Jesteś w: Motyw totalitaryzmu

Motyw totalitaryzmu

Autor: Karolina Marlęga     Serwis chroniony prawem autorskim


Motyw totalitaryzmu - wprowadzenie



Wiek XX był pod wieloma względami bardzo wyjątkowy. Zapisał się w historii bowiem nie tylko jako stulecie dynamicznego rozwoju nauk, podniesienia standardu życia, przyniósł też wiele znaczących wydarzeń, które miały wpływ nie tylko na los ludzi, którym przyszło żyć w tamtym okresie, ale także na historię późniejszych pokoleń. Gwałtowne przemiany społeczne, narodziny nowych idei, dominacja mocarstw, konflikty zbrojne, ekspansja terytorialna, dynamiczne zmiany w grupie rządzącej, wzrost zainteresowania rasizmem i nacjonalizmem – to wszystko spowodowało, że człowiek z przerażeniem patrzył na upadek zasad etyki i moralności, bał się o swoje życie.



Najważniejszym wydarzeniem, które kładzie się cieniem na całym XX wieku i odcisnęło krwawe piętno na życiu ludzi, był oczywiście wybuch obu wojen światowych. Przyniosły one okrucieństwo, straty materialne, zniszczenia jakich człowiek dotąd nie znał. Zanim jednak doszło do konfliktów zbrojnych i masowych eksterminacji narodziła się ideologia, która dała im początek, zwana później totalitaryzmem. Przyniosła ona nowe spojrzenie ludzi na relację państwo – człowiek oraz na sprawowanie władzy.



Najważniejszymi przykładami państw totalitarnych są narodowo – socjalistyczna III Rzesza Adolfa Hitlera, stalinowski Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Józefa Stalina oraz komunistyczne Chiny Mao Zedonga. Te kraje ze względu na swój potencjał ekonomiczny, liczbę ludności i potęgę militarną oraz agresywność i zaborczość, odgrywały największą rolę w kształtowaniu nowego świata, zgodnie z ideami totalitaryzmu.



Motyw totalitaryzmu w literaturze



Eugeniusz Zamiatin, „My” - jest to pierwsza antyutopia w literaturze współczesnej. Utwór przedstawia wizję zunifirmizowanego Państwa Jedynego. Całość życia obywateli tego państwa podporządkowana Dekalogowi – ścisłemu rozkładowi codziennych zajęć. Życie seksualne jest reglamentowane, istnieje hodowla dzieci, obywatele mieszkają pojedynczo w przezroczystych „klatkach”, które mogą zasłaniać tylko na 15 min. dziennie czynności „społecznie pożytecznej”, tj. na okres przepisowego stosunku seksualnego. Nie ma instytucji rodziny. Dzieci i dorosłych poddaje się nieustannej indoktrynacji w audytoriach – salach codziennych obowiązkowych „wykładów”. Kontrolę nad obywatelami sprawują tzw. „Opiekunowie” – szpiegująca mieszkańców milicja. Całe życie ludzi jest ujednolicone, nie ma nazwisk, są tylko numery. O tej samej godzinie wszyscy obywatele (wszystkie „numery”) wstają, idą do pracy, jedzą obiad, spacerują, śpią. Gdy komuś taki stan rzeczy się nie podoba, zostaje poddany „Wielkiej Operacji”, której celem jest amputacja wyobraźni. Na czele państwa stoi Dobroczyńca – konstruktor całego systemu oraz dyktator.



Szczątkowa fabuła powieści oparta jest na zapisie napięć psychicznych, rejestracji stanów emocjonalnych głównego bohatera, D-503. D-503 spełnia jednocześnie rolę narratora i autora konspektów. Poznajemy go jako prawomyślnego obywatela Państwa Jedynego, osobę otoczoną szacunkiem ze względu na pełnienie funkcji Pierwszego Konstruktora Integralu – narzędzia, które ma rozprzestrzenić system Państwa Jedynego na cały kosmos. Potem poznaje I-330 – kobietę pochodzącą z innego, wolnego świata, w której się zakochuje. Pod wpływem dziewczyny dostrzega duchową stronę swojej natury i próbuje przeciwstawić się dyktaturze Państwa. Łamie wszelkie zasady: uprawia nielegalny seks z I-330, pije alkohol, pali tytoń, ratuje I-330 przed Opiekunami, próbuje wykraść Integral. Zostaje jednak złapany, a I-330 uwięziona. Władze Państwa Jedynego dokonują na nim Wielkiej Operacji, po której uznaje swoje wcześniejsze postępowanie za złe. Składa donos na I-330, która zostaje zabita podczas publicznej egzekucji w dniu Święta Sprawiedliwości.




Aldous Huxley, „Nowy wspaniały świat” - utwór przedstawia wizję społeczeństwa przyszłości, które ma urzeczywistniać ideał powszechnego szczęścia. W nowym, doskonale zorganizowanym świecie wszystko ma być skrupulatnie zaprogramowane. Ludzie rodzą się z probówek, a ich anatomia, fizjologia i inteligencja jest sterowana dzięki możliwościom inżynierii antropologicznej. Potem na zasadzie selekcji są przydzielani do poszczególnych kast społecznych. Są manipulowani za pomocą hipnotycznie wtłaczanych od urodzenia sloganów, za pomocą których wszczepia się im poczucie zadowolenia z przynależności do danej kasty i chęć podporządkowania się kastom wyższym. Dla złagodzenia napięć i stresów rozdaje się obywatelom środek narkotyczny zwany somą, neutralizujący niebezpieczne reakcje psychiczne.



Totalitarne państwo Stanów Zjednoczonych Świata, rządzone przez Generalnego Kierownika, oparte jest na najnowszych odkryciach naukowych, pozwalających manipulować człowiekiem. Dzięki nowoczesnej technice człowiek ma być idealnym, bezrefleksyjnym wykonawcą rozkazów. Tej totalitarnej rzeczywistości próbuje sprzeciwić się grupa ludzi – główny bohater Berbard Marx i jego przyjaciele – Richard Savage i Hemholtz. Wszyscy ponoszą w tej walce klęskę.



Franz Kafka, „Proces” – w powieści opisana została rzeczywistość, w której obywatele znaczą mniej niż system sądowniczy. Główny bohater, Józef K. sam nie wie za co jest sądzony, nie zostają przedstawione mu nawet żadne zarzuty. Sam proces jest raczej groteską, niż sprawiedliwą sprawą sądową. Kafka przedstawia totalitarne państwo, w którym sąd jest najważniejszą instancją, a jednostka nie ma nawet najmniejszego znaczenia. Ukazuje również bezsilność obywatela, wobec tak złożonego systemu prawnego, nawet w wypadku niewinności. Prawo nie dozwalało również obrony oskarżonego – była ona zaledwie tolerowana. Typowym dla systemu totalitarnego jest fakt, że prawo nie służy obywatelom. Jest w gruncie rzeczy tylko sposobem na trzymanie nieograniczonej nad nimi władzy. Rozbudowany sposób funkcjonowania sądu jest wręcz idealny dla totalitarnego państwa, ale jest zgubny dla zwykłych obywateli. Kafka skończył „Proces” jeszcze przed powstaniem głównych ideologii totalitaryzmu, ale świetnie przewidział do czego może dopuścić całkowita kontrola państwa nad jednostkami.




Michaił Bułhakow, „Mistrz i Małgorzata” - Bułhakow opisuje ateistyczną Moskwę lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku wpisanej w metafizyczną perspektywę (męczeństwo Chrystusa). Zwraca uwagę na środowisko literatów i reprezentantów władzy oraz zwykłych obywateli miasta, w którym panuje jeden ustrój i jeden światopogląd. Nie ma miejsca na prywatność, a ludzie skupieni są na zaspokajaniu elementarnych potrzeb. Ci niewygodni – znikają w niewyjaśnionych okolicznościach (jak Mistrz czy Iwan Bezdomny) trafiając najczęściej do szpitala psychiatrycznego. Totalitarna władza, oparta na denuncjacjach, aresztowaniach, łapówkarstwie prowadzi do tworzenia szarej, smutnej i biednej rzeczywistość



George Orwell, „Folwark zwierzęcy” - utwór przedstawia proces kształtowania się totalitarnej rzeczywistości po rewolucji na farmie zwierzęcej. Zwierzęta zbuntowały się przeciw gospodarzowi – Jonesowi, który je wykorzystywał. Przyświecały im hasła równości i braterstwa. Szybko jednak okazało się, że niektóre zwierzęta są równiejsze. Świnie zaczęły dominować nad innymi. Szybko zaczęły korzystać z przywilejów, wykorzystując swą władzę do ucisku innych zwierząt. Orwell w swojej książce w tragikomiczny sposób przedstawia mechanizmy tworzenia się i funkcjonowania systemu totalitarnego.



• George Orwell, „Rok 1984” - utwór przedstawia wizję świta obróconych wartości wszelkich systemów totalitarnych. Ostrzega przed niebezpieczeństwem totalitaryzmu, degeneracją ideologii, podziałem świata na wrogie, zwalczające się frakcje polityczne. Świat powieści jest w pełni zideologizowany, obróbka obywateli odbywa się za pośrednictwem radia, gazet i wszechobecnych teleekranów. Receptory państwa tkwią wszędzie, kontrolując jawę, sen, życie erotyczne. Slogany grupy rządzącej Partii patrzą ze wszystkich murów, cytaty Wielkiego Brata otwierają wszystkie książki. Policja Myśli sprawuje kontrolę nad prawomyślnością obywateli. Ministerstwo Prawdy zajmuje się wymazywaniem z prasy i książek faktów i wydarzeń „niesłusznych” według rządzących. Głównym bohaterem powieści jest Winston Smith, który wraz z ukochaną Julią buntuje się przeciwko zaistniałej rzeczywistości i wstępuje do Bractwa – grupy próbującej walczyć z Partią.




• Zofia Nałkowska, „Medaliony” - autorka prezentuje przerażający portret katów i ofiar. Podkreśla duchowe i moralne zniszczenia wywołane stałym obcowaniem człowieka ze śmiercią i zbrodnią. Ich relacje są nie tylko świadectwem „czasów pogardy”, ale pokazują ludzi dotkniętych moralną zarazą - otępieniem psychicznym w obliczu zbrodni, zanikiem elementarnego instynktu etycznego, utratą poczucia międzyludzkiej solidarności. Procesowi demoralizacji ulegali zarówno kaci, jak i ich ofiary. Do grona oprawców bez wątpienia możemy zaliczyć Profesora Spannera. To człowiek wyszkolony przez system hitlerowski do torturowania i zabijania niewinnych i bezbronnych ofiar. Nałkowska pokazuje w ten sposób, że nie tylko barbarzyńcy i ludzie zdemoralizowani popełniali zbrodnie, ale także niemiecka inteligencja uwikłana w zbrodniczy system totalitarny. Autorka skoncentrowała się także na zaprezentowaniu historii ofiar niemieckiego totalitaryzmu, ludzi którzy zginęli, ale również tych którzy przetrwali. Bohaterka „Dna” opowiada o gehennie w lagrze Bunnzing. W opowiadaniu „Przy torze kolejowym” bohaterką jest młoda Żydówka, której udaje się uciec z transportu. Michał P., bohater obrazka „Człowiek jest mocny”, był młodym Żydem pracującym w lesie przy zakopywaniu zwłok.



• Tadeusz Borowski, „Opowiadania” - centralnym motywem opowiadań jest upadek człowieka, zatracanie przez niego wartości moralnych w warunkach obozu koncentracyjnego. Obóz dla Borowskiego to miejsce, w którym nie tylko się umiera, ale także trzeba żyć. Dramatyczność jego opowiadań polega przede wszystkim na tym, że wprowadził do nich wszędzie jako narratora postać bynajmniej nie bohaterską. Tadeusz – narrator, jest człowiekiem doświadczonym znającym okrutne prawa obozowej rzeczywistości. Borowski obdarzył go mianem człowieka zlagrowanego, któremu nieobca jest masowość śmierci, zakłamanie, zdrada, nieczułość na cierpienie innych – to egoista i cynik. Poddany działaniu zbrodniczego systemu myśli przede wszystkim o tym, aby przetrwać, dlatego przystosowuje się do obozowych praw, tracąc przy tym moralną wrażliwość i zdolność do szlachetnych odczuć. Niemcy wyznaczyli mu rolę pomocnika, więc pracuje na rampie, pilnuje więźniów, rozładowuje transporty przybywających wciąż do lagru ludzi. W opowiadaniu „Proszę państwa do gazu” Tadeusz opisuje kobietę, która w obawie przed śmiercią i w nadziei na uratowanie swojego życia, wyrzeka się swojego macierzyństwa, ucieka przed swoim kilkuletnim dzieckiem. Mojsze z opowiadania „U nas w Auschwitzu” zajmuje się rozładunkiem ludzi z transportu. Gdy przyjeżdża jego ojciec to, nie chcąc narazić się pilnującemu porządku esesmanowi, tłumacząc się brakiem czasu, każe ojcu iść „wykapać się w łaźni” – tak mówiono ludziom idącym do komory gazowej – syn skazał swojego ojca na śmierć.



• Gustaw Herling-Grudziński, „Inny świat” - książka jest relacją o przeżyciach autora w więzieniach i na zsyłce do obozu w Jercewie (lata 1940 – 1942). Świat, jaki opisuje autor, to rzeczywistość spustoszona i okaleczona, w której ludzie wyzuci z wyższych potrzeb duchowych zostali sprowadzeni do tego, co fizjologiczne i zwierzęce. Autor skupia się na mechanizmach systemu totalitarnego, prowadzącego do spustoszenia człowieka przez przemoc nie tylko fizyczną. Inny świat jest światem odwróconych wartości, bez litości, bez nadziei, jest to świat ludzi umierających.




• Kazimierz Moczarski, „Rozmowy z katem” - J�rgen Stroop to ludobójca i zbrodniarz wojenny, który został osadzony w jednej celi z autorem powieści. Od najmłodszych lat był wychowywany w duchu żołnierskiego posłuszeństwa. Po zaciągnięciu do 55. Pułku piechoty został ranny na froncie we Francji i odesłany do Detmoldu w celu rekonwalescencji. Józef wstąpił do SS – organizacji przestępczej, gdzie zostaje mu wpojona fałszywa historia narodu niemieckiego. Od tej pory Żydzi, Słowianie, masoni oraz wywiad anglosaski stali się jego głównymi wrogami. Bohater zrobił momentalną i bezmyślną karierę. Został wybrany na dowódcę likwidacji getta warszawskiego tzw. „Grossaktion” – zagłady tysięcy ludzi narodowości żydowskiej. Wcześniej został przygotowany wstępnie w Wielkopolsce i na Litwie, gdzie wydawał wyroki stając się pośrednim katem. Żydzi są dla niego bandytami, strzelanie do ludzi wyskakujących z okien nazywa dobrą zabawą, a wysadzenie Wielkiej Synagogi wspaniałym widowiskiem i alegorią tryumfu nad żydostwem. Do końca nie zdaje sobie sprawy z popełnionej zbrodni, twierdzi, iż „Kto chciał być wtedy prawdziwym człowiekiem, to znaczy silnym, musiał działać jak ja. Niech będzie błogosławione to, co czyni człowieka twardym.” Nawet w momencie egzekucji nie odczuł żalu, zachował stoicki spokój, do ostatniej chwili wierzył w to co robi.



• Hanna Krall, „Zdążyć przed Panem Bogiem” – autorka przedstawiają likwidację getta warszawskiego od drugiej strony, z punktu widzenia powstańców. Ukazują jak ludzie postawieni w nieludzkich warunkach zmieniają się i łamią podstawowe prawa natury. Chęć przeżycia i uzyskania numerka gwarantującego życie doprowadza do wyrzeczenia się najbliższych, egoistycznego dbania o własne sprawy. Czyny niemoralne w wolnym świecie stają się powszechnie wywyższane przez społeczeństwo np. pielęgniarka podająca obcym dzieciom truciznę, aby uchronić je przed cierpieniem. W kolejnym przypadku młoda Żydówka Ryfka z głodu nadgryza ciało zmarłego dziecka, inna matka porzuca ciało dziecka na ulicy, bo nie ma pieniędzy na jego pogrzeb. Nie można oceniać zachowania tych ludzi, ponieważ zostali postawieni w nieludzkich warunkach.



• Aleksander Sołżenicyn, „Archipelag GUŁag” – książka poświęcona więzienno-obozowej martyrologii narodu rosyjskiego i obywateli innych republik ZSRR i krajów, łączy w sobie elementy powieści, autobiografii, reportażu, wspomnień świadków i uczestników. Dzięki niej świat poznał prawdę o łagrach i skrywanej przed opinią publiczną części historii ZSRR.Utwótr to wielki akt oskarżenia systemu totalitarnego, panującego w Związku Radzieckim.



• Aleksander Sołżenicyn, „Jeden dzień Iwana Denisowicza” - autor przedstawia nam jeden dzień w „katorżnym łagrze”. Narrator tak podsumowuje ten dzień: „Zasypiał Szuchow w pełni zadowolony. Wiele mu się tego dnia udało: nie poszedł do karceru, brygady nie pognano na Socgorodok, przy obiedzie podprowadził kaszę, brygadzista dobrze załatwił normę, dobrze się Szuchowowi murowało, nie podpadł na kipiszu ze swoim kawałkiem stali, wieczorem zarobił u Cezara, kupił tytoń. I nie zachorował, przetrzymał.”



• Janusz Zajdel, „Limes interior” - akcja powieści rozgrywa się w fikcyjnym świecie Argolandu, w którym żyje główny bohater powieści - Adi Cherryson alias Sneer. Porządek społeczny w Argolandzie opiera się na podziale społeczeństwa na siedem klas społecznych, oznaczonymi cyframi od zera do sześciu, w zależności od wyniku testów na inteligencję. Za gotówkę w mieście służą trzy rodzaje punktów: czerwony, zielony i żółty, przyznawane odpowiednio w zależności od samego faktu istnienia (każdy niezależnie od kompetencji i pracy dostaje pewną ilość punktów), inteligencji (im człowiek mądrzejszy, tym więcej dostaje) oraz wykonywanej pracy.



Motyw totalitaryzmu w filmie



Filmów, które przestawiają wizje totalitarnych państw jest wiele. Wśród nich na uwagę zasługują adaptacje powieści Georga Orwella - „Rok 1984” oraz „Folwark zwierzęcy”. Recenzje filmów i krótkie omówienie ich fabuły można łatwo znaleźć w internecie, chociażby na stronie www.filmweb.pl. Bardzo dobrą bazą filmu polskiego jest serwis www.filmpolski.pl.



„Dyktator”, reż. Charles Chaplin – film ukazuje dyktatora Hynkla rządzącego Tomanią, który przygotowuje wraz ze swoim sojusznikiem Napalonim inwazję na sąsiedni kraj Austerlich. Żydzi i przeciwnicy dyktatora są w Tomanii okrutnie prześladowani. Wśród represjonowanych jest również żydowski fryzjer, który zakochuje się w Żydówce Hanah i wraz z nią zostaje osadzony w obozie koncentracyjnym. Dzięki podobieństwu do Hynkla fryzjerowi udaje się ucieczka.



„1984”, reż. Michael Radford - adaptacja powieści George`a Orwella opowiadająca o totalitarnym państwie, w którym obywatele są śledzeni i inwigilowani na każdym kroku, a wszelkie, nawet najmniejsze objawy indywidualności są brutalni tłumione. W tym świecie Winston Smith podejmuje beznadziejną walkę z systemem, próbując zdobyć chociaż namiastkę wolności dla siebie i kobiety którą kocha.



„Europa, Europa”, reż. Agnieszka Holland – film opowiada o Perelu, który urodził się w żydowskiej rodzinie w Saksonii. Wkrótce, uciekając wraz z rodzicami przed faszystowskimi prześladowaniami, wyemigrował wraz z rodzicami i rodzeństwem do Polski. Po jej zajęciu przez hitlerowców rodzice wysłali go wraz z bratem dalej na Wschód. W Grodnie Sally wylądował w sierocińcu. Tu dostał się pod wpływ komunistycznej indoktrynacji. Wstąpił do Komsomołu. Niebawem jednak w jego biografii dokonał się gwałtowny zwrot. Wpadł w ręce Niemców, którzy nie wiadomo jakim cudem uznali go za typ czystego Aryjczyka. Sally, chcąc przetrwać, robi wszystko, żeby ukryć prawdę i przeżyć. Mimowolnie zostaje niemieckim bohaterem wojennym, gorliwym wyznawcą nazistowskich haseł. Usynowiony przez oficera junkra, zostaje wysłany w nagrodę do elitarnej szkoły Hitlerjugend.



„Proces”, reż. reż. David Hugh Jones - w filmie wszechobecny absurd i całkowity brak logiki, w połączeniu z nieograniczonymi możliwościami sądu stwarzają prawdziwe poczucie zagrożenia. Film dość wiernie trzyma się książki, i tak też ukazuje sposób działania sądu. Pomimo skrupulatnie odtworzonych realiów, film również jest utworem ponadczasowym i ostrzega, szczególnie dziś, przed biurokratycznym obłędem państw totalitarnych.



„Folwark zwierzęcy”, reż. John Stephenson - film jest adaptacją bestselleru Georga Orwella i opowiada o manipulacjach władzy i polityków, które mogą się zdarzyć zawsze i wszędzie.



„Equilibrium”, reż. Kurt Wimmer - film ukazuje, jak w globalnym państwie o nazwie Libria codzienna dawka leku Prozium ingerowała w psychikę ludzką pozbawiając człowieka wszelkich emocji. Powodem takiego stanu rzeczy była chęć przetrwania po wyniszczających konfliktach zbrojnych, zwłaszcza po III wojnie światowej: „Ci z nas, którzy przeżyli, wiedzieli, że ludzkość nie przeżyje czwartej”. W Librii panował Ojciec. W filmie to właśnie jego widzimy na nieustających przemówieniach gromadzących posłuszne społeczeństwo. Autokracja przejawia się tu centralnym sterowaniem państwem, wydawaniem poleceń (zwłaszcza klerykom). Znamienna wydaje się być jedna z rozmów Prestona z kanclerzem Dupont stwierdzającym, że to właśnie Ojciec jest prawem.



„Katyń”, reż. Andrzej Wajda - film ukazuje mord masowy - zbrodnię na prawie 19 tysiącach oficerach. 17 września po ataku ZSRR na Polskę, schwytano i wywieziono do obozów setki polskich oficerów. Przetrzymywano ich w trzech obozach tworzonych specjalnie do tego celu: kozielskim, ostaszkowskim, starobielskim. Z obozów jeńcy zostali przewiezieni w okolice Katynia, do lasu. W lesie wykopano ogromny dół, zbiorową mogiłę. Żołnierze radzieccy kolejno wyprowadzali więźniów z ciężarówek i zabijali strzałem z bliska w potylicę. Kiedy już wszyscy nie żyli Rosjanie zasypali dół i opuścili las.



Motyw totalitaryzmu - propozycje tematów wypracowań



Totalitaryzm jest wytworem ubiegłego wieku, więc wszelkie tematy, niezależnie od tego czy zawierają wskazanie na XX wiek, będą dotyczyć tego okresu w literaturze i sztuce. Temat totalitaryzmu można potraktować wieloaspektowo, dlatego przy jego uściśleniu należy się zastanowić na co chcemy zwrócić szczególną uwagę. Tematy mogą zostać sformułowane bardzo ogólnikowo:



• Totalitaryzm w literaturze XX wieku. Przedstaw i porównaj sposoby jego kreacji w wybranych tekstach kultury.

• Przedstaw charakterystykę systemów totalitarnych na podstawie wybranej literatury.



Tematy te pozwalają na dowolny dobór lektur pod kątem określonego problemu prezentacji. Mogą być wykorzystane przez uczniów, którzy nie do końca pewnie czują się na lekcjach języka polskiego, ponieważ pozwalają na wybór podstawowych lektur. Należy jednak pamiętać, że zbyt dużo przykładów, potraktowanych pobieżnie uczyni pracę płytką. Lepiej, określając problem, skupić się na jakimś aspekcie tematu. Innym sposobem ujęcia motywu totalitaryzmu jest ukazanie jej oblicza w literaturze oraz sztuce. Poniższe tematy należą do drugiej grupy, zakładającej związek literatury z innymi dziedzinami sztuki:



• Różne sposoby przedstawiania totalitaryzmu w literaturze współczesnej i filmie. Omów, odwołując się do wybranych przykładów.

• Obraz systemu totalitarnego w literaturze filmie i malarstwie. Omów różne sposoby realizacji tego zagadnienia odwołując się do dowolnie wybranych przykładów.

• Obraz totalitaryzmu w literaturze i filmie XX wieku.



W tak sformułowanych tematach trzeba oprócz przykładów książkowych odnaleźć i zaprezentować motywy totalitaryzmu występujące w malarstwie, filmie, a nawet muzyce. Jednym ze sposobów realizowania motywu totalitaryzmu może być skupienie się na człowieku i jego zachowaniu, psychice, stosunku do rozgrywających się wokół tragedii:



• Różne postawy człowieka wobec totalitaryzmu. Omów problem na wybranych przykładach literatury XX wieku.

• Człowiek w obliczu totalitaryzmu. Omów zagadnienie, odwołując się do analizy odpowiednio wybranych utworów literackich.

• Totalitaryzm i próba zachowania ludzkiej godności. Omów temat, odwołując się do wybranych.



Pośród tematów dla ambitniejszych maturzystów spotkać można:



• Mechanizmy funkcjonowania państwa totalitarnego w literaturze XX wieku. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów.

• Omów cechy dwóch największych reżimów totalitarnych – stalinizmu i hitleryzmu, odwołując się do znanych ci tekstów kultury.

• Tragizm losów i bohaterstwo człowieka w walce z totalitaryzmem we współczesnej literaturze polskiej i obcej.



Określenie problemu – teza



Po wyborze tematu i przejrzeniu dostępnej literatury podmiotowej i przedmiotowej najważniejsze będzie określenie problemu. Odpowiednia forma znacząco wpłynie na realizację wybranego tematu. Trzeba pamiętać, by teza znalazła swoje odzwierciedlenie w zakończeniu.



Najpopularniejsze, ale przez to mało konkretne są ogólnikowe ujęcia problemu. Pozwalają one na szerokie wykorzystanie literatury, jednak poprzez brak określonych celów mogą sprawić, że praca będzie sztampowa i „przegadana”. Określenia problemów podzielone zostały na dwie grupy. Pierwsza z nich dotyczy tematów skupiających się na ukazaniu zbrodniczości systemów totalitarnych, a także funkcji polegającej na ostrzeżeniu ludzkości na przyszłość:



• Różne sposoby prezentowania totalitaryzmu łączy chęć utrwalenia negatywnego obrazu systemów totalitarnych, aby nigdy nie powróciły.

• Literatura odkrywa całą prawdę o systemach totalitarnych. Wskazując zagrożenia płynące z ich wprowadzenia.

• Totalitaryzm w literaturze XX wieku dokumentuje, przestrzega, przeraża.

• Opisy totalitaryzmów w literaturze traktować możemy jako przestrogę przed systemem dyktatorskim lub ponure świadectwo minionych czasów.

• Totalitaryzm wojenny – hitleryzm i stalinizm to czasy błędów i wypaczeń, które spowodowały zburzenie dotychczasowego systemu wartości.



Druga grupa skupia się na człowieku postawionemu w obliczu totalitarnego systemu:



• Literatura ukazująca działanie systemu totalitarnego dokonuje głębokiej analizy mechanizmów, które ograniczały wolność człowieka dwudziestego wieku, degenerowały jego psychikę, wypalały wrażliwość.

• Literatura wykształca wzory postaw, jakie przyjmował człowiek w obliczu krępujących, totalitarnych systemów.

• Człowiek żyjący w systemie totalitarnym jest nieustannie narażony na trudne wybory moralne.

• Ludzie przyjmują bardzo zróżnicowane postawy wobec totalitaryzmu.

• Literatura przytacza różnorodne postawy i świadectwa ludzi postawionych w obliczu systemu totalitarnego.



Motyw totalitaryzmu - propozycje wstępu



Wstęp – przykłady



We wstępie możemy się odwołać się do definicji zawartych w poniższych pozycjach pochodzących z literatury przedmiotowej:



Totalitaryzmb> to ustrój państwowy wraz z towarzyszącą mu ideologią, charakterystyczny dla XX wieku. Występował w państwach, w których konflikty społeczne związane z panującą sytuacją, niechęć do demokracji i/lub kapitalizmu doprowadziły do sukcesu haseł zapowiadających kres niesprawiedliwości.



Reżim totalitarny łączy w sobie cechy autorytaryzmu i dyktatury, będąc skrajną formą, można powiedzieć nawet – wynaturzeniem obu tych systemów. Kontrola sprawowana w państwie totalnym nad obywatelami jest nieporównywalnie większa niż we wszystkich istniejących wcześniej systemach i dąży do podporządkowania społeczeństwa państwu (partii) za pomocą monopolu informacji i propagandy, ingerencji w większość dziedzin życia, oficjalnej i obowiązującej wszystkich ideologii państwowej, terroru tajnych służb i rządów jednej, masowej partii.



Termin „totalitaryzm” wprowadzony został przez Benito Mussoliniego w 1925 roku na określenie nowego typu państwa - ówczesnych faszystowskich Włoch. Jednak znaczenie, które dziś przypisuje się temu słowu, zostało mu nadane kilka lat później – w 1928 roku, gdy zauważono podobieństwa między faszyzmem a komunizmem. Stał się więc określeniem ogólniejszym i odnosi się do ustrojów komunistycznego i faszystowskiego. Za twórców teorii totalitaryzmu uważa się: Hanah Arendt, Zbigniewa Brzezińskiego.



(źródło: http://library.thinkquest.org/C004169/def_tot.html)



„Totalitaryzm” jest pojęciem pejoratywnym pojawiającym się w konotacji z brakiem swobód społecznych i politycznych, militaryzmem, prześladowaniami i z osobą dyktatora. Na pewno najważniejsze cechy tego reżimu to terror, silna egzekutywa, antydemokratyzm, antyliberalizm, antyindywidualizm, monopartia, cenzura. Takie są przynajmniej najczęstsze potoczne poprawne wrażenia.

Aby uporządkować chaotyczne rozumienie tego systemu, należałoby rozpocząć od próby zdefiniowania pojęcia. „Totalitaryzm” wywodzi się od łacińskiego słowa totus, oznaczającego „cały” oraz średniowiecznego terminu totalis – „całkowity”. „Mianem totalitarne zwykło określać się przede wszystkim powstałe po I wojnie światowej dwa systemy oparte na dyktaturze – nazistowskie Niemcy i komunistyczny Związek Radziecki.”



Hannah Arendt w swojej słynnej książce „Korzenie totalitaryzmu” pisze, że „totalitaryzm to nowa forma rządzenia, całkowicie odmienna od znanych form politycznych takich jak despotyzm, tyrania czy dyktatura. Najbardziej charakterystyczną cechą totalitaryzmu jest to, że nie opiera się on w ogóle na normach prawnych, gdyż są one poniekąd zastępowane rozbudowanym aparatem terroru – stanowiącym istotę systemu”



Bardzo ciekawy i przydatny wydaje się podział systemu totalitarnego C. J. Friedricha na następujące elementy:

• totalitarną ideologię – wkraczającą we wszelkie przejawy aktywności społecznej;

• monopartię opartą na totalitarnej ideologii;

• rozbudowaną tajną policję – z możliwością stosowania terroru fizycznego i psychicznego wobec wszystkich obywateli;

• monopolistyczną kontrolę masowych środków przekazu;

• monopolistyczną kontrolę sił zbrojnych i wszystkich innych formacji;

• scentralizowane zarządzanie.



Walicki kładzie nacisk na inne aspekty. Według niego o znaczeniu reżimu totalitarnego decyduje faktyczny zakres, cel i sposób sprawowania władzy. Kryterium i miarą totalitarności nie jest zwyczajny brak demokracji, lecz również głęboko uwewnętrzniony konformizm. „Reżim totalitarny realizuje ideał konformizmu absolutnego, nie zewnętrznego tylko, lecz również wewnętrznego, i nie biernego tylko, lecz aktywnego. Czyni to za pomocą nieustannej i wszechobecnej zorganizowanej presji moralno-politycznej, wspomaganej terrorem, ale opartej głównie na indoktrynacji, na zdolności wytwarzania masowej hipnozy. Jeśli zatraca zdolności wytwarzania takiej presji, to wkracza nieuchronnie na drogę detotalitaryzacji”.



Timasheff również zaproponował ciekawą koncepcję totalitaryzmu. Według niego oznacza on cechę państwa odnoszącą się do spełnienia przez nie licznych funkcji dodatkowych. Państwo byłoby totalitarne wówczas, gdyby liczba funkcji była tak duża, że obejmowałaby prawie całą aktywność człowieka. Autor ten uważa, że w wielu przypadkach demokratycznych można by odnaleźć elementy reżimu totalitarnego. Jego zdaniem istnieje możliwość pośredniego wymierzenia totalitaryzmu przez pomiar stopnia penalizacji zachowań jednostek, gdyż pełnienie przez państwo dodatkowych funkcji jest wprost proporcjonalne do siły represji wobec społeczeństwa.

(źródło: http://histmag.org/?id=682#fn3)



Poniżej znajdują się przykładowe wersje wstępów do określonych tematów:



A. Totalitaryzm w literaturze XX wieku. Przedstaw i porównaj sposoby jego kreacji w wybranych tekstach kultury.



Przykład wstępu:



Totalitaryzm to ustrój państwowy wraz z towarzyszącą mu ideologią, charakterystyczny dla XX wieku. Reżim totalitarny łączy w sobie cechy autorytaryzmu i dyktatury, będąc skrajną formą, można powiedzieć nawet – wynaturzeniem obu tych systemów. Kontrola sprawowana w państwie totalnym nad obywatelami jest absolutna. XX stulecie przyniosło wydarzenia, które okazały się być jednymi z najbardziej tragicznych w dziejach ludzkości. Szukając przyczyn tego wielkiego dramatu, jakim były cierpienia milionów ludzi podczas dwóch wojen światowych (obozy koncentracyjne, miliony ofiar zbrodni komunizmu i faszyzmu), natrafiamy na pojęcie totalitaryzmu. Wydaje się, że to właśnie totalitaryzm, rodzący zbrodnicze postępowanie władzy państwowej, jest jedną z głównych przyczyn tego, co się stało. Historia pokazuje, że ustrój totalitarny jest wielkim niebezpieczeństwem dla człowieka. Ogrom tragedii powodowanej przez istnienie tego ustroju sprawił, że literatura współczesna dość obszernie podejmuje temat totalitaryzmu, jego genezy i wpływu na człowieka. Wizje totalitaryzmu, zarówno hitlerowskiego, jak i stalinowskiego, znajdziemy w licznych tekstach kultury XX wieku.



B. Człowiek w obliczu totalitaryzmu. Omów zagadnienie, odwołując się do analizy odpowiednio wybranych utworów literackich.



Przykład wstępu:



Totalitaryzm to władza, która opiera się na przemocy. Społeczeństwo utrzymywane jest w posłuszeństwie poprzez siłę i terror. Dominowały w nim dwie straszne i zniewalające ideologie: faszyzm i stalinizm. Faszystowski system totalitarny i stalinowskie metody sprawowania władzy uniemożliwiły normalne, godne życie człowieka. Pojęcia wolności, prawdy, godności, poszanowania człowieka przez innego człowieka przestały w tych systemach po prostu funkcjonować. System faszyzmu i totalitaryzmu stalinowskiego polegały przede wszystkim na stworzeniu tak nieludzkich warunków życia, że ludzie stawali się apatyczni, narażeni na upodlenie i upokorzenie na każdym kroku, żyjąc w ciągłym strachu przed śmiercią, zapominali, że są ludźmi. Chodziło o to by wywołać w nich jak najgorsze odruchy, zachowania i niehumanitarne postawy. Zachwiana została wiara w podstawowe wartości – dobro, miłość, poszanowanie życia.



Motyw totalitaryzmu - propozycje zakończenia



Najważniejszym elementem zakończenia są wnioski nawiązujące do postawionej tezy. Jest ono także podsumowaniem całej pracy.



A. Totalitaryzm w literaturze XX wieku. Przedstaw i porównaj sposoby jego kreacji w wybranych tekstach kultury.



Przykład zakończenia:



XX wiek pełen był zła i okrucieństwa - człowieka otaczał totalitaryzm, system rządów oparty na uznaniu wyższości państwa nad jednostką. Podporządkowuje sobie ludzi za pomocą rozbudowanego aparatu władzy, propagandy i terroru. Ingeruje w życie osobiste człowieka. Za tą definicją kryją się tragedie jednostek i całego społeczeństwa. Przemoc i strach, tortury, eksterminacje, obozy koncentracyjne i łagry. System, który w teorii miał przynieść szczęście, okazał się zbrodniczy. Człowiek w takim ustroju jest bezwolny i nie stanowi żadnej wartości. Utwory, w których poruszany był problem totalitaryzmu, traktować można jako ponure świadectwo degenerowania się wszelkich ideologii, jako ostrzeżenie przed dyktaturą, totalitaryzmem i systemem stalinowskim oraz jako lęk przed przyszłością świata podzielonego na wrogie sobie i zwalczające się bloki polityczne.



B. Człowiek w obliczu totalitaryzmu. Omów zagadnienie, odwołując się do analizy odpowiednio wybranych utworów literackich.



Przykład zakończenia:



Z przeanalizowanych utworów wynika jasno, że totalitaryzm w uwłaczający sposób zbijał wolność człowieka, prawo do samodzielnego myślenia i indywidualizmu jednostki. W bezwzględny sposób egzekwował posłuszeństwo, a wszelkie próby sprzeciwu i walki z uciskiem okrutnie tłumił. Całkowicie podporządkowuje sobie ludzi za pomocą rozbudowanego systemu wnikania w życie osobiste człowieka. Posługując się terrorem, ciągłymi prześladowaniami, podsłuchami niszczy człowieczeństwo. Niesie ze sobą cierpienie, strach, ból i poniżenie. W systemie totalitarnym nie ma miejsca na równość i wolność.



Hitleryzm i stalinizm narzucały swym obywatelom ideologię, które prowadziły do licznych uprzedzeń, nietolerancji, a także tworzenia się negatywnych stereotypów o konkretnych narodowościach. W obliczu tych rozważań bez wątpienia możemy stwierdzić, że człowiek w obliczu systemu totalitarnego zatraca własne człowieczeństwo, niejednokrotnie zapomina o swych ideach i wartościach, a najważniejsze staje się dla niego biologiczne przetrwanie. Totalitaryzm zamiast dbać o dobro człowieka, w poniżający sposób niszczy je.



Motyw totalitaryzmu - literatura podmiotowa



Książka:



1. Borowski T., Pożegnanie z Marią, U nas w Auschwitzu, Proszę państwa do gazu [w:] Wybór opowiadań, wyd. „Kama”, Warszawa 1994.

2. Bułhakow M., Mistrz i Małgorzata; przeł. [z ros.] I. Lewandowska, W. Dąbrowski, Wydawnictwo Muza, Warszawa 2002.

3. Herling-Grudziński Gustaw, Inny świat, Wydawnictwo Literackie, Warszawa 2004.

4. Huxley A., Nowy wspaniały świat, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1988.

5. Krall H., Zdążyć przed Panem Bogiem, Wydawnictwo a5, Poznań 1997.



6. Miłosz Cz., Do polityka [w:] tegoż, Poezje, Czytelnik, Warszawa 1981.

7. Moczarski K., Rozmowy z katem, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993.

8. Nałkowska Z., Medaliony, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1970.

9. Orwell G., Rok 1984, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989.

10. Orwell G., Folwark zwierzęcy, przeł. [z ang.] Bartłomiej Zborski, Wydawnictwo Da Capo,Warszawa 1997.



11. Sołżenicyn A., Archipelag GUŁag, Wydawnictwo Rebis, Warszawa 2008.

12. Sołżenicyn A., Jeden dzień Iwana Denisowicza, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2004.

13. Zajdel J, Limes inferior, Iskry, Warszawa 1982.

14. Zamiatin E., My, Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1989.



Film:



1. 1984, reż. Michael Radford, [DVD] Wielka Brytania 1984.

2. Dyktator, reż. Charles Chaplin, [DVD], USA 1940.

3. Equilibrium (Cubic), reż. Kurt Wimmer,[DVD] USA 2002.

4. Europa, Europa, reż. Agnieszka Holland, [DVD] Francja, Niemcy, Polska 1991.

5. Folwark zwierzęcy, reż. John Stephenson, [DVD] USA 1999.



6. Katyń, reż. Andrzej Wajda, [DVD] Polska 2007.

7. Ostatni król Szkocji, reż. Kevin Macdonald, [DVD], Wielka Brytania USA2006.

8. Pola śmierci, reż. Roland Joffe, [DVD] Wielka Brytania 1984.

9. Proces, reż. David Hugh Jones, [DVD], Wielka Brytania 1993.

10. V jak Vendetta, reż. James McTeigue, [DVD] Niemcy, USA, Wielka Brytania 2005.

11. Upadek, reż. Oliver Hirschbiegel, [DVD] Austria Niemcy Włochy 2004.

12. Zawieście czerwone latarnie, reż. Yimou Zhang, [DVD] Tajwan Chiny Hongkong 1991.



Motyw totalitaryzmu - literatura przedmiotowa



1. Absolute power – strona opisująca systemy totalitarne, A. Zaremba, V. Yau, K. Jones, źródło online.

2. Arendt H., Korzenie totalitaryzmu, Niezależna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1988, s. 303-304.

3. Biernacki M., Literatura wobec totalitaryzmu, Wydawnictwo Adamantan, Warszawa 2002.

4. Biernacki M., G. Orwell „Rok 1984”, [w:] tegoż, Literatura wobec totalitaryzmu, Wydawnictwo Adamantan, Warszawa 2002.

5. Błoński J., Borowski i Herling. Paralela [w:] Lektury polonistyczne. Literatura. współczesna tom I, pod. red. R. Nycza, J. Jarzębskiego, Kraków 1997, s. 5-14.



6. Bolecki W., „Inny Świat" Gustawa Herlinga – Grudzińskiego, WSiP, Warszawa 1997, str. 113 – 124, 129 – 133.

7. Drabarek B., Falkowski J., Rowińska I., Szkolny słownik motywów literackich, Wydawnictwo KRAM, Warszawa 1998, hasło: antyutopia, wojna, zbrodniarz.

8. Drawicz A., Mistrz i diabeł. O Michale Bułhakowie, Kraków 1990, rozdz. Zwycięstwo, s. 289-326.

9. Duda K., Antyutopia Jewgienija Zamiatina jako prognoza dramatu historycznego, [w:] tejże, Antyutopia w literaturze rosyjskiej XX wieku, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1995, s. 38-71.

10. Farent T., Inny świat Gustawa Herlinga – Grudzińskiego, Wydawnictwo Greg, Lublin 2002.

11. Jarecka D.. Jak Hitler walczył ze sztuką zdegenerowaną, [w:] „Mówią Wieki” nr 11/2003.

12. Kamiński L., Leksykon dzieł literackich, Warszawa 1996, hasło: Rok 1984.



13. Kopaliński W., Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Wydawnictwo Muza S.A., Warszawa 2002, hasło: totalitaryzm.

14. Kozicka D., Siwiec M., Słownik bohaterów literackich, Bielsko-Biała 2006, hasła: Smith Winston, Wielki Brat.

15. Kosiek T. i in., Słownik motywów literackich, Wydawnictwo Greg, Kraków 2004, hasło: totalitaryzm.

16. Lementowicz U., „Folwark zwierzęcy” George`a Orwella, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 2004.



17. Lementowicz U., „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Biblioteczka opracowań, Wydawnictwo Greg, Lublin 2008.

18. Lementowicz U., Opowiadania Tadeusza Borowskiego, Wydawnictwo Greg, Lublin 1999.

19. Lewandowska Z., Zniewolona myśl - totalitaryzm a jednostka,, wyd. Polonia Press, Warszawa 1995, str. 48-50, hasło: Folwark Zwierzęcy a historia, Totalitaryzm.

20. Lipiec Z., „Zdążyć przed Panem Bogiem" Hanny Krall, Oficyna Wydawnicza STON I, Radom 1994.



21. Maciąg W., Świadomość w stanie uwięzienia. Gustaw Herling-Grudziński [w:] Nasz wiek XX. Przewodnie idee literatury polskiej, pod. red. W. Maciąg, Wrocław 1992.

22. Matoszko J., Szkolny słownik tematów literackich, Wydawnictwo PRINTEX, Białystok 2003, hasło: świadectwo wojny i okupacji.

23. Milkowski T., Termer J., Leksykon dzieł i tematów literatury polskiej, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1998.

24. Pisarek A., Latarnie systemu - totalitaryzm w filmie, źródło online.

25. Polańczyk D., „Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa, Biblioteczka opracowań, Wydawnictwo Greg, Lublin 2000.



26. Stalin J. W. Referat sprawozdawczy na XVIII zjeździe partii z 10 marca 1939 r. [w:] Zagadnienia leninizmu, Książka i Wiedza, Warszawa 1949.

27. Synder T. [przeł. Flak Mateusz], „Rok 1984” czytany w roku 2004, Tygodnik Powszechny 2004, nr 44, dodatek Ameryka Wybiera, str. 10-11.

28. Szukanie nadziei, o prozie Gustawa Herlinga -Grudzińskiego, [w:] D. Zdunkiewicz – Jedynak, J. Klejnocki, B. Łazińska, Język polski Podręcznik szkolny, Wydawnictwo Szkolne PWN, Warszawa 2004, s. 161-163.

29. Wójcik W., Opowiadania Tadeusza Borowskiego, pod red. Eugeniusza Sawrymowicza, Biblioteka Analiz Literackich, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1972, str. 52 – 84.

30. Zaworska H., Oskarżam Zofii Nałkowskiej, [w:] Z. Nałkowska, Medaliony, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1969,, s. 47-53.

31. Zaworska H, „Medaliony" Zofii Nałkowskiej, pod red. Heleny Starzec, Biblioteka Analiz Literackich, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1969.