Jesteś w: Motyw winy i kary

Motyw winy i kary

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw winy i kary - wprowadzenie



Wina i kara to motyw uniwersalny i ponadczasowy. Jest to topos, do którego nawiązują twórcy różnych epok, od czasów najdawniejszych, aż po współczesność. W literaturze postaci winowajców istniały od zawsze - zawsze też z podjęciem tego tematu wiązało się choćby napomknięcie o karze dla zbrodniarza. Według kodeksów moralno - etycznych i prawnych, naturalną konsekwencją popełnienia niegodziwego czynu jest poniesienie odpowiedzialności. Przykładem starożytnego prawodawstwa może być bardzo surowy kodeks Hammurabiego i znany cytat: „oko za oko, ząb za ząb”.

Czy literatura ma za zadanie wyłącznie przedstawić losy winowajcy? Na pewno nie. Pisarz nie tylko opisuje temat, ale zastanawia się nad przyczyną popełnienia zła, czyli motywami zbrodni, nad okolicznościami zdarzeń, a nader często - nad analizą psychiki złoczyńcy. Z pojęciem kary zawsze wiąże się pojęcie odpowiedzialności. Według słownika winą nazywamy: „wykroczenie, występek, grzech, przyczynienie się do czegoś złego”. Jednocześnie możemy pojmować ją jako odpowiedzialność za dany czyn. Karą natomiast to: „środek represyjny lub wychowawczy stosowany względem osób, które popełniły przestępstwo lub naruszyły normalny moralne bądź obyczajowe”.



Współcześnie człowiek jest uważany za niewinnego dopóki nie udowodni mu się winy. Skutek takiego podejścia do problemu jest taki, że czasami przestępcy mający sprytnych adwokatów oraz pieniądze mogą uniknąć kary z przyczyn proceduralnych. Prawo zostało bardzo rozbudowane i ludzie niejednokrotnie popełniają wykroczenia przeciw niemu nieświadomie. Spotyka ich wówczas nieoczekiwana, choć przewidziana prawem kara. Nieznajomość prawa nie zwalnia, bowiem od kary.



Motyw winy i kary w literaturze



Biblia - Pierwszymi grzesznikami byli Adam i Ewa - sprawcy grzechu pierworodnego. Bóg dał prarodzicom raj i pozwolił jeść owoce z wszystkich drzew, z wyjątkiem Drzewa Poznania Dobra i Zła. Szatan, wcieliwszy się w postać węża, namówił jednak Ewę na zerwanie jabłka. Ta ugryzła owoc, po czym dała go Adamowi. Kara była okrutna: oboje zostali wygnani z raju i stracili życie wieczne. Omawiając problem, nie możemy pominąć motywów postępowania pierwszych ludzi. Mieli oni w raju wszystko - byli szczęśliwi, mogli żyć wiecznie w przyjaźni z wszelkimi stworzeniami, złamali jednak prawo i spotkała ich sprawiedliwa boska kara.

• Bóg rozkazał Kainowi i Ablowi, synom Adama i Ewy, przynieść w ofierze baranka. Kain postanowił nieco zmodyfikować dar ofiarny i dołożył jeszcze owoce. Bogu nie spodobał się jego pomysł i pochwalił posłusznego Abla. Kain zapałał nienawiścią do brata i zabił go. Ujrzał go Stwórca i potępił mężczyznę za ten niegodny czyn. Od tej pory Kain miał tułać się po świecie, cierpiąc głód i biedę, a każdy, kto go ujrzał, miał rozpoznać w nim zabójcę własnego brata z powodu znamienia, jakie Bóg wypalił na jego czole.




Historię Noego odnajdziemy w Starym Testamencie w Księdze Rodzaju. Opowieść rozpoczyna się postanowieniem Stwórcy, aby zesłać na ziemię zagładę. Zmusiło Go do tego postępowanie ludzi, które spowodowało, że Bóg pożałował ich stworzenie, dlatego decyduje się na wytępienie wszelkiego życia na ziemi. Autorzy biblijni nie mają żadnej wątpliwości co było przyczyną potopu. Katastrofę na ludzi ściągnęła ich własna niegodziwość i gwałty. Bóg wybiera dla nich karę najstraszliwszą z możliwych- nie mógł pozostać obojętny na mnogość popełnianych przez nich grzechów. To właśnie zasięg, siła destrukcyjna potopu, który miał ogarnąć całą ziemię wraz z wszelkim stworzeniem, odpowiada w sensie moralnym zasięgowi zepsucia moralnego. Pośród świata wyzbytego z wszelkich wartości Bóg nagrodził osobę całkowicie niewinną i zupełnie mu posłuszną- Noego. Bóg nie ukarał Noego, wręcz odwrotnie, zachował życie jego i jego rodziny, a także zawarł z nim przymierze. Niewinność więc nie została ukarana.

• Ludzkość po potopie znowu coraz bardziej oddalała się od Boga. Gigantyczna budowla – Wieża Babel - jest ucieleśnieniem tych niezdrowych dążeń. Karą za pychę jest rosnące nieporozumienie między narodami. Bóg wymierzając im karę pomieszał wszystkim języki i rozproszył po całym świecie.

• Judasz, bohater Nowego Testamentu, po zdradzie Chrystusa, widząc skutki swojego postępowania, wiesza się gryziony przez wyrzuty sumienia. Jest to bodaj pierwszy przypadek w literaturze, gdy grzesznik z własnej woli sam wymierza sobie karę. Kierując się tylko i wyłącznie literaturą można byłoby zaryzykować tezę, iż wraz z Chrystusem pojawiło się sumienie ludzkie.




Mitologia - Helleńscy bogowie byli nierzadko okrutniejsi niż Bóg Hebrajczyków - ich wyroki bywały niesprawiedliwe, kierowane gwałtownymi uczuciami, osobistymi urazami czy najmniejszym kaprysem. Mitycznym bohaterem, który - według podania - po dziś dzień odbywa swą karę - jest Syzyf. Został on ukarany za ujawnienie tajemnic Zeusa i próbę oszustwa. Postać ta długo cieszyła się przyjaźnią olimpijskich bogów. Nie okazał się jednak lojalny, ponieważ nie tylko kradł ambrozję, ale i plotkował na tematy zasłyszane na Olimpie. Kiedy zdradził tajemnicę Zeusa, ten - znany bardziej jako gniewny i mściwy imperator niż dobrotliwy ojciec - nakazał Tanatosowi (bożkowi śmierci) zabić go. Sprytny ziemianin uwięził jednak Tanatosa. Po jakimś czasie Zeus przypomniał sobie jednak o Syzyfie i nałożył na niego jeszcze straszliwszą karę. Miał on wtaczać pod górę ogromny głaz. Kiedy jednak jest już u szczytu - kamień spada. W ten sposób paca nigdy się nie kończy. Syzyf niewątpliwie zawinił; kara była jednak niewspółmierna do rozmiaru winy. Stanowiła raczej potwierdzenie tego, jak mściwi i okrutni są mityczni greccy bogowie.

• W micie o Prometeuszu główny bohater, aby ułatwić ludziom życie kradnie Bogom ogień. Następnie ucieka się do podstępu: zabija byka i dzieli go na dwie nierówne części. Bogowie wybierają kości i tłuszcz. Dopatrzywszy się podstępu rozzłoszczeni Bogowie zsyłają na Ziemię Pandorę a wraz z nią choroby i cierpienia. Prometeusz zostaje schwytany i przywiązany do skał Kaukazu. Odtąd codziennie orzeł wyszarpuje mu wątrobę, która w cudowny sposób odrasta.

Sofokles, „Król Edyp” - na bohaterze tej tragedii ciąży wina tragiczna. Nikt i nic nie może uwolnić Edypa od odpowiedzialności za ojcobójstwo i kazirodztwo, czyny popełnione w najgłębszej nieświadomości, co więcej, których spełnienie zostało mu zapowiedziane przez wyrocznie delficką Apolla. Wina tragiczna jest bowiem wynikiem fatum czyli ingerencją bogów w życie ludzkie. Edyp, który sprzeciwił się woli wyroczni, w efekcie nie tylko ją spełnił, ale zrobił wszystko, żeby ta prawda wyszła na jaw. Chcąc się oddalić od winy tym bardziej się do niej przybliża. Na skutek ironii tragicznej także to on sam wyda na siebie wyrok, kara jednak jaką sobie wymierzy będzie niewspółmierna do winy. Do klęski prowadzi także Edypa jego wielkość jako człowieka i króla. Tak naprawdę zostaje ukarany za zabójstwo w obronie własnej oraz za przyjęcie żony, którą ofiarowano mu za czyn bohaterski. Tak więc winę jego określa się jako winę niezawinioną. Gest samooślepienia natomiast jest skrajnym sposobem, w który Edyp uznaje tryumf prawdy ślepego wróżbity. Edyp wymierzając sam sobie karę poprzez okaleczenie uczynił się żywą metaforą własnej ślepoty intelektualnej. Karą oprócz wcześniej wymienionego samookaleczenia staje się także niemożność życia ze świadomością zbrodni oraz samotność w cierpieniu, co skłania go do bezsilnego pragnienia śmierci i ucieczki.




Sofokles, „Antygona” - Antygona jest winna złamaniu prawa obowiązującego w państwie - grzebie swoich zwłoki swojego brata Polinejka. Ale nie tylko ona jest winna. Winę ponosi również Kreon, wuj Antygony, Który bez wątpienia obiektywnie a zarazem sprawiedliwie podszedł do sprawy i potraktował ją jak zwykłego obywatela. Jednakże jej kara wydaje się zbyt okrutna. Z drugiej strony wina Kreona w perspektywie moralnej i etycznej łamie prawo boskie. Najprawdopodobniej Kreon nie rozumie uczuć i wydaje się być bez serca. Za to też spotyka go surowa a zarazem nieodwracalna kara. Antygona skazana na śmierć decyduje się na popełnienie samobójstwa.

Dante Alighieri, „Boska Komedia” – Dante prowadzony przez Wergiliusza po Piekle ogląda kolejne kręgi piekła, gdzie znajdują się skazani za swoje uczynki grzesznicy.

William Szekspir, „Makbet” - główna postać dramatu - tytułowy Makbet, dokonał straszliwej zbrodni, aby zdobyć władzę. Podczas powrotu z jednej ze zwycięskich wypraw wojennych spotkał trzy czarownice, które przepowiedziały mu rychłe objecie tronu. Olśniony tą wizją Makbet powziął decyzję o zabiciu prawowitego władcy Dunkana. Namówiła go do tego żona, Lady Makbet, której wybujała ambicja przesłoniła początkowo wyrzuty sumienia. Zbrodnia pociągnęła za sobą kolejne - zginęli: Banko, przyjaciel Makbeta oraz rodzina pana szkockiego Makdufa. Bohaterowie starali się zachować zimną krew i nie wydać swoich morderstw, ich psychika okazała się jednak za słaba. Lady Makbet dręczyła wizja plam krwi na dłoniach. Makbet natomiast majaczył, widział ducha Banka, stracił kontrolę nad sobą i wyzwolenie widział tylko w śmierci. Ostateczna kara nadeszła jednak z zewnątrz - Makbet stracił tron i zginął w pojedynku z Makdufem. Chwile przedtem Lady Makbet popełniła w obłędzie samobójstwo.




• Molier, „Świętoszek” - głównym bohaterem dramatu jest Tartuffe, człowiek zakłamany i pyszny, który stara się wykorzystać swoją dwulicowość do własnych celów. Kiedy sytuacja zaczyna dziać się nie po jego myśli, nie cofa się nawet przed szantażem. Zakończenie przynosi jednak oczekiwaną porażkę Tartuffe`a, który zostaje aresztowany.

• Adam Mickiewicz, „Lilie” - to opowieść o niewierności i morderstwie. Samotna pani dopuszcza się zdrady podczas długiej nieobecności swojego męża. Pani boi się konsekwencji swego postępowania, dlatego ucieka do chyba najgorszego z możliwych rozwiązań i pozbawia życia swojego małżonka, ojca jej dzieci. Wykazuje tutaj nieopisany egoizm. Zdradza męża, który ją kochał, tęsknił, marzył o chwili gdy wróci z wojny i ujrzy ukochaną kobietę i dzieci. Pani nie myśli zupełnie ani o nim, ani o krzywdzie jaką wyrządza swoim dzieciom. Myśli tylko i wyłącznie o sobie i swoich potrzebach, ukojeniu własnej samotności. Kary nie da się uniknąć! Nawet najskrzętniej ukrywane przewinienie zostanie prędzej czy później odpokutowane. Pani również jej nie uniknęła. Spotkał ją taki sam los na jaki skazała swoją ofiarę. Karę wymierzyła jej natura - duch męża nienależący już do świata ludzkiego, a do świata właśnie natury.

• Adam Mickiewicz, „Świteź” - tajemnica jeziora rozbudza ludzką ciekawość, w wyniku której zostaje podjęta wyprawa Pana na Płużynach, który postanowił rozwiązać zagadkę Świtezi. W obawie przed skutkami konfrontacji z tajemnymi siłami oddał się wcześniej pod Boską opiekę sprowadzając księdza. Mieszkańcy Świtezi nie mieli prawa do penetrowania dna jeziora tylko i wyłącznie z powodu niezaspokojonej ciekawości. Poznanie okolicy stało się włamaniem do tajemnic natury. I zapewne spotkałaby ich za to należyta kara, gdyby nie opieka Boga, pod którą się oddali. Przyroda odpuściła ciekawskim mieszkańcom winy dzięki Boskiej Opatrzności. Ostatnią częścią ballady jest opowieść wyłowionej rusałki o historii zatopionego miasta. W dawnych czasach, kiedy Tuhan pospieszył z pomocą obleganemu w Nowogrodzie przez siły carskie Mendogowi, ruskie wojska napadły na Świteź, w której pozostały jedynie kobiety, starcy i dzieci. Stwórca wysłuchawszy zrozpaczonych próśb zatopił miasto a jego mieszkańców zamienił w kwiaty. Najeźdźcy nie pozostali jednak bez kary. W tym przypadku Bóg karze awanturników za pomocą przyrody, bowiem gdy zaczęli oni zbierać kwiaty spotkała ich śmierć.

• Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz” - Błądzenie, wina i kara wpisane są życie Jacka Soplicy. Po zabiciu Stolnika postanowił się zrehabilitować, ukazał pokorę, zasłynął ze swego patriotyzmu, waleczności, aż w końcu odniósł moralne zwycięstwo. Doświadczenia bohatera „Pana Tadeusza” uczą, że każdy człowiek, który w swoim życiu popełnia błędy, może je naprawić. Jest tylko jeden warunek – musi tego bardzo chcieć.

• Adam Mickiewicz, „Dziady” cz II. - akcja pokazuje stary zwyczaj pogański-przywoływania duchów, które ujawniają swoje grzechy. Czasem ludzie mogą im pomóc, czasem nie. Koncepcja uczciwego życia, według teorii ludowej wynika z dialogów duchów z chórem, główne zasady chór powtarza w formie refrenu. Są trzy rodzaje duchów, grzechów i werdyktów moralnych: - dzieci, "nie zaznały goryczy ni razu", lekki żywot nie uprawnia do szczęścia wiecznego. - widmo, ciężki grzech okrucieństwa, pychy i chciwości. - dziewczyna, grzech średni, łamała serca młodzieńców, igrała z ich uczuciami.

• Juliusz Słowacki, „Kordian” - ważną rolę w dramacie spełnia wina i kara. Szczególną uwagę zwraca kara, gdyż otwarta kompozycja utworu nie pozwala nam dowiedzieć się, czy główny bohater ją ponosi i zostaje rozstrzelany przez pluton egzekucyjny, czy też zostaje ułaskawiony. Punktem kulminacyjnym jest monolog na Mont Blanc, gdzie dokonuje się metamorfoza bohatera. Postanawia zabić cara, by wyzwolić naród, a potem ponieść tego konsekwencje. Jednak pokonuje go własna psychika, a w realizacji czynu przeszkodzą mu Strach i Imaginacja. Zemdlonego przed komnatą potencjalnej ofiary znajdują strażnicy i za karę zostaje osadzony w domu dla psychicznie chorych. Pojawiający się tu Doktor to upostaciowanie zła w nim tkwiącego i jednocześnie rozmowa z samym sobą. Tym sposobem zaczyna on sobie uświadamiać, że postąpił niewłaściwie i bezsensownie. Zarówno zabicie, jak i niezbicie cara to sytuacja tragiczna. Gdy Kordian zabije zostanie potępiony, gdy nie - straci honor, bo obiecał to zrobić. Wydawało mu się, że wina tkwi w nim samym i dokonanie wielkich rzeczy nie jest możliwe z powodu jego niedoskonałości. Jest rozdarty pomiędzy dwoma światami, tym rzeczywistym ludzkim, a światem marzeń. Wydany na niego wyrok śmierci jest nieadekwatny do winy, ponieważ w ostatniej chwili strach uniemożliwił mu popełnienie wcześniej zaplanowanego zabójstwa. Ponosi definitywną klęskę i otrzymuje bardzo surową karę.

• Juliusz Słowacki, „Balladyna” - poeta przedstawił losy dwóch sióstr, Aliny i Balladyny. Starsza, Balladyna, cechuje się przebiegłością i okrucieństwem. Jest bezwzględna wobec Grabca, który wyznaje jej swą miłość, ponieważ ma nadzieję, że uda się jej zdobyć serce bogatego królewicza Kirkora. Dążąc do wyznaczonego celu, nie waha się nawet zabić swej siostry. Takie okrucieństwo nie może jednak zostać bez kary, Balladyna umiera, trafiona piorunem.

• Cyprian Kamil Norwid, „Do obywatela Johna Browna” - John Brown był ciemnoskórym rolnikiem, który szesnastego października 1859 roku, wraz z kilkunastoma innymi osobami, dokonał ataku na arsenał Harpers - Terry w Stanie Virgina. Chciał w ten sposób doprowadzić do zniesienia niewolnictwa w USA. Trafił jednak do więzienia i został skazany na śmierć przez powieszenie. Egzekucje wykonano miesiąc później, ale zanim do niej doszło, przez niemal całą Europę i Stany Zjednoczone doszło do protestów, zwłaszcza humanistów takich jak Victor Hugo czy właśnie Cyprian Kamil Norwid. Według autora bezsensowna śmierć Browna spowoduje falę agresji i okrucieństw, może także oznaczać nadejście złych czasów, kiedy to Ameryka nie będzie już symbolem wolności. W wierszu skazany na śmierć bohater urasta do rangi symbolu - wojownika o wolność, który poświęcił swe życie w obronie idei, o które walczył i które wyznawał. Jednak to nie kaci zostali ukarani, ale właśnie John Brown, wyniesiony przez Norwida na piedestał, niemal uświęcony. Jest on - w mniemaniu Norwida - niewinny, a jednak zostaje ukarany.

• Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara - autor pokazuje, że możliwe jest wszystko. Od szlachetnego morderstwa do zmartwychwstania. Główny bohater - Raskolnikow to przykład osoby nietuzinkowej, o chłodnym, niecierpliwym umyśle. Szuka odpowiedzi na podstawowe pytanie: skąd bierze się niesprawiedliwość na świecie? To człowiek, któremu nie można odmówić entuzjazmu dla dobra i paradoksalnie, dobrego serca. Pozostaje nihilistą, ale w sposób najszczerszy. W imię honoru, prawdy, realnego pożytku. Zostaje zauroczony ideą, w jego przekonaniu doskonałą. Rodion postanowił jednak popełnić morderstwo, jakby na to nie patrzeć ze szlachetnych pobudek. Zrabowane lichwiarce pieniądze, zaplanował rozdać osobom potrzebującym. Uznał, że ich życie warte jest wiele więcej niż kobiety, którą uważał za wesz żerującą jedynie na ludzkim nieszczęściu i nędzy. Uważał też, że wina, jaka będzie na nim ciążyła po dokonaniu morderstwa, zostanie zgładzona poprzez pomoc biednym. Praktycznie od razu po dokonaniu morderstwa, a tak naprawdę morderstw, bo zabił także siostrę lichwiarki, zaczęły go dręczyć wątpliwości, strach, niepewność, beznadziejność. Długo trwały jego męki. Bardzo dużo czasu musiało minąć zanim Raskolnikow zdecydował się przyznać do tego co zrobił. Kara przyszła szybko. Został zesłany na Syberię do ciężkich robót. Rodion wypełnił swój plan. Sprawdził treść własnej filozofii. Poniósł za to zasłużoną karę i zmartwychwstał. Otrzymał nowe życie u boku ukochanej osoby.

• Henryk Sienkiewicz, „Quo vadis” - cesarz rzymski, Neron, nie tylko wydaje wyrok śmierci na setki chrześcijan, zamieszkujących Wieczne Miasto, ale jest okrutny nawet wobec najbliższych. Zabija własną matkę i żonę, ponieważ tak jest mu wygodniej. Ostatecznie, lud rzymski zdecydował się wystąpić przeciwko swemu władcy i skazał go na śmierć. Neron uprzedził realizację wyroku, popełniając samobójstwo.

• Henryk Sienkiewicz, „Potop” - druga część Trylogii przedstawia losy Andrzeja Kmicica, który splamił się wieloma zbrodniami, przez co utracił ukochaną Oleńkę. Bohater przyjmuje nazwisko Babinicza i postanawia walczyć w obronie ojczyzny, by wymazać swoje winy. Heroiczna walka i oddanie zostają wynagrodzone, król Jan Kazimierz oczyszcza go z win, a Oleńka obdarza swoją miłością.

• Franz Kafka „Proces” - według Ericha Fromma, tytułowy proces to ostatnia szansa dla Józefa K. - może on odmienić swoje życie. Jak wiemy z książki, nie sprostał on tej próbie. Bohater nie potrafi wziąć sprawy w swoje ręce, nie przejmuje się także losem innym. Bierna postawa Józefa K. jest według wielu jego winą. Został on ukarany za zobojętnienie wobec własnego życia. Ukarany zostaje przez sąd - instytucję zdemoralizowaną i przez wielu interpretatorów „Procesu” utożsamianą wręcz z Szatanem. Możemy więc dojść do wniosku, że nie mogąc poradzić sobie z sądem, nie radzi sobie i ze złem. Józef K. popada w obsesję na punkcie swojego procesu, a w końcu dokonuje się egzekucja.

• Kazimierz Moczarski, „Rozmowy z katem” – utwór jest zapisem rozmów autora z hitlerowskim zbrodniarzem, tytułowym katem, Jurgenem Stroopem. Niemiec jest między innymi odpowiedzialny za likwidację warszawskiego getta. Autor ukazuje jak w zwykłym człowieku rodzi się zbrodniarz. Nie poczuwa się on do odpowiedzialności za popełnione czyny, spotyka go jednak sprawiedliwa kara – zostaje skazany na śmierć.



Motyw winy i kary - propozycja tematów



Temat winy i kary można potraktować wieloaspektowo. Przy jego uściśleniu należy zastanowić się nad jedną z możliwych form jego realizacji. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:

• Wina i kara w literaturze. Przedstaw rolę motywu na wybranych przykładach.

• Motyw winy i kary w wybranych utworach literackich różnych epok.

• Zagadnienie winy i kary w literaturze. Omów na wybranych przykładach.



Powyższe propozycje pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych, najbardziej znanych lektur. Należy pamiętać, że odwołanie się do zbyt wielu źródeł, bez ich pogłębionej analizy, może uczynić pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu. Innym sposobem ujęcia motywu winy i kary jest ukazanie jego oblicza w literaturze oraz innych tekstach kultury. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:

• Motyw winy i kary w utworach literackich i sztuce. Przedstaw na wybranych przykładach.

• Motyw winy i kary w literaturze, filmie i życiu. Omów, odwołuj ąc się do wybranych tekstów kultury i własnych doświadczeń.

W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy taneczne występujące w sztukach plastycznych (malarstwo, rzeźba, plakat, itp.), filmie czy muzyce. Kolejnym popularnym nawiązaniem do omawianego tematu jest możliwość ukazania funkcji winy i kawy w tekstach kultury. Temat można sformułować następująco:

• Rola motywu winy i kary w życiorysie bohaterów literackich. Przedstaw na przykładzie utworów rożnych epok.

• Przedstaw, jak funkcjonuje motyw winy i kary w utworach literackich różnych epok.

Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:

• Oskarżeni przed sądem w literaturze. Przedstaw zagadnienie na podstawie wybranych lektur.

• Błądzenie jest rzeczą ludzką - czy wina i kara wpisane w doświadczenia bohaterów literackich mogą być dla czytelnika przestrogą i pouczeniem?

We wszystkich wymienionych tematach prezentacji uwagę zwrócić należy na to, co sugeruje jego sformułowanie. Może pojawić się wymóg sięgnięcia do różnych lub wybranych epok.

Określenie problemu – teza

Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.

Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”:

• Motyw winy i kary jako uniwersalny topos, często wykorzystywany w literaturze.

• Motyw winy i kary na wybranych przykładach literackich.

• Problem winy i kary jest wciąż aktualny i dotyka każdego z nas.

• Motywem winy i kary interesowało się wielu wybitnych twórców, których głównym zamierzeniem było pokazanie, iż nieodłącznym elementem winy jest właśnie kara.

• Wątek zbrodni i kary przewija się przez wiele epok literackich i jest aktualna do dziś mając charakter ponadczasowy.

Teza może wskazywać na podkreślenie funkcji tego utworu:

• Motyw winy i kary przewija się przez wiele epok. W poszczególnych utworach spełnia on różnoraką funkcję. To co łączy to fakt, że zbrodnie zawsze spotyka kara.

Przy wykorzystaniu motywu winy i kary można odwołać się do jego symboliki i wyrażanych poprzez niego uczuć, emocji, wrażeń:

• Symbolika winy i kary jest bardzo rozległa. W literaturze odnajdujemy karę, która wskrzesza winowajcę, jak i taką, która pogrąża zbrodniarza w mrokach.

Wśród innych tez możemy wyróżnić:

• Motyw winy i kary służy odpowiedzi na pytanie o granice moralne, które nie powinny zostać przez człowieka przekroczone.

• Topos winy i kary od dawna obecny jest w literaturze, której cel to nie tylko opis, lecz również ocena tego zagadnienia.

• Człowiek zawsze był kuszony do robienia rzeczy złych, niegodziwych i niemoralnych. Lecz zawsze tez człowieka czyniącego tak spotykała kara.

• Oskarżenia, rozprawy sądowe, osądy społeczne, ferowanie wyroków w literaturze występowały już od czasów antycznych i są obecne aż do czasów współczesnych. Pojawiają się najczęściej przy motywach zbrodni, winy czy kary.

Przy precyzowaniu tezy można także zawęzić okres literacki, którego dotyczyć będzie praca.



Motyw winy i kary - propozycja wstępów



We wstępie możemy odwołać się do definicji winy i kary lub jego historii np.:



A. Wina i kara w literaturze. Przedstaw rolę motywu na wybranych przykładach.

Przykład wstępu:

Problem dotyczący winy i kary wciąż jest jak najbardziej aktualny i może dotknąć każdego z nas. Wina powszechnie definiowana jest jako zachowanie sprzeczne z zasadami moralnymi, bądź przepisami prawa. Można wyróżnić winę umyślną - zamierzoną oraz nieumyślną - spowodowaną niedbalstwem, czy też lekkomyślnością. Kara to pojęcie złożone. Określa się ją jako środek przymusu stosowany względem osób, które popełniły przestępstwo albo naruszyły normy obyczajowe. Topos winy i kary od dawna obecny jest w literaturze, której cel to nie tylko opis, lecz również ocena tego zagadnienia. Interesowało się tym wielu wybitnych twórców, których głównym zamierzeniem było pokazanie, iż nieodłącznym elementem winy jest właśnie kara. Skupili się tym samym na przekazaniu czytelnikowi ponadczasowych prawd i wartości. Ważne jest także ukazanie ścisłego związku zbrodni z winą i karą, która przyczynia się do wewnętrznej zagłady bohaterów.

B. Przedstaw, jak funkcjonuje motyw winy i kary w utworach literackich różnych epok.

Przykład wstępu:

Artyści nawiązując do motywu winy i kary dokonują dokładnej analizy zachowań i psychiki swoich bohaterów - przestępców, w tym zabójców. Pokazują, jakie są konsekwencje tworzenia własnych systemów wartości i zasad. Każda postaci jest zupełnie inna, lecz wszystkie łączy poczucie winy oraz nieuchronność kary. Ich losy są dla czytelnika przestrogą i pouczeniem. Widząc błędy, jakie popełnili, możemy ich uniknąć w swoim życiu. Wyrzuty sumienia to często najsurowsza kara, jaka nas spotyka. Sumienie jest najsprawiedliwszym sędzią i nie da się go oszukać. W naturę człowieka wpisany jest grzech. Nawet dobrzy ludzie są skłonni do czynienia zła. Jednak zła nie da się niczym usprawiedliwić, a już na pewno nie osiągnie się nim dobra. Każdy ma prawo zbłądzić, ale ma też szansę poprawy i powinien ją wykorzystać jak najlepiej.



Motyw winy i kary - propozycja zakończeń



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy. Warto postarać się, by zakończenie nie zamykało i nie wyczerpywało danego tematu, a ukazywało inne możliwości interpretacji, dalsze kierunki poszukiwań.

A. Wina i kara w literaturze. Przedstaw rolę motywu na wybranych przykładach.

Przykład zakończenia:

Motyw winny i kary towarzyszy nam od początku ludzkości. Człowiek zawsze był kuszony do robienia rzeczy złych, niegodziwych i niemoralnych. W dziełach literackich scharakteryzowani są różnorodni złoczyńcy. Pisarze ukazują przestępców bezwzględnych i okrutnych oraz postacie, które budzą w czytelniku współczucie i zrozumienie. Także motywy postępowania przedstawionych bohaterów oraz kary, jakie ich spotykają różnią się od siebie. Winowajcy ponoszą śmierć lub po odbyciu pokuty odradzają się moralnie. Jednak to ból i cierpienie są najczęstszą karą za popełnione zbrodnie. Najsprawiedliwszym sędzią powinniśmy być zawsze my sami. Nasze sumienie potrafi być okrutne, ale tylko wówczas, gdy my - ludzie dopuścimy się okrutnego czynu!

Człowiek jest istotą, która ma w sobie pierwiastki dobra i zła, tylko od okoliczności i wpływu ludzi zależy, które zwyciężą. Tragiczne jest, że przypadek może całkowicie odmienić ludzkie losy, a co więcej jedna pomyłka, jedna zła decyzja przekreśla cały moralny dorobek życiowy. Każde zło wyrządzone innym ludziom powraca po pewnym czasie i godzi w tego, który je na świat wyprowadził. Sprawiedliwość dosięgnie zbrodniarza prędzej czy później. Bo sprawiedliwości zawsze musi stać się zadość. Za złe postępowanie zawsze jest kara, jeśli nie za życia to po śmierci. „Nie masz zbrodni bez kary” pisał Adam Mickiewicz.

B. Przedstaw, jak funkcjonuje motyw winy i kary w utworach literackich różnych epok.

Przykład zakończenia:

Motyw winy i kary przewija się przez wiele epok. W poszczególnych utworach spełnia on różnoraką funkcję. Może odgrywać rolę poznawczą, wgłębiać czytelnika w naturę zbrodni czy - szerzej - po prostu człowieka. Bardzo często jest to rola dydaktyczna - pisarze przestrzegają, że nie ma ucieczki przed karą, ponieważ każda zbrodnia zostanie ukarana. Funkcja prewencyjna polega na zapobieganiu popełniania występku; bardzo podobna jest funkcja profilaktyczna - mająca na celu zapobieganie niekorzystnym zjawiskom.

Choć nie ma zbrodni bez kary, dzieła literackie wskazują często drogę wyjścia, ukazują możliwość rehabilitacji. Umacniają wiarę w to, że należy nadać sens swojej egzystencji. Czasem ukazują demoralizację i pustkę ludzkiego wnętrza; często dają jednak nadzieję w ucieczce w drugiego człowieka. W prezentacji przedstawiono zaledwie kilka przykładów na to, że literaci chętnie sięgają po motyw winy i kary. Wniosek nasuwa się jeden - żaden złoczyńca nie uniknie odpowiedzialności za swój czyn.



Motyw winy i kary - literatura podmiotowa



Książka:

1. Biblia. Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, „Pallottinum”, Poznań 1980.

2. Dante A., Boska komedia, przeł. Edward Porębowicz, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1977.

3. Dostojewski F. , Zbrodnia i kara, tłum. z jęz. ros. i opr. Podgórzec Z., Wydawnictwo Greg, Kraków 2002.

4. Eco U.,Imię Róży, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1988.

5. Kafka F., Proces, przeł. B. Schulz, Wyd. Zielona Sowa, Kraków 2004.

6. Kochan M., Ballada o dobrym dresiarzu, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa, 2005.

7. Księga Rodzaju: Dzieje Noego - Potop, Wieża Babel. [w:] Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu: Biblia Tysiąclecia, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań-Warszawa 1990.

8. Krasiński Z., Nie-Boska Komedia, Wydawnictwo Greg, Kraków 2006.

9. Kruczkowski L., Niemcy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1969.

10. McEwan I., Pokuta, Wydawnictwo Albatros Andrzej Kuryłowicz, Warszawa 2002.

11. Mickiewicz A., Lilie, [w:] tegoż, Ballady i romanse, Wydawnictwo „Czytelnik”, Warszawa 1978.

12. Mickiewicz A., Świteź, [w:] tegoż, Ballady i romanse, Wydawnictwo „Czytelnik”, Warszawa 1978.

13. Mickiewicz A., Dziady cz. II, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1971.

14. Mickiewicz A., Pan Tadeusz, Nasza Księgarnia, 1982.

15. Nałkowska Z., Profesor Spanner, [w:] tejże, Medaliony, Wydawnictwo „Czytelnik”, Warszawa 1973.

16. Norwid C. K., Do obywatela Johna Brown, źródło online: http://www.poema.art.pl/site/itm_561.html (dostępny 22 listopada 2009).

17. Parandowski J., Legendy Korynckie [w:] tegoż, Mitologia, Puls Publication Ltd., Londyn 1992.

18. Shakespeare W., Makbet, przeł. [z ang.] Maciej Słomczyński, Wydawnictwo „Zielona Sowa”, Kraków 1998.

19. Sienkiewicz H., Krzyżacy, Wydawnictwo „Greg”, Kraków 2007.

20. Słowacki Juliusz, Kordian, Wydawnictwo Greg, Kraków 2006.

21. Słowacki J., Balladyna, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2003.

22. Sofokles. Król Edyp, Wydawnictwo Greg, Kraków 2007.

23. Sofokles, Antygona. Król Edyp, przeł. Kazimierz Morawski, Zielona Sowa, Kraków 2006.



Motyw winy i kary - literatura przedmiotowa



1. Błońska W., Kafka, „Przekrój”,1992, nr 2445, s. 8.

2. Brahmer M., Wstęp, [w:] Dante Alighieri, Boska komedia, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1978, s. 7-17.

3. Camus A., Człowiek zbuntowany, tłum. Guze J., Muza, Warszawa 2002.

4. Cieśla-Korytowska M., „Dziady” Adama Mickiewicza, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1995.

5. Cykowska M., „Ballady i romanse” Adama Mickiewicza, Rożak, Gdańsk 1994.

6. Epoki literackie. Od antyku do współczesności, red. M. Hanczakowski, M. Kuziak, A. Zawadzki, B. Żynis, Wydawnictwo PPU „PARK”, Bielsko-Biała 2003.

7. Garstka T., Otchłań prawdy [w:] tegoż, W granicach realizmu. Trudne powieści w szkole średniej, Wydawnictwo Znak, Kraków 2004.

8. Gide A., Dostojewski - Artykuły i wykłady, Wydawnictwo KR, Warszawa 2003.

9. Grun A., Jezus – Brama do Życia. Ewangelia św. Jana, Wydawnictwo Znak, Kraków 2002, s. 111-115.

10. Komorowski J., „Makbet” Williama Shakespeare`a, WSiP, Biblioteka Analiz Literackich, Warszawa 1989.

11. Kott J., Szkice o Szekspirze, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1962, s.87-99.

12. Kudelska D., Słowacki, Szekspir i Hogarth, „Teksty Drugie”, 1993, nr 2, s. 109-126.

13. Lementowicz Urszula, „Krzyżacy” Henryka Sienkiewicza, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2008.

14. Maciejewski J., „Kordian” Juliusza Słowackiego, WSiP, Warszawa 1976, s.16-41.

15. Mackiewicz (Cat) S., Zbrodnia i kara, [w:] tegoż, Dostojewski, Wydawnictwo Puls. Warszawa 1992.

16. Nowacka I., „Nie-boska komedia” Zygmunta Krasińskiego, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2000.

17. Polańczyk D., „Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego, Biblios, Lublin 2006.

18. Słownik języka polskiego PWN, oprac. Elżbieta Sobol, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005 (hasła: wina, kara).

19. Srebrny S., Wstęp, [w:] Sofokles, Król Edyp, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1952, s. XX-XXXII.

20. Szestow L., Dostojewski i Nietzsche. Filozofia tragedii, Czytelnik Warszawa 1987, s.126-143.

21. Świderkówna A., Biblijny i niebiblijny potop [w:] tejże, Rozmowy o Biblii, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1986.

22. Walser M., Opis formy – studium o Kafce, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1972, ss. 73-103.

23. Wilczycka D., „Proces” Franza Kafki, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2004.

24. Zaworska H., „Medaliony” Zofii Nałkowskiej, WSiP, Biblioteka Analiz Literackich, Warszawa 1984.

25. Zgorzelski Cz., O sztuce poetyckiej Mickiewicza, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1976, s. 77-88, 176-185, 199-218.