Jesteś w: Motyw utopii i antyutopii

Motyw utopii i antyutopii

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw utopii i antyutopii - wprowadzenie



Motywy utopii i antyutopii są trudne do rozróżnienia. To, czy dana wizja jest utopią, czy antyutopią, zależy od intencji autorskiej, czasami trudnej do odczytania. Dlatego przy omawianiu utopii warto uwzględnić także pewne wizje antyutopijne, a przy temacie antyutopii wyjść od utopii jako pierwowzoru gatunku antyutopii.



Utopia oznacza z greckiego miejsce, którego nie ma. Jest to słowo stworzone przez Tomasza More`a, autora pierwszej utopii w literaturze. Definicji terminu jest wiele, jedna z nich określa utopię jako gatunek literacki, prezentujący obraz państwa i społeczeństwa idealnego, skontrastowany z tym, który istnieje w rzeczywistości. Jest to wizja wolnego, równego, idealnego społeczeństwa, która dalece odbiega od rzeczywistości i panujących stosunków społecznych, nie mając możliwości zaistnieć.



Antyutopia jest krytyką utopii, przedstawia wizję świata pełnego nierówności, rywalizacji o władzę, chęci zysku, poniżania słabszych. W literaturze bywa utworem satyrycznym, ośmieszającym bądź parodiującym dzieła pisarzy utopijnych, przedstawiającym świat totalitarny, dążący do samozniszczenia.



W literaturze przedmiotu pojawia się także pojęcie dystonii. O ile antyutopia oznacza krytykę utopii, satyrę rzeczywistości utopijnej, o tyle dystopia jest po prostu wizją społeczeństwa totalitarnego, zdążającego ku zagładzie. W niniejszej pracy nie dokonujemy rozróżnienia między antyutopią i dystopią.




Granica między pojęciem utopii i antyutopii jest także płynna, często zależy od intencji autora – może on albo przedstawiać daną idealną rzeczywistość, państwo jako wzór, albo tę rzeczywistość ośmieszać. Ze względu na płynność tej granicy nie da się jednoznacznie oddzielić obu motywów. W niniejszej pracy część utworów można by zaklasyfikować zarówno do jednego, jak i do drugiego motywu, podobnie ma się z bibliografią przedmiotową. Dlatego jeśli opracowujesz któryś z motywów, przejrzyj nie tylko opracowanie jednego z nich, ale całą pracę.



Ze względu na ogrom literatury podmiotowej i przedmiotowej związanej z tym tematem część pozycji jest omówiona skrótowo, część nie jest omówiona w ogóle – są jedynie podane jako możliwe do omówienia w przypadku prezentacji dotyczącej motywu utopii i antyutopii.



Motyw utopii i antyutopii w literaturze i filmie



Platon, „Państwo” - prekursorem utopii jest dzieło Tomasza More`a, ale wątki utopijne możemy znaleźć już w Państwie Platona. Filozof przedstawia w swoim dialogu klasyfikację ustrojów ukazującą wyłanianie się kolejnych form jako proces stopniowej degeneracji ustroju idealnego opartego o zasadę maksymalnej jedności i prostoty. W takim ujęciu demokracja, którą cechował największy stopień wewnętrznego zróżnicowania, znalazła się na przedostatnim szczeblu hierarchicznej drabiny, za timokracją (rządami ludzi mężnych) i oligarchią - gorsza od niej była już tylko tyrania. Ostatecznym stanowiskiem Platona w kwestii dobrze zorganizowanego państwa jest ustrój mieszany łączący demokratyczny postulat wolności z wymaganiami rozumu - oryginalna i kontrowersyjna, ale jednak niewątpliwie jakaś z form demokratycznego państwa prawa.



Tomasz More (Morus), „Utopia” - Dokładny tytuł dzieła brzmi: Prawdziwie złota książeczka, równie pożyteczna, jak dowcipna, o najlepszym urządzeniu republiki i o nowej wyspie Utopii. Utwór powstał w 1516 i z niego właśnie wywodzi się termin utopia – neologizm utworzony przez Tomasza More`a. Utwór składa się z dwóch części. Pierwsza to dialog autora i jego przyjaciela, Petera Gilesa, ze spotkanym przypadkowo podróżnikiem, Hythlodayem, będący dyskusją na tematy aktualne. Opisany jest w niej współczesny świat, pełen zła i nieprawości. Druga część zawiera opis doskonałej krainy – wyspy Utopii, na której ów Hythloday przebywał, dostawszy się tam jako rozbitek. Utopia jest miejscem z natury bezpiecznym. Pierwotnie wyspa nazywała się Abraksa, swoją obecną nazwę ma od imienia księcia Utopusa. On to opanował ów kraj i wyprowadził go z dzikości do kultury. Utopia zawiera 54 miasta, niedaleko od siebie położone. Są one bardzo do siebie podobne, co niweczy wszelką zazdrość i spory. Stolicą Utopii jest Amaurotum. Utopianie zajmują się głównie rolą, ziemia uprawna jest rozdzielona dla każdego miasta po równo. Mieszkańcy nie uważają ziemi za swoją własność, czują się bardziej jej dzierżawcami, przez co nie potrzebują rozszerzać swoich posiadłości i nie ma między nimi konfliktów. Wszyscy Utopianie pracują, nieróbstwo jest tam tępione. W Utopii nie ma tyranii, panuje demokracja, urzędnicy są wybierani przez zespoły złożone z 30 rodzin. Spory są rozstrzygane bardzo szybko.




• Wszyscy mieszkańcy utopii ubierają się i jedzą to samo, wszyscy są obeznani z rzemiosłem. Ludzie się kształcą, a na stanowiska państwowe powołuje się tylko ludzi wykształconych. W Utopii panuje całkowita wolność, nie ma żadnego przymusu, każdy działa swobodnie. Państwo jest tam pewnego rodzaju wielką rodziną. Wszyscy pamiętają o swej wspólnocie, dzięki czemu nikt nie jest biedny. Nie ma własności prywatnej. Utopianie lekceważą złoto, gdyż ich zdaniem jest nieużyteczne, dla nich jest oznaką ludzi bezecnych. Szlachetne kamienie zebrane na brzegu morza zaś są zabawką dla dzieci.



• Utopianie nie słyszeli nic o europejskich filozofach i uczonych, ale osiągnęli to samo, co my, albo i więcej. Są ludźmi religijnymi, uznają nieśmiertelność duszy i uważają, że jest ona z łaski Boga stworzona do szczęścia. Pragnienie zaszczytów i chęć bycia lepszym uznają za głupotę. Rozkosze, przyjemności, dzielą na dobre i złe, starają się czerpać korzyści z tych dobrych. W Utopii More`a zostało zaprezentowane państwo oraz społeczeństwo idealne, doskonałe, gwarantujące szczęście wszystkim jego członkom. Fabuła utworu jest nikła, ponieważ spełnia służebną rolę wobec tematyki. Postaci są ukształtowane statycznie, są potrzebne autorowi głównie jako partnerzy dialogu albo narratorzy. Utopia jest dziełem dydaktycznym, konfrontuje dwa ukazane światy – realny z części I i fantastyczny z II. Świat fantastyczny stanowi wymarzony ideał społeczny, świat realny jest pełen zła i niesprawiedliwości.



Wolter, „Kandyd” - autor opisuje niezwykłą krainę – Eldorado (z hiszpańskiego el dorado oznacza pozłocony), do której docierają Kandyd oraz jego sługa Kakambo podczas swe wygnańczej wędrówki. Eldorado to legendarna kraina, pełna złota, w której istnienie wierzono w XVI wieku, mieszcząc ją w okolicy dzisiejszej Wenezueli. Eldorado w Kandydzie znajduje się w żyznej dolinie odciętej od świata, otoczonej niemożliwymi do przebycia górami. Jest to kraina bardzo bogata – gościniec wybrukowany jest złotem, dzieci grają w palanta rakietami wysadzonymi rubinami i szmaragdami, a zwykłe domy wyglądają jak pałace. Podróżni zapoznają się z miejscem, do którego przybyli, okazuje się, że wszystko jest tutaj idealne – ludzie są dla siebie dobrzy i życzliwi, nie ma sądów, więzień, a rządzący krainą król nie uciska obywateli.




Tytułowy bohater powiastki Woltera podróżuje po świecie, szukając swojej własnej utopii. Podczas tułaczki spotyka go wiele przeciwności losu. Jednak ostatecznie odkrywa, że wszystkie te niepowodzenia wyszły mu na tylko dobre i że musi „uprawiać teraz swój ogródek”, czyli zajmować się swoimi własnym sprawami. Nauczył się między innymi tego, że nie powinien już szukać lepszego świata, gdyż nigdy go nie znajdzie. Zamiast tego spotkają go same nieprzyjemności. Kandyd po trosze wyśmiewa myśl utopijną. Pokazuje przecież, dokąd prowadzą poszukiwania czegoś, co i tak nie jest w stanie zaistnieć w świecie realnym.



Ignacy Krasicki, „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki” - w części II Mikołaja Doświadczyńskiego przypadków Krasicki opisuje odległą, odizolowaną od świata wyspę Nipu, gdzie tytułowy Doświadczyński dostał się w wyniku katastrofy morskiej. Dzięki mędrcowi Xaoo Doświadczyński poznaje tajemnice idealnego ustroju społecznego. Nipuańczycy żyją z rolnictwa, sprawiedliwie dzieląc plony między siebie. Wszyscy są równi – właściciele ziemscy pracują tak jak służba, tak samo się też ubierają. Wszyscy chętnie pracują, a wysiłek jest dla nich źródłem zdrowia moralnego i fizycznego. Władza ma charakter patriarchalny – opiera się na władzy rodziców nad dziećmi, a na czele państwa stoi najstarszy z rodu. Mieszkańcy wyspy żyją cnotliwie: są uczciwi, szlachetni, nie znają kłamstwa, pochlebstwa czy zdrady.



Xaoo opowiada także Doświadczyńskiemu historię, która kładzie cień na idealny charakter wyspy. Opowiada mu o pewnym Nipuańczyku imieniem Laongo, który uciekł kiedyś z Nipu, a po jakimś czasie powrócił, nakłaniając rodaków do odwiedzenia innych wysp. Rzeczy, które przywiózł ze świata zewnętrznego zostały zakopane, a on sam ukamienowany. Epizod ten pokazuje słabość utopii – zamknięcie na wpływy z zewnątrz oraz zniewolenie jej mieszkańców. Doświadczyński przyglądając się życiu pasterzy-oraczy przechodzi przemianę w duchu oświeceniowym. Po powrocie do ojczyzny próbuje zaszczepić reformy rolne, poznane na Nipu, na polskiej wsi.




• Franciszek Bacon, „Nowa Atlantyda” - narrator utworu, Hiszpan, podróżując z Peru do Chin i Japonii trafia przypadkiem do zupełnie nieznanego kraju, po czym poznaje stopniowo jego osobliwości. Z czasem dochodzi do wniosku, że kraj ten jest dużo lepszy niż kraje mu znane. Jest on izolowany od świata zewnętrznego, panuje tam przykładny porządek i czystość obyczajów. Rząd wykazuje ogromną troskę o mieszkańców. Najważniejszym miejscem Nowej Atlantydy jest Dom Salomona. Celem pracujących tam naukowców jest zgłębianie stosunków, zmian i sił wewnętrznych natury i rozszerzania granic władztwa człowieka. Dom Salomona jest urzeczywistnieniem Baconowskiej koncepcji nauki – zorganizowanego na wielką skalę procesu pomnażania wiedzy, służącej zaspokajaniu praktycznych ludzkich potrzeb.



• Etienn Cabet, „Podróż do Ikarii” - francuski komunista utopijny przedstawia idealne społeczeństwo, w którym panuje równość, brak jest własności prywatnej, a dobra materialne rozdzielane są stosownie do potrzeb obywatela. Wszyscy mają jednakowe ubiory i otrzymują jednakowe wykształcenie.



• Jonatan Swift, „Podróże Guliwera” - w swej sentymentalnej powieści Swift opisuje podróże Guliwera po Królestwie Liliputów, Bromdingnag, państwie rozumnych koni. Oprócz krainy koni, w odwiedzanych krajach panują niedoskonałe systemy polityczne, przypominające oświeceniowe ustroje europejskie.



• Eugeniusz Zamiatin, „My” - jest to pierwsza antyutopia w literaturze współczesnej. Utwór przedstawia wizję zunifirmizowanego Państwa Jedynego. Całość życia obywateli tego państwa podporządkowana Dekalogowi – ścisłemu rozkładowi codziennych zajęć. Życie seksualne jest reglamentowane, istnieje hodowla dzieci, obywatele mieszkają pojedynczo w przezroczystych „klatkach”, które mogą zasłaniać tylko na 15 min. dziennie czynności „społecznie pożytecznej”, tj. na okres przepisowego stosunku seksualnego. Nie ma instytucji rodziny. Dzieci i dorosłych poddaje się nieustannej indoktrynacji w audytoriach – salach codziennych obowiązkowych „wykładów”. Kontrolę nad obywatelami sprawują tzw. „Opiekunowie” – szpiegująca mieszkańców milicja. Całe życie ludzi jest ujednolicone, nie ma nazwisk, są tylko numery. O tej samej godzinie wszyscy obywatele (wszystkie „numery”) wstają, idą do pracy, jedzą obiad, spacerują, śpią. Gdy komuś taki stan rzeczy się nie podoba, zostaje poddany „Wielkiej Operacji”, której celem jest amputacja wyobraźni. Na czele państwa stoi Dobroczyńca – konstruktor całego systemu oraz dyktator.



Szczątkowa fabuła powieści oparta jest na zapisie napięć psychicznych, rejestracji stanów emocjonalnych głównego bohatera, D-503. D-503 spełnia jednocześnie rolę narratora i autora konspektów. Poznajemy go jako prawomyślnego obywatela Państwa Jedynego, osobę otoczoną szacunkiem ze względu na pełnienie funkcji Pierwszego Konstruktora Integralu – narzędzia, które ma rozprzestrzenić system Państwa Jedynego na cały kosmos. Potem poznaje I-330 – kobietę pochodzącą z innego, wolnego świata, w której się zakochuje. Pod wpływem dziewczyny dostrzega duchową stronę swojej natury i próbuje przeciwstawić się dyktaturze Państwa. Łamie wszelkie zasady: uprawia nielegalny seks z I-330, pije alkohol, pali tytoń, ratuje I-330 przed Opiekunami, próbuje wykraść Integral. Zostaje jednak złapany, a I-330 uwięziona. Władze Państwa Jedynego dokonują na nim Wielkiej Operacji, po której uznaje swoje wcześniejsze postępowanie za złe. Składa donos na I-330, która zostaje zabita podczas publicznej egzekucji w dniu Święta Sprawiedliwości.



Aldous Huxley, „Nowy wspaniały świat” - utwór przedstawia wizję społeczeństwa przyszłości, które ma urzeczywistniać ideał powszechnego szczęścia. W nowym, doskonale zorganizowanym świecie wszystko ma być skrupulatnie zaprogramowane. Ludzie rodzą się z probówek, a ich anatomia, fizjologia i inteligencja jest sterowana dzięki możliwościom inżynierii antropologicznej. Potem na zasadzie selekcji są przydzielani do poszczególnych kast społecznych. Są manipulowani za pomocą hipnodycznie wtłaczanych od urodzenia sloganów, za pomocą których wszczepia się im poczucie zadowolenia z przynależności do danej kasty i chęć podporządkowania się kastom wyższym. Dla złagodzenia napięć i stresów rozdaje się obywatelom środek narkotyczny zwany somą, neutralizujący niebezpieczne reakcje psychiczne.



Totalitarne państwo Stanów Zjednoczonych Świata, rządzone przez Generalnego Kierownika, oparte jest na najnowszych odkryciach naukowych, pozwalających manipulować człowiekiem. Dzięki nowoczesnej technice człowiek ma być idealnym, bezrefleksyjnym wykonawcą rozkazów. Tej totalitarnej rzeczywistości próbuje sprzeciwić się grupa ludzi – główny bohater Berbard Marx i jego przyjaciele – Richard Savage i Hemholtz. Wszyscy ponoszą w tej walce klęskę.



• Stefan Żeromski, „Przedwiośnie” - w swojej powieści autor opisuje wizję estetycznych szklanych domów, w których mieli mieszkać robotnicy w odrodzonej i rozwijającej się Polsce. Cezary Baryka konfrontuje utopijne, wyidealizowane wizje ojca z ponurą rzeczywistością powojennej Rzeczpospolitej, która dodatkowo musi się zmagać z nawałnicą bolszewicką. Motyw szklanych domów jest także krytyką romantycznych złudzeń i wiary w piękne, choć nierealne wizje.



• Michaił Bułhakow, „Mistrz i Małgorzata” - Bułhakow opisuje ateistyczną Moskwę lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku wpisanej w metafizyczną perspektywę (męczeństwo Chrystusa). Zwraca uwagę na środowisko literatów i reprezentantów władzy oraz zwykłych obywateli miasta, w którym panuje jeden ustrój i jeden światopogląd. Nie ma miejsca na prywatność, a ludzie skupieni są na zaspokajaniu elementarnych potrzeb. Ci niewygodni – znikają w niewyjaśnionych okolicznościach (jak Mistrz czy Iwan Bezdomny) trafiając najczęściej do szpitala psychiatrycznego. Totalitarna władza, oparta na denuncjacjach, aresztowaniach, łapówkarstwie prowadzi do tworzenia szarej, smutnej i biednej rzeczywistość



• George Orwell, „Folwark zwierzęcy” - utwór przedstawia proces kształtowania się totalitarnej rzeczywistości po rewolucji na farmie zwierzęcej. Zwierzęta zbuntowały się przeciw gospodarzowi – Jonesowi, który je wykorzystywał. Przyświecały im hasła równości i braterstwa. Szybko jednak okazało się, że niektóre zwierzęta są równiejsze. Świnie zaczęły dominować nad innymi. Szybko zaczęły korzystać z przywilejów, wykorzystując swą władzę do ucisku innych zwierząt. Orwell w swojej książce w tragikomiczny sposób przedstawia mechanizmy tworzenia się i funkcjonowania systemu totalitarnego.



• George Orwell, „Rok 1984” - utwór przedstawia wizję świta obróconych wartości wszelkich systemów totalitarnych. Ostrzega przed niebezpieczeństwem totalitaryzmu, degeneracją ideologii, podziałem świata na wrogie, zwalczające się frakcje polityczne. Świat powieści jest w pełni zideologizowany, obróbka obywateli odbywa się za pośrednictwem radia, gazet i wszechobecnych teleekranów. Receptory państwa tkwią wszędzie, kontrolując jawę, sen, życie erotyczne. Slogany grupy rządzącej Partii patrzą ze wszystkich murów, cytaty Wielkiego Brata otwierają wszystkie książki. Policja Myśli sprawuje kontrolę nad prawomyślnością obywateli. Ministerstwo Prawdy zajmuje się wymazywaniem z prasy i książek faktów i wydarzeń „niesłusznych” według rządzących. Głównym bohaterem powieści jest Winston Smith, który wraz z ukochaną Julią buntuje się przeciwko zaistniałej rzeczywistości i wstępuje do Bractwa – grupy próbującej walczyć z Partią.



• William Golding, „Władca much” - utwór przedstawia historię chłopców, którzy dostali się na nieznaną wyspę. To, co spotykają przypomina raj – mnóstwo owoców, brak zagrożenia, piękno krajobrazów. Przybysze zachowują się jak pierwsi ludzie – nie znają zła, chcą zbudować idealną rzeczywistość, jednak z czasem okazuje się, że ich plan napotyka na coraz większe trudności. Utopijna wizja zmienia się w świat, w którym silniejsi dyktują warunki i nie cofają się nawet przed zbrodnią.



• Herbert George Wells, „Ludzie jak bogowie” - autor w swych utworach podejmował bardzo dziś popularne motywy science-fiction – podróże w czasie, inwazje obcych, międzyplanetarne podróże. Bohaterem powieści Ludzie jak bogowie jest pan Barnstaple, który z grupą innych osób przypadkowo zostaje przeniesiony do innego świata, na planetę Utopię. Utopianie nie mówią do siebie żadnym językiem, porozumiewają się bez słów – za pomocą myśli. Chodzą nadzy, nie mają żadnej centralnej władzy, a decyzje podejmują u nich specjaliści w danej dziedzinie. Nie ma własności prywatnej, wszystkie dobra są wspólne. Taki stan nie trwał jednak na Utopii wiecznie, epoki „utopijne” były przeplatane tzw. „epokami zamętu”, kiedy sytuacja na planecie wyglądała podobnie do sytuacji na Ziemi.



• Tadeusz Konwicki, „Mała apokalipsa” - wizja państwa w utworze pod wieloma względami przypomina Orwellowską Oceanię. Akcja powieści toczy się w realiach Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, państwie realnego socjalizmu, w nieokreślonym czasie – partia tyle razy zmieniała daty, by sprawić wrażenie, że terminowo realizuje swoje cele, że, jak mówi jeden z bohaterów, „wszystko się pokićkało.” Komunistyczna partia rządzi wszystkimi trzema gałęziami władzy, upaństwowioną gospodarką oraz życiem obywateli. Społeczeństwo jest ciągle inwigilowane i legitymowane przez aparat przymusu oraz pozbawiane wolności słowa i poglądów. Ludność żyje w skrajnej nędzy, którą trafnie opisuje główny bohater: „Nasza nędza to kilometrowe ogonki(…),to złośliwy urzędnik, to brak wody, to zamknięty nieoczekiwanie sklep, to kłamliwa gazeta i wielogodzinne przemówienie w telewizji zamiast transmisji sportowej, to specjalne sklepy, gdzie można sobie coś kupić za dolary, to monotonia życia bez żadnej nadziei, to rozpadające się miasta historyczne, to pustynniejące województwa i zatrute rzeki.” Opozycja ogranicza się do artystycznej cyganerii inteligencji, a przeciętnemu obywatelowi cały czas towarzyszy poczucie bezradności i dekadencji.



• Ray Bradbury, „Kroniki marsjańskie” - autor napisał opowieść o inwazji ludzi – barbarzyńców na planetę Marsjan. Mieszkańcy Ziemi niszczą wyrafinowaną kulturę powstałą w wyniku syntezy nauki, religii i sztuki.



• Ray Bradbury, „451 stopni Farenheita” - utwór Bradbury`ego jest futurystyczną wizją świata i społeczeństwa sterowanego mediami. Podstawowym i ulubionym zajęciem ludzi jest uczestniczenie w interaktywnych wiecznie szczęśliwych operach mydlanych. Książki są zakazane, są uznane za niepotrzebne i szkodliwe, bo opisują uczucia, które bywają przecież bolesne. Są zakazane, ponieważ przeszkadzają w szczęśliwym odbiorze świata.



Głównym bohaterem utworu jest strażak, charakter jego zawodu jest jednak zupełnie. Odkąd domy zaczęto budować z niepalnych materiałów głównym zadaniem strażaków jest tropienie i palenie książek. Bohater spotyka dziewczynę z sąsiedztwa, która dzieli się z nim swoimi uczuciami i zapoznaje z grupą osób, które poświęcają swój czas na przeczytanie i dokładne zapamiętanie jednej książki – po to, aby uczucia przez nią przekazywane zostały zachowane dla przyszłych pokoleń.



• Stanisław Lem, „Powrót z gwiazd” - powieść to historia astronauty, który na skutek paradoksu czasowego Einsteina powrócił z wyprawy w Kosmos na Ziemię. W czasie, gdy on badał obce światy, na Ziemi minęło ponad sto lat. Tu wszystko jest teraz inne: moda, styl życia, normy obyczajowe. Wiele z tych nowości spowodowanych jest wprowadzeniem pewnego wynalazku, który tłumi w ludziach agresję, powodując uczucie obrzydzenia nawet na wyobrażenie sobie zadawania komuś bólu.



• Janusz Zajdel, „Limes inferior” - akcja powieści rozgrywa się w fikcyjnym świecie Argolandu, w którym żyje główny bohater powieści - Adi Cherryson alias Sneer. Porządek społeczny w Argolandzie opiera się na podziale społeczeństwa na siedem klas społecznych, oznaczonymi cyframi od zera do sześciu, w zależności od wyniku testów na inteligencję.



• Stanisław Grochowiak, „Utopia” - autor pisze o odwiecznym marzeniu człowieka o stworzeniu idealnego państwa. Podkreśla jednak, że nigdy się nie udało tego stworzyć, a wszystkie utopijne wizje są sztuczne. Rzeczywistość daleka jest od umowności i brutalnie przeczy mrzonkom o doskonałości. Wiersz swój kończy retorycznym pytaniem: „gdzie podziałaś się wyspo?”.



• Wisława Szymborska, „Utopia” - w wierszu Szymborskiej utopia przedstawiona jest jako wyspa, na której wszystko jest oczywiste, słuszne, pewne. Wiatr rozwiewa wszelkie negatywne myśli, nic nie jest niezrozumiałe. Wszystko ma sens. Miejsce to jednak jest bezludne, a ludzie odchodzą z niego zanurzając się w morzu – życiu „nie do pojęcia”. Wiersz Szymborskiej polemizuje z oświeceniowymi wizjami utopii. Pokazuje, że stan idealny, stan, w którym wszystko jest pewne i sprawdzone jest dla nie do zniesienia. Człowiek wybiera morze, które jest metaforą niewiedzy, niebezpieczeństw, ale także wolności.



• Leszek Kołakowski, „Trzynaście bajek z królestwa Lailonii dla dużych i małych” - utwór przedstawia historię dwóch braci, którzy poszukują utopijnego kraju – Laionii. Niestety mimo wielu wysiłków, zbieraniu map, globusów nie udaje im się ustalić miejsca położenia tej szczęśliwej krainy. Pewnego dnia dostali jednak list adresowany z Lailonii, zawierający tytułowe bajki z mitycznej krainy. Chłopcy poznają epizody z życia mieszkańców utopijnego miejsca.





Filmów, które przestawiają wizje antyutopijne jest bardzo wiele, większość z nich wpisuje się w nurt cyberpunka. Na liście w bibliografii podmiotowej znajdują się trzy ekranizacje powieści A. Dicka – Łowca androidów (tytuł powieści brzmi Czy androidy śnią o mechanicznych owcach?), Impostor i Raport mniejszości. Recenzje filmów i krótkie omówienie ich fabuły można łatwo znaleźć w Internecie, chociażby na stronie www.filmweb.pl. Bardzo dobrą bazą filmu polskiego jest serwis www.filmpolski.pl.



Motyw utopii i antyutopii - tematy wypracowań



Temat utopii i antyutopii można potraktować wieloaspektowo, dlatego przy jego uściśleniu należy się zastanowić na co chcemy zwrócić szczególną uwagę. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:



• Motyw utopii w literaturze. Omów jego różne ujęcia odwołując się do wybranych przykładów.

• Utopie i antyutopie – sposoby kreowania motywu w wybranych utworach literackich. Omów na wybranych przykładach.

• Literackie wizje przyszłości. Przedstaw motyw antyutopii w wybranych utworach.



Tematy te pozwalają na dowolny dobór lektur pod kontem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych lektur. Należy jednak pamiętać, że zbyt dużo przykładów, potraktowanych pobieżnie uczyni pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu. Innym sposobem ujęcia motywu wsi jest ukazanie ukazanej jej oblicza w literaturze oraz sztuce. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:



• Utopia i antyutopia w literaturze i filmie XX wieku. Omów zjawisko w oparciu o wybrane teksty kultury.

• „Nowy wspaniały świat” - antyutopia w literaturze i filmie. Dokonaj analizy zagadnienia, odwołując się do wybranych przykładów.



W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy utopii i antyutopii występujące w malarstwie, filmie, a nawet muzyce. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania funkcji (roli, funkcjonowania) omawianego motywu w wybranych tekstach kultury:



• Od utopii do antyutopii. Zaprezentuj sposoby kreowania idealnego społeczeństwa oraz jego zaprzeczenia w literaturze i określ funkcję prezentowanych motywów.

• Funkcje i wymowa motywu antyutopii w literaturze polskiej i obcej. Omów na dowolnie wybranych przykładach.

• Motyw utopii w literaturze i jego funkcje w utworze. Omów zagadnienie na podstawie wybranych przykładów z różnych epok.



Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:



• Utopie i antyutopie - dwie wizje państwa w literaturze i filozofii. Omów na wybranych przykładach.



We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych epok lub oparcia się na jednym okresie literackim.



Określenie problemu – teza



Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.



Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:



• Przedstawienie różnych ujęć motywu utopi w literaturze na przykładzie wybranych utworów.

• Różnorodne sposoby prezentacji utopii przez pisarzy na przestrzeni epok.

• Utopia nie jest odpowiedzią na wszystkie problemy człowieka. Antyutopie pozwoliły nam na realne spojrzenie na wizje idealnego państwa.

• Utopia – idealne społeczeństwo, idealne państwo. Nieustanne dążenie człowieka do stworzenia raju.

• Antyutopia jako przestroga przed bezwymiarowym społeczeństwem i totalitaryzmem.

• Literatura wykreowała rożne modele utopii. Ich funkcje zmieniają się w zależności od czasów, w których powstały.



Wśród innych tez możemy wyróżnić:



• Antyutopia jako polemika z utopijną wizją świata i jako przestroga przed wyidealizowanym światem.

• Utopie w filozofii i literackie antyutopie prezentują różne wizje państwa. Utopie są wyrazem krytycyzmu wobec rzeczywistych ustrojów, natomiast antyutopie – wobec próby realizacji ideałów utopijnych.



Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca.



Motyw utopii i antyutopii - propozycje wstępu



We wstępie możemy się odwołać się do definicji zawartych w poniższych pozycjach pochodzących z literatury przedmiotowej:



Janusz Sławiński, Utopia, [w:] Słownik terminów literackich, pod red. Janusza Sławińskiego, Wrocław 2000.



UTOPIA (z gr. ou - nie + topos – miejsce) – gatunek literatury dydaktycznej, którego nazwa pochodzi od tytułu łacińskiego dzieła Tomasza Morusa Libellus vere aureus nec minus salutaris quam festivus de optimo reipublicae statu, deque Insula Utopia (Prawdziwie złota książeczka, równie pożyteczna, jak dowcipna, o najlepszym urządzeniu republiki i o nowej wyspie Utopii) (1516), zarysowującego idealny obraz egalitarnej społeczności na wymyślonej wyspie Utopii. Utworzy należące do tego gatunku prezentują wzorowo zorganizowane społeczeństwa, projekty sprawiedliwych ustrojów państwowych i bezbłędnie funkcjonujących instytucji; u podstaw ukazanych w nich wizji życia społecznego znajdują się ideały skontrastowane z rzeczywistością socjalną i polityczną znaną autorowi i jego czytelnikom z bezpośredniego doświadczenia. Najważniejszym źródłem gatunku, ukształtowanego w piśmiennictwie epoki renesansu, były traktaty filozoficzno-polityczne autorów starożytnych, m.in. Platona, Arystotelesa, Ksenofonta, projektujące idealne organizmy społeczne. Dzieło Morusa zapoczątkowało długi szereg utworów pokrewnych, rozwijających się do czasów najnowszych. Autorami znanych utopii literackich byli m.in. w XVII wieku T. Campanella (Państwo Słońca), F. Bacon (Nowa Atlantyda), D. Veiras (L`Historie de Sevarambes), F. Fenelon (Przygody Telemaka), w XVIII wieku L.S. Mercier (L`An 2440), I. Krasicki (druga część Mikołaja Doświadczyńskiego przypadków), w XIX wieku E. Cabet (Podróż do Ikarii), E. Bellamy



Utopia literacka ma zwykle formę powieściową. Dążąc do uprawdopodobnienia wyidealizowanego świata, pisarze uprawiający ten gatunek wykorzystywali najczęściej realistyczną technikę narracyjno-fabularną, niekiedy posługiwali się chwytem stylizacji na zapis dokumentalny. Dla starszej utopii charakterystyczne było lokalizowanie idealnej krainy na nie odkrytych jeszcze lądach, w nowszych jej formach (od połowy XVIII w.) dominuje wizja przyszłościowa. Satyryczną wersją utopii jest antyutopia, utwór ośmieszający lub pesymistycznie przewartościowujący ideały pisarzy utopistów.



Michał Głowiński, Antyutopia, [w:] Słownik terminów literackich, pod red. Janusza Sławińskiego, Wrocław 2000.



ANTYUTOPIA - utopia negatywna, przestawiająca - zazwyczaj w formie powieści - społeczeństwo przyszłości jako nadmiernie zorganizowane, rządzone metodami dyktatorskimi, niszczące w człowieku jego indywidualność. Antyutopie są zwykle polemiką z utopiami, a ich ideologią i wiarą w świetlaną przyszłość; to, co w utopii jest traktowane jako przejaw idealnej organizacji społeczeństwa, w antyutopii jest przedstawiane jako czynnik ograniczający swobodę jednostki, dominacji nad nią systemu i maszyny. Granice między antyutopią i utopią bywają płynne; różnice niekiedy sprowadzają się do oceny; to, co w utopii wskazywane jest jako wzór społeczeństwa idealnego, w antyutopii staje się nieludzkim koszmarem. Za pierwszą antyutopię uchodzi dzieło J. Halla Mundus alter et idem (1600); elementy antyutopii pojawiają się w III ks. Podróży Guliwera J. Swifta. Jako osobny gatunek literacki antyutopia rozwija się w XX w., kwestionując przede wszystkim totalitarne wizje społeczeństwa. Najsłynniejsze antyutopie to My E. Zamiatina, Nowy wspaniały świat A. Huxley`a, Rok 1984 G. Orwella, Denne wyżyny A. Zinowiewa. W literaturze polskiej antyutopia jest gatunkiem rzadko uprawianym; jej przykładem są Piękne kalalie Z. Madeja.



Ryszard Handke, Utopia, [w:] Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, pod red. Rafała Łąkowskiego, t. 2, s. 533-534.



UTOPIA – utwór literacki o charakterze fantastyczno-dydaktycznym, kreślący wizję idealnego społeczeństwa, organizmu państwowego itp. Nazwa pochodzi od tytułu dzieła angielskiego humanisty Tomasza More`a, który gatunek ten zapoczątkował opisując wymyślony przez siebie idealny ustrój społeczny na fantastycznej wyspie Utopii (z greckiego ou topos – miejsce, którego nie ma). Świat przedstawiony w utopii jest rodzajem repliki na niedoskonałość rzeczywistości realnej, a zarazem dyrektywą jej naprawy zgodnie z przedstawionymi wzorcami idealnych rozwiązań. Wzorce takie konstruowali F. Bacon w Nowej Atlantydzie, T. Campanella w Mieście słońca, w czasach współczesnych H.G. Wells (Ludzie jak bogowie). W polskiej literaturze renesansowej elementy utopii są dostrzegane w reformatorskich dziełach J. Ostroga i A. Frycza-Modrzewskiego; wyraźnie zaś wystepują w okresie oświecenia (wyspa Nipu w Mikołaja Doświadczyńskiego przypadkach I. Krasickiego).



Charakterystyczna dla utopii jest lokalizacja w miejscu i w czasie odległym od sfery czytelniczego doświadczenia – na nieodkrytych lądach, tajemniczych wyspach, w dalekiej przyszłości, w przestrzeni pozaziemskiej przy jednoczesnym stosowaniu realistycznej techniki narracyjno-fabularnej (np. stylizacja na dokument), co ma uwierzytelnić prawdopodobieństwo fantastycznej wizji. W Wojciechu Zdarzyńskim M. Krajewskiego utopijny lud Sielan umieszczony został na Księżycu, rodem z utopii są także niektóre elementy trylogii J. Żuławskiego Na srebrnym globie. Tu wszakże mamy już do czynienia ze swoistą antyutopią (klasyczny przykład: Nowy wspaniały świat A. Huxleya), czyli pesymistycznym przewartościowaniem optymistycznych ideałów dawnej utopii, a nawet ich parodystycznym wyszydzeniem. Utopijne perspektywy fantastycznych wynalazków wykorzystał m. in. S. Żeromski w Przedwiośniu („szklane domy”) i Róży („Ogień Dana”).



Władysław Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Warszawa 2000.

Kopaliński wyróżnia następujące znaczenia słowa utopia:

- niezmiernie odległe miejsce (okolica, wyspa, kraj itd.) stworzone w wyobraźni;

- państwo idealne, zwłaszcza w dziedzinie praw, rządów i stosunków społecznych;

- mrzonka, plan pomysł wzniosły, ale utopijny, nieżyciowy, nierealny, niezniszczalny, fantastyczny.



Jako źródłosłów podaje: tytuł dzieła (1516) Thomasa More`a; gr. ou "nie"; topos – miejsce.



Poniżej znajdują się przykładowe wersje wstępów do określonych tematów:



A. Utopie i antyutopie – sposoby kreowania motywu w wybranych utworach literackich. Omów na wybranych przykładach.



Przykład wstępu:



Na przestrzeni dziejów literatura wykreowała różne rodzaje utopii i antyutopii. Zadaniem i celem mojej prezentacji jest próba określenia ich funkcji oraz ukazanie świata przedstawionego w obu tych gatunkach literatury dydaktycznej. Swój wywód rozpocznę od wyjaśnienia kluczowych terminów. Pojęcie utopii wywodzi się z języka greckiego i oznacza dosłownie tyle co „miejsce, którego nie ma”. Po raz pierwszy określenia tego użył Tomasz Morus, w swoim dziele pt. „Prawdziwie złota książeczka o najlepszym urządzeniu Rzeczypospolitej i o nowej wyspie Utopii”. Miało to miejsce w roku 1516. Najkrócej rzecz ujmując jest to gatunek literatury fantastycznej, który ukazuje wyidealizowaną wizję organizacji społecznej, ludzi, którzy wyzbyli się wojen, przemocy oraz szeroko pojętego zła, w imię wspólnego dobra i szczęścia. Ich życie opiera się natomiast na zasadach równości i sprawiedliwości społecznej. Nie da się ukryć,ze wizja ta kontrastuje z rzeczywistością, znaną czytelnikowi z autopsji.



Swoistą opozycją dla utopii jest antyutopia, zwana również utopią negatywną. Przedstawia ona bowiem wizję organizacji społecznej, w której prawa jednostki są stale ograniczone przez władzę. To destrukcyjny świat, w którym człowiek egzystuje w ciągłej obawie o życie, a nadrzędną, wręcz priorytetową metodą sprawowania władzy jest terror. Zdehumanizowani przywódcy zamieniają ludzką egzystencję w gehennę. Bardzo często antyutopie obnażają zasady funkcjonowania systemów totalitarnych.



B. Motyw utopii w literaturze i jego funkcje w utworze. Omów zagadnienie na podstawie wybranych przykładów z różnych epok.



Przykład wstępu:



Człowiek od zawsze marzył o szczęściu, dlatego pragnął znaleźć się w krainie dobra, w której mógłby spędzić spokojne życie bez trosk i lęków. Na skutek tęsknoty za urządzeniem świata idealnego, w którym wszyscy są równi, powstała utopia. Skąd wzięło się słowo „utopia”?, otóż „Topia” (od greckiego topos) oznaczało miejsce, problem jednak stanowił przedrostek „u”, jednakże cały ten termin oznaczał miejsce, którego nie ma, kraj nieistniejący.



Określenie to także pochodzi od tytułu łacińskiego dzieła Tomasza More`a, wydanego w 1516 r., w którym został przedstawiony projekt idealnego społeczeństwa zorganizowanego na fikcyjnej wyspie Utopia. Obywatele takiego państwa żyją w szczęściu, radośnie pracując dla całej społeczności. Motyw utopii dotyczy odwiecznego poszukiwania przez człowieka idealnego miejsca, w którym mógłby żyć i przebywać. Zależnie od epoki literackiej utopie umiejscawiane były w różnych przestrzeniach. Może to być przestrzeń dzikiej natury, lub przestrzeń miasta, a nawet całego państwa. W tych dwóch ostatnich przypadkach istotne jest działanie człowieka, polegające na nadaniu odpowiedniego ustroju, czy też porządku społecznego. Tak czy inaczej w każdym przypadku celem istnienia utopii jest to, aby żyjący w niej ludzie byli szczęśliwi. Odwołując się do wybranych utworów literackich postaram się omówić różnorodne sposoby prezentacji utopii przez pisarzy na przestrzeni wieków.



Motyw utopii i antyutopii - propozycje zakończenia



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy.



A. Utopie i antyutopie – sposoby kreowania motywu w wybranych utworach literackich. Omów na wybranych przykładach.



Przykład zakończenia:



Utopie i antyutopie prezentują bardzo różnorodne wizje państwa, lecz wszystkie łączy absolutna kontrola władzy nad każdą dziedziną życia obywateli. Jest to przecież główna cecha państw totalitarnych. Idealne państwa Platona i Morusa zakładają szczęście ogółu, pomyślność całokształtu organizacji państwowej, a nie pojedynczego obywatela. Podobnie działały kraje w antyutopiach. W myśl zasady „gdy jednostka czuje, wspólnota szwankuje”, zwalczały, zazwyczaj przemocą, wszelkie przejawy indywidualności. Zasadniczą różnicą między utopiami i antyutopiami jest fakt, że te pierwsze pokazują jedynie jak ma wyglądać idealne państwo, a nie jakimi metodami można ten cel osiągnąć. Antyutopie zaprezentowały właśnie te metody: przymus państwowy, propagandę, terror i tortury, prowadzące do nieuniknionej degradacji własnej osobowości i suwerenności jednostki. A przecież wolność osobista jest nadrzędną wartością dla każdego człowieka. Jak pisał radziecki badacz fantastyki naukowej, I. Kagarlicki: „Bez wolności istoty ludzkie nie mogą osiągnąć pełni człowieczeństwa, że zatem wolność stanowi wartość największą i niezastąpioną.”



B. Motyw utopii w literaturze i jego funkcje w utworze. Omów zagadnienie na podstawie wybranych przykładów z różnych epok.



Przykład zakończenia:



Na podstawie przedstawionych argumentów można stwierdzić, że idea utopii jest piękna, zakłada zawsze szczęście jednostki w społeczeństwie, pragnie by wszyscy byli równi. Każdy z przedstawionych przeze mnie światów w poszczególnych utworach jest bardzo dokładnie uporządkowany, każda jednostka ma w nim swoje jedyne miejsce, którego nie może zmienić. Choć wizje utopii były idealistyczne, to jednak wyznaczały ideały do których powinni byli dążyć rządzący. Wizja idealnego społeczeństwa, idealnego świata – to właśnie jest utopia. Może być to wyspa, gdzie wszystko jest jasne, oczywiste i sprawdzone. Ludzie wiedzą znają swoją przeszłość i przyszłość, mają pewność stabilnego i opiekuńczego państwa. Żyją razem, nie kłócą się, nie biją, nie kradną tylko się kochają. Szkoda, że takie wyobrażenie nie może ziścić się w rzeczywistości.



Motyw utopii i antyutopii - literatura podmiotowa



Książka:



1. Aruet F. M. (Wolter), Kandyd, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2000.

2. Bacon F., Nowa Atlantyda, przeł. W. Kornatowski, J. Wikarjak, Wydawnictwo Alfa-Wero, Warszawa 1995.

3. Bradbury, Kroniki marsjańskie, Prószyński i S-k, Warszawa 1997.

4. Bradbury R., 451 stopni Farenheita, Wydawnictwo Solaris, Warszawa 2008.

5. Bułhakow M., Mistrz i Małgorzata; przeł. [z ros.] I. Lewandowska, W. Dąbrowski, Wydawnictwo Muza, Warszawa 2002.



6. Golding W., Władca much, przeł. [z ang.] Wacław Niepokólczycki, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 2004.

7. Grochowiak S., Utopia [w:] tegoż, Wiersze wybrane, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1978.

8. Defoe D., Przypadki Robinsona Kruzoe, G&P Oficyna Wydawnicza, Kraków 2002.

9. Huxley A., Nowy Wspaniały Świat, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1988.

10. Kołakowski L., 13 bajek z królestwa Lailonii dla dużych i małych oraz inne bajki, Prószyński i S-ka, Warszawa 2002.



11. Konwicki T., Mała Apokalipsa, Niezależna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1979.

12. Krasicki I., Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1953.

13. Lem S., Powrót z gwiazd, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1961.

14. Morus T., Utopia, Wydawnictwo Daimonion, Lublin 1993.

15. Orwell G., Rok 1984, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989.



16. Orwell G., Folwark zwierzęcy, przeł. [z ang.] Bartłomiej Zborski, Wydawnictwo Da Capo,Warszawa 1997.

17. Platon, Państwo, Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1994.

18. Rodziewiczówna M., Lato leśnych ludzi, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1984.

19. Swift J., Podróże Guliwera, Nasza Księgarnia, Warszawa 1967.

20. Szymborska W., Utopia, [w:] tejże, Wydawnictwo Czytelnik „Wielka Liczba”, Warszawa 1976, s. 41.



21. Wells H. G., Ludzie jak bogowie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1959.

22. Witkiewicz S. I., Pożegnanie jesieni, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1992.

23. Zajdel J, Limes inferior, Iskry, Warszawa 1982.

24. Zamiatin E., My, Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1989.

25. Żeromski S., Przedwiośnie – cz. I. – Szklane domy, Wydawnictwo Puls, Warszawa 1995.



Film:



1. Mechaniczna pomarańcza (Clokwork orange), reż. Stanley Kubrick, Wielka Brytania 1971.

2. Łowca androidów (Blade Runner) 1982), reż. Ridley Scott, USA 1982.

3. O-bi, o-ba: Koniec cywilizacji, reż. Piotr Szulkin, Polska 1984.

4. Matrix, reż. Andy Wachowski, Larry Wachowski, USA 1999.

5. Ghost in the Shell (Kokaku kidotai), reż. Mamoru Oshii, Japonia 2002.

6. Equilibrium (Cubic), reż. Kurt Wimmer, USA 2002.

7. Raport mniejszości (Minority report), reż. Steven Spielberg, USA 2002.

8. Impostor: test na człowieczeństwo (Impostor), reż. Gary Fleder, USA 2002.



Motyw utopii i antyutopii - literatura przedmiotowa



1. Biernacki M., G. Orwell „Rok 1984”, [w:] tegoż, Literatura wobec totalitaryzmu, Wydawnictwo Adamantan, Warszawa 2002.

2. Drabarek B., Falkowski J., Rowińska I., Szkolny słownik motywów literackich, Wydawnictwo KRAM, Warszawa 1998, hasło: antyutopia, utopia.

3. Duda K., Antyutopia Jewgienija Zamiatina jako prognoza dramatu historycznego, [w:] tejże, Antyutopia w literaturze rosyjskiej XX wieku, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1995, s. 38-71.

4. Głowiński M., Antyutopia, [w:] Słownik terminów literackich, pod red. Janusza Sławińskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2000.

5. Goreniowa A., Funkcje ideologiczne narracyjnej formy utopii, [w:] Literatura i metodologia, Wrocław 1970, s. 177-192.



6. Kadz-Palczewski J., O utopijności i antyutopijności. Szkic historyczny, „Kwartalnik Neofilologiczny” 1968, z. 2, s. 155-168.

7. Kopaliński W., Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Wydawnictwo Muza S.A., Warszawa 2002, hasło: utopia.

8. Kosiek Teresa i in., Słownik motywów literackich, Wydawnictwo Greg, Kraków 2004. s. 382-383, hasło: utopia.

9. Kowalska A., Od utopii do antyutopii, WSiP, Warszawa 1987.

10. Krzewińska A., Początki utopii w literaturze staropolskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 1994.



11. Lamentowicz W., Pojęcie państwa [w:] Państwo współczesne, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1993.

12. Lementowicz U., „Folwark zwierzęcy” George`a Orwella, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2004.

13. Leś M., Stanisław Lem wobec utopii, Tow. Literackie im. Adama Mickiewicza, Oddział Białostocki, Białystok 1998.

14. Milkowski T., Termer J., Leksykon dzieł i tematów literatury polskiej, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1998.

15. Pańków I., Filozofia utopii, PWN, Warszawa 1990.



16. Sławiński J., Utopia, [w:] Słownik terminów literackich, pod red. Janusza Sławińskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2000.

17. Smuszkiewicz A., W kręgu współczesnej utopii, „Fantastyka” 1985, nr 6 – artykuł zawiera szczegółowe rozróżnienie między pojęciami: utopii, antyutopii i dystopii.

18. Szacki J., Krytyka utopii, Od antyutopizmu do utopii negatywnej [w:] Spotkania z utopią, Iskry, Warszawa 1980.

19. Szacki J., Spotkania z utopią, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2000.

20. Szacki J., Utopie, Iskry, Warszawa 1968.



21. Szacki J., Słowo wstępne, [w:] Bacon F., Nowa Atlantyda i Z Wielkiej Odnowy, przeł. W. Kornatowski, J. Wikarjak ; Wydawnictwo Alfa-Wero, Warszawa 1995.

22. Tatarkiewicz W., Historia filozofii. Filozofia starożytna i średniowieczna. Tom I. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993.

23. Trębicki J., W stronę Arkadii czy apokalipsy?, MAW, Warszawa 1978.

24. Wołoszyński R, W stronę utopii, [w:] tegoż, Ignacy Krasicki – utopia i rzeczywistość, Ossolineum, Wrocław 1970, s. 191-254.

25. Wojtczak D., Siódmy krąg piekła – antyutopia w literaturze i filmie, Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 1994.



26. Zawojski P., Cyberpunkowa antyutopia (Matrix A. i L. Wachowscy), „Opcje” 1999, nr 5, artykuł dostępny on-line: http://venus.fil.us.edu.pl/film-i-media/zawoj/PZMatrix.htm.

27. Zeler B., O poezji Wisławy Szymborskiej, Książnica, Katowice 1996., Utopia, s. 25-30.

28. Zgorzelski A., Fantastyka, utopia, science fiction: ze studiów nad rozwojem gatunków, PWN, Warszawa 1980.