bay, [film] USA 2001.

10. Pola śmierci, reż. Roland Joffe, [film] Wielka Brytania 1984.



11. Odważny, reż. Johnny Deep, [film] USA 1997.

12. Trzecia część nocy, reż. Andrzej Żuławski, [film] Polska 1972.

13. Miłość jako choroba przenoszona drogą płciową, reż. Krzysztof Zanussi, [film] Francja, Polska 2000.

14. Tatarak, reż. Andrzej Wajda, [film] Polska 2009.