2l.pl Lektury Motywy literackie
Jesteś w: 2l.pl -> Nad Niemnem

2l.pl / Rola powstania styczniowego w życiu bohaterów „Nad Niemnem”

Autor: Jakub Ciczkowski     Data publikacji: 20.01.2006     Serwis chroniony prawem autorskim

Wydarzeniem, które w znaczącym stopniu zaciążyło na wszystkich bohaterach powieści „Nad Niemnem” było powstanie styczniowe. Każdy z nich inaczej ustosunkował się do tego faktu, który stał się wyzwaniem dla wszystkich Polaków. O tym właśnie traktuje utwór Orzeszkowej.

W „Nad Niemnem” mamy do czynienia z dwoma pokoleniami. Do pierwszego należą Benedykt i Dominik Korczyńscy, Marta, Andrzejowa, Emilia i Marta, Darzeccy oraz Kirłowie, a także Anzelm Bohatyrowicz, zaś do drugiej Janek Bohatyrowicz, Justyna Orzelska i Witold. Dla pierwszych powstanie było osobistym wspomnieniem i wywarło niezatarte wspomnienie, dla drugich głównym doświadczeniem było życie w sytuacji popowstaniowych represji. Oba pokolenia stoją przed wyborem życiowej drogi.


Lata przed wybuchem powstania upływały w patriotycznych i demokratycznych uniesieniach. Zbliżyły do siebie przedstawicieli dworu – braci Andrzeja, Dominika i Benedykta do zaścianka (Jerzy i Anzelm Bohatyrowiczowie). Wspólnie dążyli do podniesienia poziomu oświaty na wsi i zwalczenia plagi pijaństwa. Podczas powstania styczniowego zginęli Jerzy i Andrzej, Dominik został zesłany na Syberię, zaś Anzelm podupadł na zdrowiu. O przebiegu walk dowiadujemy się z opowieści Janka (pożegnanie z ojcem), a także opowiadania jego stryja Anzelma, który jako jedyny ocalał z powstańczej bitwy.

Ocalały Dominik z czasem zapomina o ideach powstania, ulega rusyfikacji i po latach jako carski urzędnik namawia Benedykta do sprzedaży Korczyna. Benedykt początkowo stara się być wierny demokratycznym ideałom, jednak z czasem pod wpływem warunków narzuconych przez carską Rosję obojętnieje i skupia się wyłącznie nad utrzymaniem własnego majątku. Decyduje się za wszelką cenę utrzymać posiadaną ziemię, nie chce sprzedać nawet jej części. W ten sposób walczy o przetrwanie i przyszłość narodu (zachowanie ziemi w polskich rękach było istotnym elementem stawiania oporu przeciw zaborcom).




Powstanie było także ważnym wydarzeniem w życiu kobiet. Marta po upadku powstania obawiając się śmieszności odmówiła propozycji małżeństwa z Anzelmem, jednak zajęła się gospodarstwem Benedykta i wspierała go. Z kolei Emilia zdaje się nie rozumieć tego co się wokół niej dzieje zamknęła się w swoim świecie. Powstanie było ciosem dla Andrzejowej. Kochała i szanowała wybory męża, tęskniła za nim, a o jej pamięci świadczył noszony żałobny strój. Realizując patriotyczny i moralny testament męża starała się wychować ich syna Zygmunta na dobrego Polaka i obywatela. Uwierzyła w jego geniusz i nie zauważyła, jak na własnej piersi wychowała człowieka, który za nic miał wyzwoleńcze tradycje, nie szanował ojca, nie znał i nie kochał własnego narodu. Podobną postawę reprezentuje utracjusz Różyc – mimo iż mówi po polsku, wydaje się być poza narodem. Ponad polskość ceni sobie przebywanie za granicą i obca kulturę.

Inne postawy wykazuje Janek Bohatyrowicz. Pamiętał pożegnanie z ojcem podczas powstania, widział także powrót umęczonego Anzelma, to on wreszcie zaniósł wiadomość o śmierci Andrzeja do Korczyna. Śmierć ojca i ponowne małżeństwo matki sprawiły, że stał się przedwcześnie dorosły. Pamiętając o kontaktach zaścianka z Korczynem zachował poczucie własnej wartości. To właśnie on wprowadził Justynę w świat powstańczych tradycji, zabierając ją między innymi na mogiłę. Jej patriotyczną edukację pogłębiają opowiadania Anzelma. W zaścianku uczy się także czym jest praca i poznaje jej wartość.




Najpełniejszym spadkobiercą powstania jest Witold. Pragnie szerzyć demokratyczne idee, jest zainteresowany losem ludu, pragnie szerzyć oświatę. „Witold nie jest tylko ilustracją tez pozytywistycznych – pracy u podstaw, pracy organicznej, utylitaryzmu; z jego wyznań w czasie sporu z ojcem wiemy, że w razie potrzeby jest skłonny zdobyć się na najwyższą ofiarę dla ojczyzny. Benedykt mówi o pokoleniu Witolda - »powracająca fala«, może jest to nie tyle powracająca fala powstańców, co odrodzenie »wiecznej polskości« w nowym pokoleniu. [K. i L. Kujawscy, „»Nad Niemnem« Elizy Orzeszkowej”, Warszawa 1988, s. 25-26].

Powstanie odcisnęło silne piętno na bohaterów „Nad Niemnem”. Mieszkańcy Korczyna, ale i sąsiedzi dotknięci zostali licznymi represjami zagrażającymi ruiną materialną. Społeczeństwo zostało pozbawione społecznych instytucji, które pozwalałyby głośno wyrażać swoje opinie i budować wspólnotę. Jedynie na łonie rodziny możliwe jest w tych warunkach zachowanie więzi społecznych i świadomości narodowej.



  Dowiedz się więcej
Bibliografia – „Nad Niemnem”
Najważniejsze cytaty w „Nad Niemnem”
Opis przyjęcia imieninowego pani Emilii
Motyw arkadii w „Nad Niemnem”
Motyw szczęśliwej pary kochanków w „Nad Niemnem”
Motyw kobiety w „Nad Niemnem”
Motyw wesela w „Nad Niemnem”
Obraz Korczyna w „Nad Niemnem” (motyw dworku)
Idee pozytywistyczne w „Nad Niemnem” (praca u podstaw, praca organiczna)
Apoteoza pracy w „Nad Niemnem”
Symbolika dwóch mogił w „Nad Niemnem”
Motyw dworku w „Nad Niemnem”
Pozytywistyczna koncepcja patriotyzmu w „Nad Niemnem”
„Mała ojczyzna” w powieści Orzeszkowej „Nad Niemnem”
Wieś i dwór w powieści Orzeszkowej „Nad Niemnem”
Obraz Niemna w powieści Orzeszkowej
Rola przyrody w „Nad Niemnem”
Konflikt pokoleniowy między Andrzejową a Zygmuntem Korczyńskim
Echa powstania styczniowego w „Nad Niemnem”
Związek Benedykta i Emilii
Motyw miłości w „Nad Niemnem”
Legenda o Janie i Cecylii
Bohatyrowicze – opis zaścianka
„Nad Niemnem” – charakterystyka bohaterów
Emilia Korczyńska – charakterystyka
Justyna Orzelska – charakterystyka
Jan Bohatyrowicz – charakterystyka
Benedykt Korczyński – charakterystyka
Konflikt Bohatyrowiczów z Korczynem
Konflikt pokoleniowy między Witoldem a Benedyktem
Praca miernikiem wartości człowieka w „Nad Niemnem”
Rola powstania styczniowego w życiu bohaterów „Nad Niemnem”
Model wychowania młodego pokolenia w „Nad Niemnem”
Kontrast jako zasada prezentowania bohaterów w „Nad Niemnem”
Ocena społeczeństwa polskiego w „Nad Niemnem”
Jakie kryteria oceny człowieka proponuje Orzeszkowa w „Nad Niemnem”?
Powieść „Nad Niemnem” żywa czy anachroniczna dla współczesnego czytelnika?
Recenzja filmu „Nad Niemnem”
Tło historyczne „Nad Niemnem”
Charakterystyka ziemiaństwa w „Nad Niemnem”
Eliza Orzeszkowa – notatka szkolna
Interpretacja tytułu powieści „Nad Niemnem”
„Nad Niemnem” jako epopeja
Narracja „Nad Niemnem”
„Nad Niemnem” jako powieść realistyczna
Problematyka „Nad Niemnem”
Kompozycja „Nad Niemnem”
Główne wątki w „Nad Niemnem”
Czas i miejsce akcji w „Nad Niemnem”
Geneza „Nad Niemnem”
Skrócony plan wydarzeń „Nad Niemnem”
Plan wydarzeń „Nad Niemnem”
Streszczenie „Nad Niemnem”